773
Хүн бүхэн хэбэл сооһоо мултархадаа, саб сагаахан. Зүгөөр саашадаа анханайнгаа ариг сэбэрые сэдьхэлдээ абаад ябахань табисуур байдалһаань сэхэ дулдыдана. Теэд ажабайдалаа хэн эмхидхэнэб, үнэн гү, али худал, хүнгэн мүр хэн шэлээд даханаб? Өөрөөл хүн! Зосоогоо шанга голтой, өөрын бодолтой, ажалша бэрхэ хүнүүд бусадые алхаад, дэбһээд, хардаад, «дээрэ» гарахаб гэжэ юрэ бододоггүй. Өөрынгөө хүсэ шадал, ухаан бодол элсүүлэн, урагшаа зүдхэдэг. Эгээл тиимэ хүнүүдэй нэгэн - манай багша, педагогикын эрдэмэй кандидат Эржэн Патанхановна НАНЗАТОВА. Багшын һургуули багшамнай наһаараа шудалаа. Тиигэхэдээ сэсэрлигэй, дунда болон дээдэ һургуулиин үхибүүдтэ заагаа. Һүүлэй жэлнүүдтэ республикын буряад хэлэнэй багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлгэдэ горитой хубитаяа оруулаа. Хүндэтэ багшамнай ажал хэрэг тухайгаа, мүн дурсан дурдан, этигэн найдан ябадаг һанал бодолнуудтаяа бидэнтэй хубаалдаба. Тэрэ хөөрэлдөөгөө уншагшадтаа дурадхахамнай.
- Эржэн Патанхановна, таниие хүн болгоһон эхэ эсэгэ, түшэн ябадаг түрэлхид, түрэһэн нютаг тухайгаа хөөрэжэ үгыт.
- Баабай эжы хоёрнай хэбэд номхон Хэжэнгын. Гурбан хүбүүдэй удаа гараһан ори ганса одхон басагань би болоноб. Эгээ багань хадаа эгээл эрхэнь аабзаб. Теэдшье «эрхые һурганхаар, бэрхые һурга» гээд, буряадууд хэлсэдэг. Тэрээн шэнгеэр баабай эжы хоёрнай дүрбүүлыемнай хэм соонь һайнаар хүмүүжүүлхэеэ оролдоо. Дээдэ һургуули олгуулхаяа шармайһан нангин хүсэлыень бидэ хүсэлдүүлжэ шадаабди.
Гэнтын аюулһаа боложо, ехэ ахаймнай мүнөө бидэнэй дунда үгы… Ахайдаа зорюулжа, ном хэблүүлээ һэмди. Тэрээн дотор ахай, баабай, эжы тухайгаа дэлгэрэнгыгээр бэшэһэн байнаб…
Баабаймнай эртэшэг наһа бараһан. Эсэгын дайнай эхинһээ бүри эсэс хүрэтэр ябажа, Агуу Илалтын үдэрые шэрээлсэһэн. Тииһэн тулань бидэ, үхибүүдынь, абаараа ехэ омогорходогбди. Олон шагналнуудтай нютагаа бусаһан.
1941 ондо дайнай эхилхэдэ, хоёр үхибүүтэй байгаа. Үлгыдэ хэбтэһэн һараһаа үлүүтэй хүбүүгээ орхёод, баабаймнай дайнда ябашаһан. Тиихэдэнь эжымнай тэрэ хүшэр сагта хоёр хүбүүдээ үргэжэ байгаа. Арсалан бидэ хоёр дайнай һүүлээр түрэһэнбди.
Тэрэ сагта баабаймнай эрдэмтэй гэжэ тоотой ябаа. 7 класс түгэсхэһэн. Тиигэһэн зон тэрэ үедэ хоморой һааб даа. Уншахадаа бэрхэ, тоо бодолгодоошье мэргэн – бухгалтераар хүдэлһэн. Ород газарта байһан хадаа ород хэлэтэй. Хододоо ном абажа, уншажа ябадаг һэн. Бидэниие уншагты гэжэл байгаа.
