​Дүрбэн зуун үльгэршэдэй нэрые мүнхэлөө

Буряад зоной урда сагай байра байдал, зан заншал, шажан мүргэлэй ёһололнуудые, аман зохёолые эсэшэ сусашагүйгөөр, бүхы наһан соогоо суглуулһан, шэнжэлһэн эрдэмтэдэй нэгэн Сергей Петрович Балдаев (1889-1979) болоно. Энэ хүнэй хэһэн ажалые суута эрдэмтэн Цыбен Жамцарано болон арадаа гэгээрүүлэгшэ Матвей Хангаловай ажалай аша габьяатай жэшэхээр юм.

Идын ведомствын (мүнөө Боохоной район) Хохорск тосхондо һайн шадалтай, соёл болбосоролтой гэр бүлэдэ түрэһэн Сергей хүбүүн Боохоной училищи, Эрхүүгэй багшанарай семинари дүүргэһэн байна. Урданай үльгэр домогуудые һайн мэдэдэг түрэлхидынь, абганар, нагасанарынь һүбэлгэн хүбүүндэ энэ баялигаа дамжуулдаг һэн. Ехэ тайлаганууд ба бөөгэй ёһололнуудта хабаадахадаа, Сергей Петрович түрэлхиин хурса тодо ухаандаа хадуужа абаад, ёһололой заршам, дурдалгануудые һүүлдэнь бэшэжэ ниитэлдэг бэлэй.

1907 ондо тэрэнэй хуби заяанда ехэ шухала удхатай үйлэ хэрэг болобо: М.Н.Хангаловтай, М.Н.Богдановтай, Ц.Жамцаранотой танилсаба. Бэлшэрэй училищи даажа байһан М.Н.Хангалов залуу багшые аман зохёол суглуулха ажалда дүршүүлһэн, олон үльгэршэдтэй танилсуулһан юм. Худайн голой, Ойхоной, Эхирэд-Булагадай олон нютагуудые, айл сэлеэнгүүдые үгсэн, уруудан ябажа, тэрэ үедэ амиды мэндэ байһан үндэр наһатайшуулһаа тоогүй олон үльгэр, түүхэ домог, онтохо, таабари, оньһон үгэ болон дуунуудые бэшэжэ абаһан габьяатай. Тэрэнэй ашаар 400 үльгэршэдэй, хэдэн үеын уран бэлигтэнэй аман зохёол, нэрэ солонь эрдэмтэдэй болон уншагшадай һонорто хүрэһэн, түүхын дансада мүнхэлэгдэһэн байха юм. Энээнһээ гадна 1000 гаран түүхэшэ зоной хөөрөө бэшэжэ абаа, бөөгэй зэмсэг тоног суглуулаа. Суута бөө удаганарай онго орохо, мэргэлхэ, үргэл бүтээхэ ёһолол, дурдалгануудынь, 150 хэблэлэй хуудаһан болохо материал, тэрэнэй архивта нөөсэлэгдэнхэй. Тэрэ сагай түрэ наадан, хони малаар алба хэхэ ёһолол, гэр бариха, байдал зохёохо талаар ёһололнууд, мүн гутал хубсаһанай шэнжэ шанар тодорхойгоор зураглагданхай. Ганса үльгэрнүүдые аяар 70 ондоо вариант бэшэжэ абаһан, тэрэ тоодо “Гэсэрэй” 6 ондоо вариант тоологдоно. С.П.Балдаевай суглуулһан 3 мянга гаран экспонат Улаан-Үдэ хотын түүхын-хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ хадагаламжада байдаг.

Эрдэмэй харгы шэлэһэн Сергей Петрович Балдаев 1927 ондо Зүүн зүгэй арадуудай этнографиин болон үндэһэн соёлой институдта, һүүлээрнь аспирантурада һураад, 1931 онһоо Буряадай АССР-эй Соёлой институдта (мүнөө ИМБТ СО РАН) хүдэлһэн юм.

