830
Хүрьһэтэ уужам
Дэлхэй дээрэ түрэһэмни
Хүхюухэн наһандамни
сэнтэйл байн даа.
Хүхюухэн наһандаа
ябахамни
Хүнүүдэй хэрэгтэ
сэнтэйл байн даа...
Иигэжэл “Буряад үнэнэйнгөө” һайндэрнүүдтэ хүхилдэжэ, дуулалдажа, үглөөдэрынь ажалдаа шуумайлдан ерэхэдэмнай, урдамнай ехэ түсэбүүд, бэшэгдээгүй статьянууд, хүлгөөтэ ажалнай хүлеэжэл байдаг һэн.
1981 оной апрель һара соо мэдээжэ поэт, журналист, соёлой болон һургуулиин таһагые даагша Ц.Ц.Дондогойн урилгаар, тэрэ үеын редактор байһан Р.Б.Гармаевай дэмжэлгээр “Буряад үнэн” газетын редакциин (Ленинэй үйлсын-мүнөө “Большой” гэһэн томо магазин тэндэ нээгдэнхэй) богоһо алхажа орожо, тэрэ үеын бэлиг түгэлдэр, һүүлдэншье 25 жэл соо суг хүдэлһэн суута журналистнуудтай, хүтэлбэрилэгшэдтэй Р.Б.Гармаев, Ц.Б.Цырендоржиев, А.Л.Ангархаев, И.Р.Очиров, П.Н.Нимаев, Б.А.Гылыков, Г.Я.Цыреторов, Р.Б.Бимбаев, Ц.Ц.Дондогой, Ц.С.Субанов, Б.Б.Дашиев, Б-М.Жигжитов, эдэбхитэй байһан Д.Ж.Жугдурова, М.Д.Намжилов, Г.Х.Дашеева, В.Д.Жигжитов, Д.Б.Дондоков, Б.Т.Цыремпилов, В.Э.Токтохоева, Б.Н.Жанчипов, Б.Ц.Цырендылыков, Д.Ш.Хубитуев, О.П.Цыренова болон бусад бэрхэ зонтой эды олон жэл соо хүдэлхэ, зохёохы ёһоор харилсаха заяан хубитай, зол жаргалтай байһандаа, аха захатанhаа ажалайнгаа дүршэл нэмэһэндээ наһан соогоо үнэн зүрхэнэй баяр баясхалан хүргэн ябадагби.
Нёдондо тэмдэглэгдэһэн "Буряад үнэнэйнгөө" үндэр ойн баярые – 85 жэлэй ойе үргэнөөр тэмдэглэхэдээ, эрхим суута журналистнууд, редакторнууд, ажалшад, газетымнай эхин харгы нээһэн, зохёохы ажалыень үргэлжэлүүлhэн, мүнөө дүрөө дээрээ хүдэлжэ байһан абьяас ехэтэй, ажалша бэрхэ зон, мүнөө үеын ажал хэрэгүүд, амжалтыень гэршэлһэн шангууд, тусхай конкурснууд тухай "Буряад арадай буян һэшхэл" гэһэн газетэ тухаймнай хоёр боти ном соо хэблэгдээ, тэмдэглэгдээ гээшэ ааб даа.Энэ ном соо үни удаан 16 жэлдэ редактораар амжалта түгэс ажаллаһан, бидэниие, hая ерэhэн залуушуулые, журналист болгонхүмүүжүүлһэн, тусхай һургуулида (ВПШ) hурахыемнай дэмжэhэн, һүрhүлдыемнай үргэhэн, эрилтэ ехэтэй, хүнэй түлөөһанаата болодог һайхан сэдьхэлтэй Ревомир Баярович Гармаевай бэшэhэн статья"Үнэнэймнай" баян түүхэтэй, амжалтатай ажаллаһан зонтойтанилсуулна. Тэрэшэлэн байгша оной мартын 7-до 70 наhанайнгааойе угтаад байhан, анхан "Үнэн" редакциимнай харюусалгатасекретариин орлогшоор оролдосотой ажаллаһан, нютагайнь эрхим хүнүүдэй нэгэн байhан Буряад Республикын соёлой габьяата
хүдэлмэрилэгшэ Ольга Потельхоновна Цыренова тухай ехэ зохидоор дурсаһан байха юм: ...Шэнэ ажалда ерээд байхадам, урдань танил хүнүүд онсо дүтөөр һанагдаха, тэдэнэр өөрынгөө hанамжа дурадхал оруулха, коллективэй ажал эрхилэлгын жаяг заршам, гурим, ёһо заншалнууд тухай хөөрэхэ. Энэ шэнэ дарга юун гэдэг юм ааб даа гэжэ шагнаад байхагүй, зүгөөр энэ асуудалые иигээд шиидхэдэг, ямар хэрэг хэн эрхилдэг бэ гэжэ хэлэжэ үгэхэ. Тиихэдэ редакцида багшын дээдэ hургуули намһаа жэл урид дүүргэhэн Ольга Потельхоновна Цыренова, Цырендулма Цыреновна Дондогой, Степан Доржиевич Очиров болон бусад намайе ажалайнгаа дүй дүршэл олохо хэрэгтэ туhалха гэжэ оролдодогынь мартадаггүйб...