Нэгэ гэртэ эжы баабай хоёр абари зангаараа ондоонууд байдаг: нэгэнь - хатуу, нүгөөдэнь - зөөлэн. Манай эжы шанга һэн. Эрид сэхэ, юумэнһээ тиимэ бэлээр айхагүй. Юумэ хэхэдээ, оёхо нэхэхэдээ, шадамар шамдуу. Уран гартай, ажалдаа шуран бэрхэ. Теэд тэрэ үеын эжынэр хуул тиимэ байһан. Дайнай үедэ, һүүлээрхи хатуу сагта үхибүүдээ ехэ болгоходо, бэлэн бэшэ.
- Ямарханшье сагта эжынэрэй хубида үхибүү түрэхэ, тэрэнээ хүмүүжүүлэн үндылгэхэ үндэр уялга байһаар гүб даа. Та баһал эжы болонот, үшөө тиихэдэ багша мэргэжэлтэйт…
-Хүбүүдые ехэ эльгэлдэгби, илангаяа иимэ тиимэ гэхэдэнь. Өөрөө хүбүүдтэй хадаа тиигэнэ хаб гээд, зосоогоо бододогби. Хүбүүдэй хубида элдэбын юумэнүүд болодог, тон ехээр гамнажа, хайрлажа ехэ болгоходо, баһал «нэгэтэй» даа. Үзэхэ юумыень үзөөд, харахыень хараад ябуулбал, зүйтэй шэнги.
Мүнөө һанахадамни, хоёр хүбүүдни гэмгүйл ябана. Эжы хүн хадаа тэдээндээ һанаагаа табижал байгаа аабзаб. Һайнаар ехэ болгохо гэжэ тон ехээр оролдооб. Һургаал дээрэмнай өөһэдынгөө эрмэлзэл хүсэл нэмээгээд, бэрхэ хүнүүд болыт гэжэ бүри багаһаань хэлээб.
Бүри гүлмэрхэн ябахаһаань театр, музей ходо абаашагша һэм. Ойлгохогүйшье һаань, амтатай эдеэ эдюулжэ хүхеэгээд, хашаргүй дахуулхаб. Бабаасан Абидуевай нэрэмжэтэ үхибүүдэй номой һанда элдэб үльгэр, онтохо шагнуулхаб…
Нүхэртэеэ хамта бүхы сүлөө сагаа хоёр хүбүүдтээ зорюулдаг һэмди. Жэшээнь, ажалай һүүлээр эсээдшье ерээ һаа, тэдэ хоёртоо ном уншажал-уншажал байгаабди. Заримдаа унтан һагад уншажа мэдэхэш. Ехэ хүбүүмнай хуу сээжээр мэдэхэ болошонхой, буруу уншабат гэхэ. Мүнөө болоходо, Галсан тархяа үргэнгүй ном уншана.
- Хүмүүжүүлгын талаар эхэ, эсэгын нүлөө тон ехэ. Yхибүү уншадаг болгохын тула эхиндээ өөрөө уншажа үгэдэг байха хэрэгтэй болоно гү?
-Тиимэ. Минии һанахада, үхибүүдэйнгээ хэлэндэ орохо тээхэнэ ном уншажа эхилээбди. Һүүлээрнь үнөөхи үльгэр, онтохо гэхэ мэтые ехээр шагнуулдаг байгаабди. Пластинка гээшэмнай хоёр мэшээг тухай суглараа ха. Юумэ ехээр шагнажа һураһан үхибүүд хүнэй хөөрөө аргагүй түргэн ойлгодог болодог. Эрдэмэй хэлээр энэмнай «аудировани» болоно гүб даа.
Шагнажа һураһан үхибүүд үшөө тиихэдэ шагнаһанаа тон һайнаар зосоогоо буйлуулаад, тэрэнээ хөөрэжэ шададаг болоно ха юм. Энэ шадабаринь ямаршье хэлэнүүдые шудалхада, угаа туһатай байдаг.
- Хүбүүдтнай Улаан-Үдэдэ үндыһэн хадаа буряад хэлэ мэдэхэ аалтай?