1937 ондо хашалганда орожо, “буржуазна националист” гэжэ гэмнэгдээд, эрхэеэ хаһагдаа һэн. 1940 ондо сүлөөлэгдэжэ, Буряад-Монголой багшанарай дээдэ һургуулида буряад литературын болон аман зохёолой хэшээлнүүдые заагаа. 1944 ондо дахинаа хамалган эхилжэ, буряад сэхээтэниие хардалга гүрдэлгэ үргэлжэлбэ. Г.Цыдынжапов С.Балдаевые уридшалан һэргылжэ, тэрьелхэ арга олдобо. Ленинград ерэхэдэнь, суута эрдэмтэд А.П.Окладников, Б.И.Панкратов хэсүү байдалда ороһон Сергей Петровичто туһалжа, СССР-эй Эрдэмэй академиин Зүүн зүг шэнжэлгын институдай номой санда, удаань СССР-эй арадуудай этнографиин музейдэ ажалда оруулаа бэлэй.

1955 ондо С.П.Балдаев Улаан-Үдэеэ бусажа, багшанарай дээдэ һургуулида хүдэлнэ. 1958 онһоо Буряад-Монголой соёлой эрдэм-шэнжэлгын институдта арадай аман зохёол суглуулха дуратай ажалдаа ороһон юм. 60 жэлэй туршада суглуулһан гайхамшаг ехэ архивынь мүнөө үедэ ИМБТ-гэй илангаяа һонирхол татадаг архив юм. Эрдэмтэдһээ гадна юрын зон, уг гарбалаа элирүүлхэеэ оролдогшод олоор хандадаг байна. С.П.Балдаевай суглуулһан булагад, эхирэд, хори болон хонгоодор зоной угай түүхэ домогууд, мүн эдэ дүрбэн ехэ бүлэглэлнүүдтэ ородоггүй 180 уг тухай мэдээнүүд хоёр боти ном болон хэблэгдээ һэн. Түрүүшын ботиин (2009) харюусалгата редакторынь А.И.Уланов, 2-дохи ботиие (2010) эрдэмэй редактор Т.Е.Санжиева бүридхэһэн, оролто үгэ бэшэһэн юм.

С.П.Балдаев амар мэндэ байхадаа, иимэ номуудые хэблүүлээ: “Осоодор Мэргэн” гэжэ үльгэр (1956), “Буряад арадай аман зохёолой түүбэри” (1960), “Хуурша Борхой: буряад арадай онтохонууд” (1965), “Алтан Дуурай мэргэн” гэжэ эпическэ поэмэ (1970). Гадна “Буряад арадай дуунууд” гэһэн 3 боти суглуулбари 1961-1970 онуудта хэблүүлээ. Энээнһээ урид 1959 ондо “Бурятские свадебные обряды” гэһэн шэнжэлэл гаргаһан байна.

2009 ондо элитэ эрдэмтын 120 жэлэй ойдо зорюулан, Улаан-Үдэдэ болон Боохондо регион хоорондын эрдэмэй-практическа конференци үнгэрөө һэн. Мүнөө үеын эрдэмтэд Л.В. Бабкинова, Л.Д.Дашиева, Г.С.Митыпова, Е.Н.Палхаева, Е.К.Шаракшинова суута эрдэмтэнэй үлөөһэн гар бэшэгүүдээр, мүн тэрэнэй оруулһан хубита, нүлөөн тухай шэнжэлгэнүүдые дурадхаһан юм.

Мэдээжэ эрдэмтэн М.И.Тулохоновой тэмдэглэһээр, “...мэргэжэлтэд тэрэнэй (С.П.Балдаевай) үлөөһэн дабташагүй нөөсэ баялигые һаял нээжэ эхилээ. Эрдэм ухаанай ба соёлой һалбарида тэрэнэй бэелүүлһэн ажалай удха шанар саг ошохо тума бүри тодо, эли болохо, суглуулһан материалнуудайнь үнэ сэн улам дээшэлхэ” (Выдающиеся бурятские деятели. Вып.3.-2009, 201н.).

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта)