​“Хүхын дуунай һүни”

Эндэ һаяхан Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой санда Буряадай бэлигтэй уран шүлэгшэ Цыдып Жамбаловай “Хүхын дуунай һүни” гэһэн номой танилсалга үнгэрөө.

Цыдып Жамбалов хадаа Буряадаймнай элитэ поэдүүд болохо Дондок Улзытуев, Дамба Дашинимаев болон бусад бэлигтэйшүүлэй нэгэн гээшэ. Буряад литературын магнай дээрэ тодорон гараһан тэрэ үеын уран зохёолшод Цыдып Жамбаловай зохёолнуудые үндэрөөр сэгнэдэг байһан.

Цыдып Жамбалов Горькиин нэрэмжэтэ литературна институт дүүргэhэн, “Агын үнэн” газетэдэ редакторай орлогшоор хүдэлөө, зохёохы үедөө арба гаран номуудые хэблэлдэ бэлдэжэ гаргаhан. 1961 ондо анха түрүүшын шүлэгүүдэйнь согсолбори гаража, удаань “Наран толгой”, “Дэлгэр сэдьхэл”, “Залиршагүй наран, нугаршагүй хүн!”, тиихэдэ хүүгэдтэ зорюулагдаhан шүлэгүүдэйнь хэдэн суглуулбари гараhан. 70-аад онуудаар эгээл эршэ соогоо бэшэжэ байhан зохёолшонтой Буряадай Уран зохёолшодой холбооной мүнөө үеын түрүүлэгшэ Матвей Чойбонов танилсаhан байна.

- Би анха түрүүшынхиеэ Цыдып Жамбаловтай 1966 ондо танилсаа бэлэйб. Одоол ёһоор лэ хүн һэн даа. Номгон даруу зантай, хүн зондо ехэ һайнаар хандадаг, хүн бүхэниие бурхан шэнгеэр харадаг һэн. Агын тала, үргэн ехэ талаар дүүрэн бэлигтэй хүнүүд байдаг юм. Уран зохёолшод ехэ олон, теэд тэдэнэй олониинь үшөөл энээ руу мэдээжэ болоогүй, элирүүлэгдээгүй юм даа,- гэжэ Матвей Рабданович тэмдэглээ.

Цыдып Жамбалов мэндэ ябаа һаа, мүнөө хабар 85-тай болохо һэн. Үшөө табан жэлэй саана Цыдып Жамбаловай хүүгэд абынгаа үхибүүдтэ зорюулагдаһан “Мүрысөөн” гэжэ ном хэблэһэн байна. Харин энэ мүнөө һая нара хараһан ном хадаа бэлигтэй уран зохёолшоной олохон бүтээлнүүдые багтааһан барюубшатайхан ном болоо гээшэ. Энэ ном соо Цыдып Жамбаловай зохёоһон шүлэгүүд, поэмэнүүд, балладанууд, шог ёгто хөөрөөнүүд, фельетонууд, нүхэдэйнь дурсалганууд, очеркнууд согсологдожо оруулагдаа.

- Би абынгаа шүлэгүүдые уншаха бүреэ, шэнэ һанал бодолтой болодогби. Ямар нэгэ шэнэ һургаал, захяа хэлэжэ, харилсажа байһандал һанагдадаг. Түрүүн юрэ уншаһанһаа мүнөө бэеэ хүсөөд уншахада, тад ондоо, гүнзэгы удхань ойлгогдоо гээшэ, - гэжэ бэлигтэй уран зохёолшоной хүбүүн, Буряадаймнай мэдээжэ артист, найруулагша Саян Жамбалов хөөрэбэ.

Оройдоол арба гаран жэлэй саана ямар нэгэ бэлигтэй уран зохёолшын ойн баяр гү, али хэблэгдэһэн номой танилсалгануудта ямар олон бэлигтэй уран зохёолшод, аха захатан ерэдэг, одоо һонин уулзалга үнгэржэ, элдэб ушарагта хөөрөөнүүд дэлгэгдэдэг бэлэй. Теэд саг гээшэ үнгэржэл, эрьелдэжэл, наһатайшуулнай, тэрэ үеын түүхэ сагай амиды гэршэнүүд үсөөржэл, үгы боложол байна бшуу, харамтай.

Энэ танилсалгада Цыдып Жамбаловые таниха, мэдэхэ зон үсөөхэншье һаа, суглараа. Тэдэнэй нэгэн, Буряадай мэдээжэ поэт, Оросой Холбоото уласай габьяата артист Чингис Гуруев уран шүлэгшэнэй бүтээлнүүдые уншажа үгэбэ. Тэрэ үшөө Хэжэнгын дунда һургуулида һуража байхадаа, Цыдып Жамбаловай шүлэгүүдтэйнь танилсаһан байха юм.