- Нүхэртэеэ хамта хоюулаа тон буряадуудай байһан газарһаабди. Үндэһэн буряад һургуули түгэсхэһэнбди. Тиимэһээ ганса буряад хэлэтэй ябахада, хүндэшэг байна гэжэ һанагша һэм. Ород гүрэндэ сэбэр ород хэлэтэй байхада баһал хэрэгтэй.
Гэртээ нүхэртэеэ буряадаараал хөөрэлдөө аабзабди. Манай гэр бүлын заншал хүбүүдтэмнай мүнөө харагдадаг. Хүбүүднай хоюулаа хэлэндэ ороходоо, сэбэр буряадаар дуугаржа эхилһэн. Мүнөө болоходо, ехэнхидээ ородоор харилсажа ябаа ааб даа. Теэд буряадаар хуу ойлгохо. Бүри һайнаар дуугарха байгаабди - сэсэрлигтэ дэмы үгөөт гэжэ үхибүүднай хэлэдэг. Хайшан гээд саадта үгэнгүй байхабибди? Ажал хэхэ хэрэгтэй ха юм.
- Тиихэдэ та өөрөө хүүгэдэй сэсэрлигтэ хүмүүжүүлэгшээр хүдэлөө бэзэт?
- Нүхэрни эмшэн мэргэжэлтэй. Дээдэ һургуулияа түгэсхөөд, ординатурада һуралсалаа үргэлжэлүүлхыень Ленинград (мүнөөнэйхеэр Санкт-Петербург) хото эльгээһэн. Тиихэдэнь абатаяа хамта бүхы гэр бүлөөрөө тиишээ ошожо, хоёр жэл шэнээн ажаһуугаабди.
Галсанаа сэсэрлигтэ абаад ошоһомни, тэндэ ажал дүүрэн гэхэдэнь, саадта орожо хүдэлөө һэм. Багша хүн хадаа багашуулай хүмүүжүүлэгшэ болохоб гэжэ юрэ һанаагүй ябааб. Теэдшье сэсэрлигтэ хүдэлөөб гэжэ хожомынь орой шаналаагүйб. Юундэб гэхэдэ, саадта хүдэлжэ байхадаа, олон юумэ ойлгожо абааб. Орос гүрэнэй түб хотодо хайшан гэжэ үхибүүдээ хүмүүжүүлдэг бэ гэжэ анхарааб. Маша ехээр үхибүүдтээ анхаралаа табидаг байна. Минии Ленинградта харахадамни, хамаг кружок, хари хэлэнүүдэй секци, уран һайханай, уран зуралгын, балетнэ һургуулинууд руу үхибүүдээ гэртэхин абаашажал байгша һэн. Тиигэжэ үхибүүдые хүмүүжүүлхэдэ, үрэ дүнтэй байха гэжэ тэндэ ойлгожо абаа һэм.
Мүнөө залуу гэртэхин үхибүүдээ саадта абаашажархёод, үдэшэлэн тээхэнэ абаад, амархан ябадаг. Тиихэдээ хүмүүжүүлгын тала хуу сэсэрлиг дааха ёһотой гү, али һургуули хэхэ ёһотой гэһэн хэбэртэйнүүд байдаг.
- Һургуулиин наһа гүйсөөгүй ябахаһаань, үхибүүдтээ ехэ хандалга табиха хэрэгтэй болоно гү?
- Үхибүүнэй бүри хэбэл соо байхаһаа тэрээнтэеэ харилсаха, хүгжэм шагнуулха хэрэгтэй гээд, эрдэмтэд хэлэдэг. Теэдшье үхибүүнэй хоёр-гурба наһа хүсэхэһөөнь бүри һургуулида ороторнь, аргагүй ехээр хүдэлхэ хэрэгтэй. «Үрэжэл» үгэдэг тэрэ хугасаа алдаха хэрэггүй. Мүнөө залуушуул эсээ сусаабди гэлдээд, үхибүүдээ тоонгүй байдаг. Тэдэнь бүхэли үдэр компьютер соо наадажал һуудаг. Тэрэ ехэ буруу!
