​Буряад гимназиин “Сэдьхэлэй хүгжэм”

Үнгэрэгшэ амаралтын үдэр Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи буряад гимназиин дэргэдэ Буряад Уласай эрдэмэй-практическа “Сэдьхэлэй хүгжэм” гэһэн конференци үнгэрбэ.

Эрдэм һуралсалай удха шанартай энэ хуралдаан буряад гимназиин захиралаар 18 жэлэй туршада ажаллаһан Жаргал Будэжаповна Сультимовагай мүнхэ дурасхаалда зорюулагдаа. Эндэ Улаан-Үдын 14 һургуулинуудһаа болон Яруунын аймагай Иисэнгын болон Нарһатын дунда һургуулинуудһаа һурагшад хабаадаба. Нээлгэнэй баяр ёһололой үедэ Жаргал Будэжаповнагай нүхэд, суг хамта һураһан, ажаллаһан зон, Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай, Улаан-Үдэ хотын эрдэм һуралсалай хорооной, Октябрьска хорооной захиралай түлөөлэгшэд, Иисэнгэ нютагайхид, заалгаһан һурагшадынь, түрэл гаралынь болон 29-дэхи буряад гимназиин багшанар, конференциин гэшүүд-һурагшад гээд хабаадаа.

Жаргал Будэжаповна Яруунын аймагай Иисэнгэ һууринда малша айлда түрэһэн юм. Түрэһэн эжынь хадаа Санжима Базаровна Санжиева РСФСР-эй ори ганса эхэнэр депутат байһан юм. Ажалша бэрхээр, үнэн сэхэ, харюусалгатайгаар хүмүүжүүлэгдэһэн басаган үшөө һургуулиин үедэ өөрын онсо бодол, эрмэлзэл дүүрэн хүсэлтэй байһанаа тодоруулдаг һэн. Шэтын багшанарай институдай ород хэлэ, уран зохёолой багшын таһаг дүүргээд, Иисэнгынгээ дунда һургуулида, һүүлдэнь Улаан-Үдын 49-дэхи һургуулида нэгэ жэл багшалаад байхадань, 29-дэхи һургуулиие хүтэлбэрилхыень томилһон юм.

Буряадай багшанарай колледжын захирал, Жаргал Будэжаповнатай суг хамта һураһан, суг хамта ажаллаһан Светлана Нимбуева энэ мүнөөдэрэй хэмжээ ябуулга гүнзэгы удха шанартай гэжэ тэмдэглээ.

- Бидэ манай нүхэрэй хэжэ ябаһан үйлэ хэрэгүүд мартагдаагүй, саашань үргэлжэлүүлэгдэһээр лэ байна гэжэ баясанабди. Иигэжэ иимэ захирал, иимэ бэлигтэй бэрхэ хүн байһан юм гэжэ саашанхи үеын ерээдүйн зон мэдэжэ, дурсажа ябаха, дамжуулагдаха болоно. Хүн байгаа хадаа мүр үлээхэ ёһотой гэдэг. Буряад гимнази ямар ехэ ажал ябуулнаб, мүнөө үеын захирал Баир Кимовичтэ ехэ баярые хүргэнэб,- гэжэ Светлана Цыдыповна тэмдэглээ.

Буряад Уласай Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай эрдэм һуралсалай хиналтын таһагай дарга Светлана Дугарова Жаргал Будэжаповнае зохёохы нимгэн сэдьхэлтэй, ажалдаа үнэн зүрхэнһөө хандадаг, ургажа ябаа үхибүүдэй һуралсал, хүмүүжүүлгэдэ бүхы шадал хүсэеэ үгэдэг байһан хүн гэжэ онсолбо.

- Энэ хүнэй эхи табижа, юрын дунда һургуулиие үргэн дээшэнь хүгжөөжэ, Буряадай гимнази болгожо, Буряад орондоо, Орос Уласай болон уласхоорондын хэмжээндэ табиһан аша габяатай бшуу. Энэ үндэр солото нэрыень мүнөө үеын 29-дэхи буряад гимнази унагаангүй, һайнаар абажа ябана гээшэт,- гэжэ тэрэ тэмдэглээ.