Газетын макет зурахадаа бэрхэ, газетын али нюурта ямар материал орохоб гэжэ урид шэнжэлээд, мүрнүүдыень тоолоод, зурагуудтань уншагшын абаһаар анхармаар hуури оложо табихадань, уншагшын баярлама хуудаһанууд гарадаг бэлэй... " Олон жэлдэ cyг хүдэлһэн редакторай Ольга Потельхоновнагай ажалдань үндэр сэгнэлтэ үгэжэ, хүн зондо туһалхал гэдэг абари зангыень, гүн ухаан сэдьхэлыень тэмдэглэһэниинь ехэ дэмбэрэлтэй байна, хүн талын эгээл һайхан шэнжые гэршэлнэ бшуу.
Хаанаһаа эхитэйб талаан бэлигэйнь үндэр заяан, ажалшасэдьхэлэйнь шадабари, хүсэн, гүн бодолойнь хурса, тодо үгэнүүд? Түрэл тоонто нютагһаань, альган дээрээ үргэһэн аба, эжынь нангин hургаалhаа...
Хүрьһэтэ дэлхэй дээрэ хүлөө шоройдон, зондо туһалан ябаhаниинь хүнүүдэй хэрэгтэ сэнтэйл байна даа...
ЭХЭ НЮТАГАЙ, ЭЖЫН hУРГААЛ
Эсэгын гэрэй үүдэнhээ
Эхилдэг юм даа холын харгы.
Эхын амтан уурагһаа энэ нahан...
"Хурамхаанай аймагай Алла нютагта дайнай эхилхын урда тээзургаан хоног урда түрэhэн хүм. Харин Оля эгэшэмни дүрбэн жэл эгэшэшье һаа, намайгаа хара багаhаам, нялха байхаhаам адуулалсаһан, харалсаhан юм. Аргагүй ажалша, энэрхы hайхан сэдьхэлтэй эхэмнай дайнай хүшэр хүндэ сагта колхоздоо огородой эдеэ таридаг, hургуулиин байшан сэбэрлэдэг, харууhалдаг, сүлөө сагтаа бидэндээ үльгэр домог хөөрэдэг, таабари таалгуулдаг бэлэй, - гэжэ анхан Баргажанай комсомолой болон партиин райкомой секретарь ябаhан, кадрнуудай талаар республикын КГБ-гэй түрүүлэгшын орлогшоор, Буркоопсоюзай түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлhэн дүүнь, мүнөө ажалай ветеран Климентий Потельхонович Бадмаев "В кругу друзей и земляков" гэhэн ном соогоо бэшээд, - бидэ эгэшэтэеэ hургуулиин шэрдэгдээгүй палааха элһээр ялайшатар угаадаг hэмди. Түлеэ тайраад, хахалжа зөөгөөд, 4-5 пеэшэнэйнгээ улайшатарнь түлидэг бэлэйбди. Илангаяа холо оршодог, ори ганса худагһаа уhаяа эсэтэрээ зөөдэг һэмди. Минии юһэтэй болоходо, бидэниие эдеэлүүлхэ эрхэтэйгээр Баяндайн-Нугын үбһэнэй бригадада абахыень эжымнай бригадирта хандаа бэлэй. Хажуурайнгаа болдог руу зоогдошоходо, уйлажа байжа, үбһэ сабшажа һураа һэм. Удангүй эгэшэтэеэ һургамал бухада бухалнуудаа ашаха зүбшөөл үгтөө бэлэй. Сарай соо хони, хурьгадтай сугтаа унтадаг