Cаашанхи хүгжэлтэ тухайнь һанаата боложо, һургуулида ороогүй ябахаһаань үхибүүдтээ ехэ анхаралаа табиит гэжэ залуушуулые уряалха байнаб. Тиигээл һаа, зүб мүрөөр ябахабди. Үхибүүдэй хүгжэлтэдэ мүнгөө гамнаһанай хэрэггүй. Хуу үндэр сэнтэй гэжэ байнгүй, элдэб юумэ шудалуулжа туршаха хэрэгтэй. Тиигэжэ өөрынгөө түрэлхидтэ ходо хэлэжэл байдагби. Үхибүүдээ нэгэ жаахан харыт даа гэхэ мэтэһээ эхилээд уряалдагби. Тиигээгүй аад, һүүлдэнь болоходо, энэмнай иигэшэбэл, тиигэшэбэл гээд, тархияа тоншохо саг тулажа ерэнэ.
- Үшөө тиихэдэ Улаан-Үдын сэсэрлигтэ хүдэлһэн, дунда һургуулида, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида багшалһан байнат. Һүүлэй жэлнүүдтэ багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлгэдэ хүдэлөөт. Тиихэдээ нэгэл газартаа тогтошоогүй - һуралсалай һалбариин бүхы шатада хабаадаа болонот. Бүхы байгаа дутуу дундануудыень һайн мэдэнэт…
- Минии ажаглалтаар, багшанарые бэлдэлгэ улам дээшэлүүлхээр болонхой. Манай багшанар бэрхэнүүд аад, бүри ехээр яахадаа хүгжэнэгүйб гэхэдэ, эрдэм мэдэсэнь багадана. Һургуулида олоһон өөрынгөө дүршэл дээрэ интуицияа нэмээгээд хүдэлнэл даа. Хэрбэеэ хурдаар хүгжэһэн эрдэм ухаанай шэнэ мэдэсэнүүдые ходо шудалжа, эрдэмээ дээшэлүүлжэл ябаа һаа, үндэр туйлалтануудтай байха һэн. Илангаяа буряад хэлэнэй багшанарта энэ талаар ехэ эрилтэ табиха хэрэгтэй.
Жэшээнь, би Улаан-Үдын 51-дэхи һургуулида хүдэлдэг байхадаа, оролдоол аабзаб, өөрыгөө бэрхэ багшаб гэжэ тооложо ябааб. Зүгөөр эрдэмэй хүдэлмэри - диссертаци бэшэжэ эхилхэдээ, буруугаа ойлгоо һэм.
Шухалань гэхэдэ, эрдэм ухаан дээрэ тулгалан, багшанар һуралсалаа эрхилхэ ёһотой. Тиихэдээл ургалта байха. Харамтайнь гэхэдэ, эрдэмэй талаар хүгжэлтэ манай университет гүйсэд һайнаар үгэжэ шаданагүйл даа. Үни заяанда үзэһэн психологи, педагогико гээшэеэ хуу мартажархина. Теэд тэдэнээ мартаха, орхихо хэрэггүй! Хуу нэгэ газартаа тогтошоод байнагүй - шэнэлэгдэжэл байна бшуу.
Оньһон арга боломжонуудай хүгжэһэн сагта угаа ехэ мэдээсэл абанабди. Тиимэһээ һурагшадай үзэхэ номууд шэнэ үеын эрилтэдэ таарама байгаал һаань, һайн һааб даа. Мүнөө номууднай һэлгэгдэжэл, шэнээр хэблэгдэжэл байна. Тиихэдээ ганса саарһан ном бэшэ, мүн электронно нэмэлтыень тон һайнаар хэхэ болонобди.
- Ород хэлэтэй үхибүүдые буряадта һургахын тулада үнэхөөрөөшье һайн номууд хэрэгтэй болоно. «Эрдэни» нэрэтэй учебник, ажалай дэбтэр болоод багшын хэрэглэхэ ном - гурбан хубиһаа бүридэһэн комплект та хамагай түрүүн бэлдэжэ хэблүүлһэн байнат. Танай номуудаар һуралсал ябуулагдаһаар.