Дунда һургуулида сугтаа һураһан, мүнөө Яруунын аймагай Нарһатын дунда һургуулиин захиралаар ажалладаг Валентина Дмитриевна Иочис 8-дахи выпускын хани нүхэдэй зүгһөө бүгэдэндэ баярые хүргэбэ.

- Дурасхаалай байгаа сагта хүн мүнхэ байдаг. Жаргалма нүхэрэймнай мүнхэ дурасхаал олон жэлнүүдтэ удаан, хэтэ мүнхэдэ унтарангүй байха бэзэ. Үшөө һургуулиин байхадаа, өөрын хараа бодолтой, урагшаа һанаатай, эрмэлзэлтэй басаган һэн. Хүн бүхэн тэрэнэй һаналтай зүбшэлсэдэг, заабол һайхан хэрэгүүдые хүлеэдэг һэн. Эжынгээ сүлөөгүй ажалаараа талаар ошоходонь, Жаргалмаамнай хэдэн тоото хонин отарануудые харюусалга дороо абажа үлэдэг, зүрхэтэй, ажалша бэрхэ һэн. Морин дээрэ гүйлгэжэ ябаха шадалтай, зоригтой һэн. Шэлэжэ һураһан мэргэжэлдээ, даажа абаһан хэрэгтээ үнэн сэхэ ябаал даа. Залуу багшанарта ходол дундаршагүй жэшээ болохоор лэ хүн гээшэ,- гэжэ Валентина Иочис дурсаба.

Улаан-Үдэ хотын Октябрьска аймагай захиргаанай толгойлогшын орлогшо Ирина Трунова 17-дохи дунда һургуулиин захирал ябахадаа, Жаргал Будэжаповнатай суг хамта хэдэн жэлэй туршада ажаллаһан байна. Захиралай ажалда 18 шахуу жэлэй туршада ажаллахадаа, Ж. Сультимова эрдэм һуралсалай шэнэ оньһото арга, инновационно шэглэлдэ ехэ анхарал табидаг байгаа. Буряад гимнази эрдэм һуралсалай эрхим һургуулинуудай тоодо оронхой юм. Жаргал Будэжаповна гимназиин инновационно ажал ябуулгые хүтэлбэрилдэг һэн.

Буряадай гимназиин түүхэ тухай хөөрэбэл, энэ һургуули 1937 оной сентябрь һара соо Октябриин хубисхалай 20 жэлэй ойн баярта дашарамдуулагдан нээгдэһэн юм. Тэрэ сагта мянга гаран һурагшадтай, 24 бүлэгөөр хубаарһан, 16 - эхин шатын, 6 - зургаадахи, 1 – долоодохи ангинууд байгаа. Хоёр жэлэй удаа Халхын- Голой дэргэдэхи түүхэтэ ушарнуудай үе сагта эндэ госпиталь байгуулагдаад, 1945 он хүрэтэр ажаллаһан юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай һүүлээр 29-дэхи һургуулиин эхин шатын болон 18-дахи буряад интернат гээд байрлаһан юм. 1962 ондо найман жэлэй һургуули болоод, 1967 ондо 29-дэхи ажалай политехническэ дунда һургуули болгогдоо һэн.

Жаргал Будэжаповна ори гансахан выпуск гаргаһан байна. Тэрэ һурагшадайнь зүгһөө эмнэлгын эрдэмэй кандидат, Буряад Уласай Семашкын нэрэмжэтэ клиническэ больницын зүрхэнэй болон һудаһанай таһагые даагша Баатар Дониров үгэ абажа, багша тухайгаа һайхан үгэнүүдые хэлэбэ.

- Бидэнэй һуража байхада, эдир залуухан багша ерээ һэн. Ходол эдэбхитэй, хүнгэн, бидэнээ ходол эршэмтэй дахуулан, элдэб һонин хэмжээ ябуулгануудые һанажал, зохёожол, үүсхэжэл байдаг һэн. Багшамнай бидэнтэеэ малшадай буусануудаар наада табиха. Элдэб эрдэм һуралсалай хуралдаанууд, харалган, мүрысөөнүүдтэ хабаадуулдаг, элдэб газараар экскурсида абаашадаг һэн, - гэжэ Баатар Аюржанаевич дурсаба.

Хайрата багшань Улаан-Үдэ нүүжэ ерэхэдээ, түрүүшын һурагшадтаяа ходол харилсажа, һүүлдэнь үхибүүдыеншье һургуулида абажа һургадаг байгаа.