- Хожомынь Буряад театртаа артистаар хүдэлжэ байхадаа, Ага нютаг гастрольдо ошоходоо, дүтэ танилсаа һэм. Даруу, нам, номгохон зантай, үндэр бэетэй, һайн һанаатай хүн һэн даа. Тэрэнэй шүлэгүүд буряад поэзиин эгээл һалбаржа байха үе сагта мүндэлһэн юм. Буряад сэдьхэлтэй, талын һайхан аажам досоохи байдал харуулһан удхатай, һонин хөөрөөнүүдтэй шүлэгүүд юм. Манай залуушуул, эдиршүүл эдэ шүлэгүүдыень тайзан дээрэһээ уншажа, гүйсэдхэжэ байхаар лэ бүтээлнүүд юм, - гэжэ Чингис Гуруев тэмдэглэбэ.

Эдир багаhаа Цыдып Жамбалов зураг зураха, дуу дуулаха дуратай байгаа,hургуулиин байхаүеhөөшүлэг зохёожо эхилhэн.Агын тойрогой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн боложо, мэдээжэ зохёолшо Жамьян Балданжабоной хүтэлбэри доро гуурhаяа хурсадхаа болоно. Буряад арадайнгаа сэдьхэлэй баян шэмэг, онсо өөрын түхэл маяг магтан дурсажа, уянгата мүрнүүдые зохёоhонгээд хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, уран зохёолой шүүмжэлэгшэ Виктор Жапов тэмдэглэнэ.

- Цыдып Жамбаловай шүлэгүүдэйнь тон удхатай, хэрэгтэй талань гэхэдэ, юрын хүнэй байдал хаража, зураглажа, уянга оруулдаг бэлигтэй юм. Өөрынгөө сэдьхэл соогоо уянгата һайханаар бүхы юумэ хаража байдаг хүнэй шүлэгүүдынь һонирхон шагнахада, гүнзэгы удхыень гайхан мэдэрхээр. Эхэ тухай тон һайханаар зураглагданхай. Уран шүлэгшэн бүхэн эжыдээ зорюулжа, эжы тухайгаа шүлэгүүдые бэшээл аабза, зүгөөр Цыдып Жамбаловай шүлэгүүдэйнь гол онсо шэнжэнь хадаа эжы тухай үгүүлэл, эхын һайхан сэдьхэл тухай, гоёор даа, уран үгэ хэрэглэн, хөөрэһэн байдаг,- гэжэ Виктор Жапов онсолбо.

Бүхы юумэн эхэтэй, эхитэй, эхэмнай - нангин гэжэ шүлэг соо дурсан, юрын байдалыень зураглан байһанайнь гэршэ энээхэн шүлэгэй мүрнүүдые эндэ бэшэе.

Энэ дэлхэйн

эхи табиһан

Эхэнэр хүн:

Эжы, эгэшэнэр,

Уурай зэргэһээм

Хуурайлан ямбалһан,

Үүрэй сайтар

үргэһөө мартаһан

Бууралтаһан һаншагтай

Бүхы Эхэ-

Бүмбэрсэг дэлхэйн

Бүридэл, эхин.

Альгаа холооһон,

Арһа талхиһан,

Али тухай

Зоболон амсаһан...

Аглаг сэдьхэлээ,

Аялга дуугаа

Алдангүй тэбшэн,

Һэшхэн ябаһан,

Энэ дэлхэйн

эхи татаһан

Эхэнэр хүнэй

Соло татанам!

Мүнөө үе сагта буряад уран зохёолой байдал хэсүү, шахардуу гэжэ хэлсэбэшье, иимэ зохёолнуудые хүн зондоо дэлгэрүүлжэ, залуушуул эдэ шүлэгүүдые уншажа, ямар һайхан гээшэб буряад хэлэмнай гэжэ мэдэрхэл ёһотой хаш. Эдэ зохёолнууд һургуулиин һуралсалай ябасада хэрэглэгдэбэл, эдиршүүл ямар баян, удха түгэлдэр уран бүтээлнүүдтэй танилсаха гээшэб.

Цыдып Жамбаловай «Хүхын дуунайhүни» гэhэн шэнэ ном нара хаража, Буряадаймнай уран зохёолой абдар бүри арьбадхагдажа, арад зоной зүрхэ сэдьхэлдэ омогорхол болон, үеын үедэ мүнхэрхэ. Эсэгынгээhүлдэ заяа дээрэ үргэжэ ябаhан үхибүүдтэнь энэ шэнэ номой танилсалгада хабаадагшад баяраа мэдүүлбэ.

Цыдып Жамбаловай зохёоhон шүлэгүүд, дуунууд олондо мэдээжэ болонхой. “Дура зүрхэнэй дуун” гэhэн дууень Цыдып Жамбаловай аша хүбүүн Дахалэ Жамбалов гүйсэдхөө. Мүн Буряадаймнай мэдээжэ элитэ дуушад энэ үдэшэ бэлигтэй уран шүлэгшэнэй зохёоһон үгэнүүд дээрэ мүндэлһэн ирагуу һайхан дуунуудаар шэмэглээ.

Мүнөө үе сагта Агын Буряадай гимнһээ өөрэгүй, ходол үндэр хэмжээнүүдэй үедэ гүйсэдхэгдэдэг “Агамнай” гэжэ дуунай үгыень Цыдып Жамбалов бэшэһэн юм. Энэ дуу үшөө 1970-аад онуудта тэрэ үедэ залуу ябаһан хүгжэмшэн Бато Бальжинимаевтай хэлсэжэ, энэ дуу болгоһон юм. Олон жэлнүүдэй үнгэрһэн хойно Бато Бальжинимаев энэ дуугаа дахин гаргажа, Цыдып Жамбаловай Солбон хүбүүндэ хандажа, тэрэ шүлэгтэнь мүнөө үеын ульһа оруулжа бэшүүлээд, дахин хүгжэмөө һэргээһэн юм. Тиигэжэ энэ дуун мүнөө эгээл гүйсэдхэгдэдэг, ганса агынхидта бэшэ, мүн бүхы Буряадта һайшаагдадаг дуун болонхой бшуу. Буряадаймнай оперын бэлигтэй дуушад “Агамнай” гэжэ дууень гүйсэдхэжэ, энэ шэнэ номой танилсалга түгэсөө бэлэй.

Хэмжээ ябуулгын һүүлээр энэ тэрэ асуудалаар заабол алдуу эндүүнүүд гарадаг лэ гээшэ. Бидэнэй оюутан ябахада, манай бэлигтэй багшанар бидэниие нэгэшье уран зохёолой хабаатай хэмжээ ябуулгануудые алгадуулангүй ябуулдаг һэн. Тэдэнэй һайгаар буряад хэлэеэ шудалжа ябаһан бидэ Буряадайнгаа бүхы уран зохёолшодтой танил, тэдэнэй зохёохы зам, намтар болон һонин домог түүхэнүүдые мэдэдэг боложо, саашанхи ажаһуудалдамнай хэрэгтэй эрдэм мэдэсэ абадаг бэлэйбди. Харин мүнөө оюутадшье, багшанаршье өөһэдөө иимэ шэглэлэй хэмжээ ябуулгануудта хабаадалсадаггүй, ерэдэгшьегүй, һонирходогшьегүйнь гайхалтай. Иимэ эрдэм мэдэсэгүйгөөр яагаад саашадаа өөһэдөө багшанар болоод, ерээдүйн зониие ямар юумэндэ һургаха, ямар шэглэлээр хүмүүжүүлхэ болоноб даа?

Бэлигтэй уран зохёолшын удха түгэлдэр бүтээлнүүдтэйнь удаадахи нэгэ дугаарта танилсуулхые оролдохоб.

Нэмэжэ хэлэхэдэ, апрелиин 16-да Агын тойрогто Буряадай мэдээжэ уран зохёолшон Цыдып Жамбаловай “Хүхын дуунай һүни” гэһэн номтой танилсуулга үнгэрхэ.

Энэ хөөрөөгөө Цыдып Жамбаловай “Хүхын дуунай һүни” гэһэн шүлэгэй түрүүшын бадагаар дүүргэһүү.

“Тэрд” гэмэ тэршээ гэнэн наһамни

Тэхэрижэ һөөргөө бусаа һаа,

“Һүү” гэжэ үүхэйлэн,

Һөөл болохогүй бэшэ аа гү?

Танихашьегүйдөө магад...

Таняашье һаа, тоохогүй.

Ташаганаса,

хүл нюсэгөөр,

урилдая гээ һаань,

Таһа арсахамни лаб.

Бүдүүн хүн, томоотой болошоһондом

Бүри тооногүй ха.

Бүүр түүрхэн

Бүлбэнүүрдэһээр хоргодоно.

Һэбшээн үлеэнэ.

Һиирэгтэ һарын һиихэ...

Һы-лөө!-

Бургааһан морито

Бага наһамни

намһаа тэрьедэнэ...

Фото-зураг дээрэ: номой танилсуулгын үедэ