- Һургуулида багшалхадаа, үхибүүдэй үзэжэ байһан номууд хуушараа гэжэ ойлгоо һэм. Эрдэмэй хүдэлмэри бэшэжэ хамгаалһанайнгаа удаа үхибүүдэй һуралсалдаа хэрэглэхэ ном бэлдэхэ хүсэлтэй һэм. Тэрэ үүсхэлыемни минии багша, педагогикын эрдэмэй доктор, профессор Наталья Витальевна Языкова ехэтэ дэмжээ, эрдэмэй ёһо гуримаар яагаад хэхэбиб гэжэ заагаад үгөө. Минии урда, мүн ном дээрэ хүдэлсэһэн багшанарай үмэнэ шанга эрилтэ табяа.
Үшөө тиихэдэ мэдээжэ эрдэмтэн, педагогикын эрдэмэй доктор, профессор Дамнин Данжаевич Ошоров, мүн педагогикын эрдэмэй кандидат Нина Павловна Серебрякова һурагшадай хэрэглэхэ ном бэшэлгэдэмни тон ехэ хубитаяа оруулаа. Тиимэһээ баһал багшанарни болоно гүб даа. Эдэ багшанарни намай олон юумэндэ һургаал даа. Тиимэһээ угаа һайн багшанартай ушарһандаа, ехэл урматай байдагби.
Үнөөхил дунда һургуулидаа үлэшэһэн һаа, өөр соохоноо худхажал, ургалтагүй ябаха һэм. Мүнөө олон багшанарай хүдэлмэри хажууһаа харахадамни, тиимэ шэнги үзэгдэдэг. Хэшээлнүүдыень, аттестационно ажалыень анхархадаа, эрдэмэй талаһаа улам үргэхөөр байна гээд һанагдадаг. Теэд буряадууднай шүүмжэлгэдэ айхабтар дурагүй гүб даа. Энэ ехэ буруу. Һайниие хүсэһэн шүүмжэлгэ хүгжэн ургалтадамнай тон хэрэгтэй бшуу.
- Буряадай эрдэмтэдэй хүдэлмэринүүдые, илангаяа хэлэ бэшэг шудалалтай хабаатай ажалнуудые, Ород гүрэнһөө гадуур олондо мэдээжэ болгохоор бшуу?
- Мүнөө ямар олон арга боломжонуудтай һайн саг гээшэб! Бүхы дэлхэйтэй холбоо байна. Тиимэһээ хэлэ шудалал үргэн хүгжөөхөөр лэ даа. Хэдэн олон хэлэ мэдэхэ болоод, ганса Буряадтаа һуужа байнгүй, олон тээ ябахаар лэ.
Минии эрдэмэй хүдэлмэри Москвада, Казаньда, Новосибирскдэ хэблэгдэһэн. Хари гүрэндэ танил болгохоор байгаал даа. Теэд эрдэм шэнжэлгэеэ эльгээжэ хэблүүлхэ гэхэдэ, хэзээдэшье мүнгэн дуталдаха. Гүрэн түрэ эрдэмтэдые гүйсэд һайнаар дэмжэнэгүйл даа. Абаа болоһон мүнгэншни хаанаашье хүрэхэгүйл байдаг һэн.
Хэлэн гээшэ бүхы ажабайдалай үндэһэн гүб даа. Хэлэн үгы гэжэ байнагүй ха юм. Бүхы гүрэндэ, яһатан бүхэндэ байна. Хэлээр харилсажа ябанабди. Тиимэһээ бидэ үндэһэн хэлэеэ улам үргэхэ ёһотойбди. Залуушуул тиигэһэй, эрдэмэй ажал ябуулһай гээд, зосоогоо ходо найдан байдагби.
Сарюуна ЭРДЫНЕЕВА хөөрэлдэбэ
Фото-зураг: Нанзатовтанай гэр бүлын архивһаа