һэмди, юуб гэхэдэ, багахан тосхоной захада шононууд добтолдог байгаа бшуу. Тиихэдэмнай дээгүүр наар дээрэ унтагты, тиигэбэлтнай шононууд хүнэй үнэрһөө айха гэжэ эжымнай заабарилдаг һэн. Долоодохи класс дүүргэһэн эгэшэмни Улаан-Үдэ хотын буряад интернат-һургуули ошоо. Удаань багшанарай институдта һурахаа ороо, үсөөн дахин гэртээ ерэгшэ һэн – юуб гэхэдэ, гэртээ ерэхэ мүнгэгүй байгаа...”, – гэжэ зобоһон тулиһан бага наһан тухайгаа тэмдэглэһэн байна.
ЭРМЭЛЗЭЛ, ҮҮСХЭЛ ЕХЭТЭЙ
Зэдын аймагай Алцагай найман жэлэй һургуулида ород, буряад хэлэ хоёр жэл соо зааhан эрдэм мэдэсэтэй багша, һүбэлгэн хурса Ольга Потельхоновна 1962 оной майhаа хуби заяагаа журналистын ажалтай холбоо: республиканска типографида корректорээр хүдэлжэ эхилээ. Удангүй "Заря коммунизма" гэһэн Ивалгын аймагай ород газетын корректорээр, гурбан жэлэй һүүлдэ газетын харюусалгата секретаряар тиихэдэ саашаа "урган", дубляжай редакторай орлогшоор эдэбхитэй ажаллажа эхилhэн алдартай. Урагшаа hанаатай, урма зоригтой, һанаһанаа хүсэлдүүлдэг, шанга абари зантай, мүн суг хүдэлдэг нүхэдтөө эрилтэ ехэтэй хадаа 1972 онһоо "Буряад үнэн" гэhэн республиканска газетын харюусалгата секретариин орлогшоор дүрбэн жэл ажаллаһанай удаа Москвада КПСС-эй ЦК-гай дэргэдэхи ВПШ-гай журналистикын факультет дүүргэһэн, мэргэжэлтэ журналист болоhон юм. "Нютагайнгаа басаганай манда хүдэлхөө ерэхэдэ баясаа бэлэйб. КПСС-эй райкомой секретарь ябаhан Климентий дүүтэйнь нүхэсэдэг, ябалсадаг һэм. Бүхы наһаараа оперно театрта хүдэлhэн, hүүлэй үедэ администратор байhан Николай Цыренов нүхэртэй, Рубина басагатай, Алёша хүбүүтэй болоhон, тэдэ үхибүүдээ гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргэhэн габьяатай. Аймагай газетэһээ ерээд, түргэн болзор соо республиканска газетэдэ шадамар бэрхээр хүдэлхэ, жаяг, заршамдань гансата орохо гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ бшуу? Зүгөөр энэ харюусалгата ажалда - гол зүрхэн гэгдэдэг секретариадта Ольга Потельхоновна бэрхээрээ ороо, түргэн дадаа гэжэ сэгнэхэ байнаб. Муу юумэндэ эбсэшэгүй, сэхэ руунь хэлэдэг һэн”, - гэжэ үнинэй журналист, Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ В.Д.Жигжитов нютагайнгаа басаган тухай омогорхон хөөрөө һэн.