Эмшэнэй хэлэһээр, 29-дэхи буряад гимнази Буряад Уласай ажаһуугшадые элүүржүүлгын эмнэлгын хэрэгтэ ехэ нүлөөлһэн юм. Ушар юуб гэхэдэ, энэ һургуулида Улаан-Үдын ори ганса эмнэлгын шэглэлэй класс хүдэлдэг. Тэрээндэ һураһан үхибүүд эмнэлгын шэглэлээр бэлэдхэл гаража, саашадаа эмнэлгын дээдэ һургуулинуудта орохо аргатай болодог ха. Тэндэ һураһан үхибүүд булта эмшэд болонхой, Буряад орондоо, холо, ойрын газарнуудта эрхим эмшэд болонхой ажалладаг габьяатай юм.

Эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаанай баяр ёһолол түгэсэжэ, хабаадагшад дүрбэн шэглэлээр таража, ажал эхилээ бэлэй. Харин буряад гимназиин захирал Баир Кимович Шираповтай энэ мүнөөдэр үнгэржэ байһан хэмжээ ябуулгын гол зорилго, саашанхи хүгжэлтын хараа бодолнууд тухай хөөрэлдэбэб.

- Нэн түрүүн энэ багшын дурасхаал гээшэ. 18 шахуу жэлэй туршада захиралаар түрүүлһэн, ямар нүлөө, үндэһэ, эшэ үлөөгөө гээшэб гэжэ гол татажа гаргахые оролдообди. Энэ хуралдаа үнгэргөөд, хэр үрэ дүнтэй ажал үнгэрбэ гээшэб гэжэ хэлсэжэ, ямар талань һулашаг, али талань һайн, шанга гээшэб гэжэ элирүүлээд, һайн талыень гүнзэгыгөөр малтаха болонобди. Тиигэжэл һургуулиимнай ерээдүйн хүгжэлтын түсэб гаража үгэхэл хаш, - гэжэ Баир Кимович тайлбарилба.

Энэ эхи абаһан эрдэмэй шэнжэлэлгын хэмжээ ябуулга нэгэ үдэрэй бэшэ, харин саашадаа хүгжэжэ, өөрын онсо маягтай боложо, үхибүүдэй, эрдэм һуралсалай ажал ябуулгада нүлөөлхэ аргатай болоно.

- Бидэ мониторинг, статистикын түлөө ажаллана бэшэбди, 720 үхибүүдэй гэртэхин манда найдана. 11 жэлэй туршада һуралсалай, бэеын тамирай, соёлой, хүн шанарайшье талаар хүгжөөхэ ёһотойбди. Энэ мүнөөдэрэй хэмжээмнай хүгжэлтын нэгэ шата боложо үгэхэ бшуу. Үхибүүд һургуули дүүргэхэдээ, иимэ юумэндэ хабаадааб, амжалта туйлааб, шэнжэлэлгын ажал хэхэдээ, тиимэ ном уншааб гэжэ сараатай гараха ёһотой,- гэжэ буряад гимназиин захирал тэмдэглээ.

Гэхэ зуура иимэ хэмжээнүүд гоёор, шууяатайгаар, хүүеэтэйгээр эхилээд лэ, замхажа магад, тиимэһээ эдэбхитэд хэлсэжэ, “түргэн горхон голдо хүрэдэггүй” гэжэ сэсэн үгэ хараадаа абажа, мартангүй, яарангүй, бодомжолготойгоор ажал ябуулха болоно.

Эрдэмэй шэнжэлэлгын хуралдаан дүрбэн шэглэлээр: ород уран зохёол (19-20 зуун жэл), буряад уран зохёол (Буряад орондо ажаһуудаг бусад арадуудай уран зохёол), культурологиин шэглэл, семиотикын шэглэл гээд хубааран ажал ябуулагдаа.

Түрүүшын энэ конференцидэ Буряад Уласай бүхы аймагуудые хабаадуулхые оролдоогүй. Жаргал Будэжаповнатай суг хамта, ээм дүнгэлсэһэн арба гаран жэлэй туршада һургуулинуудай захиралаар хүдэлһэн һургуулинуудай 14 һурагша хабаадаа.