25 жэл шахуу макет зуража, статьянуудай мүрнүүдые тоолон гаргажа, мүнөө үеын хэрэгсэл компьютергүй сагта бүхы дэлхэйн, СССР, Россиингаа һонин үйлэ хэрэгүүдтэй танилсуулжа, КПСС-эй болон гүрэн түрынгөө, республикынгаа албан зургаануудай харюусалгата документ, захиралтануудые хэблэжэ, геройнуудай, юрын хүн зоной намтар тухай хөөрэжэ байhан газетынгээ хуудаһануудай түлөө зарим ушарта унтангүй, үглөөгүүр болотор шахуу ТАСС-ай, АПН-эй зарим
hонинуудые, КПСС-эй съезднүүдэй материалнуудые хүлеэхэ, типографиин ажалшадтай нягтаар харилсан, хэлээ ойлголсон эбтэйгээр ажаллаха саг, ушар нилээд оло дахин гарадаг һааб даа.
"Залуу, хүгшэн гэжэ илгадаггүй Ольга нүхэрнай ажаллахадаашье бэрхэ, гоёор эсхэдэг, уранаар оёдог hэн. Нооһон утаһаар нэхэжэ һургаһамни, бүри намhаашье шуран болоод, хэнһээшье зохидоор, орёо угалзатайгаар һайхан джемпер, малгай, бээлэй, шарф нэхэдэг болошоо һэн. Хүн талыень харабал, зондо туhалхал гэжэ байха. Бүхыдэ һанаатаболодог, хэрэгтэй болоходошни, мүнгэ олоод үгэдэг бэлэй. Нүхэрһөө гээгдээд байхадамни, ехэ дэмжээ hэн. Заримдаа ямаршье эгэшэһээ үлүүгээр һанадаг hэмди. Нэгэшье уруу дуруу байхагүй, хүхюутэй, зугаатай, гоёор дуулаха. Шадаха, мэдэхэеэ бултанда дамжуулха гэжэ оролдодог hэн. Минии Дарима басаганай оёдолой мэргэжэлдэ хүдэлдэг байхада, олдодоггүй шухаг "Бурда" гэhэн моодын хариин ороной журнал асараад, тэрэ бэеэрээ хоюулан хөөрэлдөөд лэ, нэгэ харахадаш, нимгэн саарһан дээрэ эсхэбэриин түхэл хайшалжа абаад байхал даа. Бидэ гэр бүлөөрөө нүхэсэдэг hэмди. Хүн бүхэндэ нэгэ тэгшээр, зохидоор хандадаг ёһотойл зонойл басаган hэн даа", - гэжэ нилээд олон жэл соо суг хүдэлһэн, нүхэсэһэн, анхан типографида, удаань компьютерна таһагта ажалладаг Елизавета Дондоковна Бадмаева хөөрэжэ, баян сэдьхэлтэй, уужам досоохитой байһыень онсолоо hэн.
"Бидэндэ, залуушуулда, ходол зүбшэл заабари хэлэжэ, иигээhаатнай дээрэ бэшэ гү гэжэ тайлбарилха, нэгэшье дахин би сүлөөгүйб, таанад яанат гэжэ байхыень дуулаагүйбди", - гэжэ олон жэлдэ "Буряад үнэндэ" компьютерай оператораар хүдэлжэ байhан, һаяхан Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ болоһон Гэсэгма Амуровна Доржиева нэмэһэн байна.
Үнэхөөрөө бидэ хубсаhа хунар, гутал абахадаа, ёһотой эзэн эхэнэр, энэрхы эжы байһан Ольга Потельхоновнатай зүбшэдэг, ямарынь дээрэб гэжэ хэлсэдэг бэлэйбди. Ерээд гаран онуудаар юумэнэй хоморой сагта хубсаһанай дэлгүүр дээрэшье суг ошодог һэмди. Гэртэнь ороходош, ходол халуун эдеэтэйгээр, хүндэмүүшэ ёһоор угтадаг бэлэй. Нэгэтэ бидэ, намайе хүлеэһэн Ханда Цыреновна нүхэртэеэ редакцида дежурлажа оройтоод байхадамнай, “хоногты, орой харанхы болоо, эдеэн, уһан байха”, – гээд, угтахадань, ямаршье хүндэтэй айлшадһаа үлүүгээр хүндэлүүлжэ, һони һорьмойгоо хөөрэлдэжэ хоногшо бэлэйбди. Иимэл һайхан сэдьхэлтэй, үнэн сэхэ зантай, үсэд нэтэрүү, эрилтэ ехэтэй эгэшэ нүхэрнай хүдэлдэг һэн.
“Хүнһөө юумэ хармалдаггүй, байһанаараа хубаалдадаг, өөрынгөө шэб шэнэ хубсаһа, пальто, туфли түрэлхидтөө бэлэглэдэг һэн. Саг үргэлжэ түрэлхидэймнай үхибүүд – оюутад гэртэнь байдаг һэн”, – гэжэ Климентий Потельхонович дурсан, уяран хөөрөө һэн.
ХҮНҮҮДЭЙ ХЭРЭГТЭ СЭНТЭЙЛ ДАА
Эхынгээ ажалша бэрхые халан абаһан О.П.Цыренова хүдэлмэридөө мээхэй, бэедээ эрилтэтэй, нарин нягта, сэдьхэл һайтай, сэбэр сэхэ зантай хүн гэжэ суг хүдэлһэн олон зон гэршэлхэ байна.
Һайхан шарайтай, үндэр тэгшэ бэетэй Ольга Потельхоновна саб-яб хубсаланхай, хододоо һүүлшын моододо тааралдуулан үһэеэ абхууланхай, хюмһануудаа гоёор хэнхэй, тос-тос гээд үндэр һэеытэй туфли гү, али сабхи үмдэнхэй коридор соогуур алхалдаг һэн.
Даарахые мэдэдэггүй, ноябрь һара соо нимгэн хубсаһаар ябадаг бэлэй. Үхибүүдээ, аша зээнэрээ өөдэнь үндылгэжэ, өөрынгөө бэлиг шадабарида һургаа.
Ажал ама тоһододог, үргэдэг, далижуулдаг шуу. “Ажал гээшэ жаргал” гэһэн гаршаг оло дахин дабтагдана гэжэ О.П.Цыренова планёрко дээрэ хэлэдэг һэн. Зүгөөр гансал ажалдаа, зон нүхэдтөө бүхы сагаа зорюулдаг байһан эгэшэ нүхэрэймнай хүдэлмэриие гүрэн түрэмнай сэгнэхэ ёһоороо сэгнээ: “Шэн габьяата ажалай түлөө. В.И.Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойдо”, “Ветеран труда” гэһэн медальнуудта, Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотада, “Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө.
“Тооложо үгтэһэн наһан, төөнэжэ табиһан бэе” гэһэн буряад зон хэлсэдэг, 1996 оной январиин эхеэр О.П.Цыренова гэнтэ наһа бараба. Түрэлхи хэлэеэ һайн мэдэхэ, шударгы бэрхэ, газетэеэ зохидоор шэмэглэжэ шадаха бэрхэ журналист, харюусалгата секретариин орлогшо байһан, суг хүдэлһэн найдамтай эгэшэ нүхэрнай, тэрэнэй арюун һайн сэдьхэл, түбшэн даруу, үнэн сэхэ зан манай зүрхэ сэдьхэлдэ нангин дурасхаал болон үлэнхэй.
Хэһэн ажалынь, бэелһэн түсэбүүдынь, бэлиг шадабаринь хүнүүдэй хэрэгтэ үнэхөөрөө сэнтэйл байна даа. Залуушуулда хэлэһэн зүбшэл заабаринь манай ажабайдалда туһатай зандаа. 80 наһанай дабаанда хойто жэлэй мартын 7-до хүрэхэ байһан Ольга Потельхоновнае һайндэртэ һайханаар дурсан, үгыень үргэлжэлүүлжэ ябаһан үри хүүгэдтэнь, аша зээнэртэнь һайн һайханиие хүсэе!
Автор: Бэлигма ОРБОДОЕВА
