2538
Нооһо ехэтэй хонидые
Ногоон дээрэ бөөмэйлдэг.
Ахар ехэтэй хонидые
Альган дээрэ бөөмэйлдэг.
Х. Намсараев
Тэршээхэн унаган
(хэһэг)
Анхан сагһаа нааша буряад арад хонин һүрэг үдхэжэ, ашаг олзыень хэрэглэн, амидаран һууһан түүхэтэй юм.
Хун сагаан хониной нооһоор
Хурга зузаан һэеы хэжэ,
Хонгор добын орой дээгүүр
Хундаган сагаан гэр барижа,
Үбэлэй хүйтэндэ үрхэеэ татажа,
Зунай халуунда хаяабшаяа шуужа,
Үбэлэйнь хубсаһан гэхэдэ,
Үһэтэй нэхы хонин дэгэл,
Зунай хубсаһан гэхэдэ,
Зулмадха эльгэн хонин самса,
Бүд хубсаһа үмдөөгүй,
Бүргэдэй мүнгэ тоолоогүй
Хуушан сагые ходоржо ерэһэн гэхэ,
Шэнэ сагта шэлжэн ороһон гэхэ.
Иимэ дээрэһээ манай ажалшад эртэ сагһаа нааша эсэгэ үбгэнэрэйнгөө эдлэжэ, маллажа һууһан хонин һүрэгые хододоо хонин эрдэни гэжэ хэлсэн ерэһэн байха юм. Энэ хуушанайнь нэрые болбосон байдалтай болоһон буряад эдир залуу сагта малшад хүндэтэйгөөр нэрлэхэ зуураа хонин һүрэгэйнгөө үүлтэр һайжаруулан, үһэ нооһыень нарижуулан үдхэхэ гээшэ түрүүшын шухала хэрэг гэжэ тоолоно. Тиимэ дээрэһээ хонин һүрэгэй үнгэ зүһэ, абари зан, амидарал, тэжээлынь, аха турууень, аймаг бүлыень мэдэхэ хэрэгтэй.
Буряад-монгол буржагар үүлтэрэй,
Богонихон хүлтэй, асатай туруутай,
Торголиг нооһотой, тоһолиг һүүлтэй,
Ногоо эдидэг, хибэдэһээ хибэдэг,
Номхон зантай, зөөлэхэн абаритай,
Бөөрэнхы хөөрхэн, гоёхон бэетэй
Бүмбэр-бүмбэр жороолон ябадаг,
Хонин эрдэниин хуби заяан
Арадай нюдөөр ажаглан харагдана,
Арадай гараар энхэрэн тэжээгдэнэ,
Эбэр ехэтэ хусын хүбүүд
Эхэ сагаан хонидһоо түрэжэ,
Анха түрүүн хурьган нэрэ абана.
Алтан шара уураг хүхэжэ,
Альман ногооной үзүүр шэмхэжэ,
Маара маараһаар мал боложо,
Дэбхэрхэ, собхорхо наада һурана,
Мүргэлдэхэ, тэмсэхэ эрдэм һурана,
Бутуулын оёор маажадаг болоно.
Булагай уһа амталжа үзэнэ,
Залхуурхадаа заададаг зантай болоно,
Залд гэхэдээ, турьядаг зантай болоно,
Эрье болохо эрэ хурьган заһуулдаг,
Эхэ болохо эмэ хурьган эмнюулдэг,
Хуса болохо хурьган шэлүүлдэг.
Нажарай халуун үнгэрэн ошоно,
Намарай сагаан хагда гэшхэнэ,
Хурьган нэрэнь хуушаран ошоно,
Түлгэ нэрэ шэнээр абана.
Үбэлэй хүйтэниие үнгэрэн гарана,
Хабарай дулаан угтан ерэнэ,
Халуун зунай хаһа болоно,
Намарай налгай һэрюун ороно,
Эрэ түлгэ шүлхэ болоно,
Эмэ түлгэ зуһаг болобо.
Гурбан намарые гулдиран гарабал,
Хоёр үбэлые ходорон ошобол,
Эрье, хуса, эхэ хонин
Эжэл һүрэгэй түрүү болонод.
«Хулай» гэбэл, байхые мэдэнэ,
«Тадь» гэбэл, ябахые мэдэнэ,
«Дэбрэй»гэбэл, ерэхые мэдэнэ,
«Тээгэ» гэбэл, уярхые мэдэнэ,
«Гүргы» гэбэл, илгархые мэдэнэ.
Хонин һүрэгэй үнгэ зүһэн олон бэшэ юм, тиибэшье таниха зүһэлхэдөө, олон янзын тэмдэгүүдые малшадай дашарамдуулан нэрлэжэ шададагынь һонин байха юм.
Хун сагаан хонин- хониной дээжэ,
Солбон хара хонин сог ехэтэй,
Хүйлэн боро хонин хүндэгүй,
Хара толгойто хонин хаанашье элбэг,
Шара толгойто хонин шамбай зээрэг,
Алаг хонин ашаг багатай,
Эреэн хонин эреэн нооһотой,
Халзан хонин харахада гоё,
Түбөө хурьган түргэн тажаарха.
Алтан руно тухай домог
Алтан руно гэжэ домог хониной нооһо олзолхын түлөө грек арадай геройнуудай холын уһан далайн аяншалга хэһэн тухай хэлэгдэдэг. Хаан Пелий походто гарахые Ясондо захирба. Дууша Орфей, Диоскур аха дүүнэр – Кастор Полидевк хоёр, Борейн хүбүүд Зет ба Калаид, суута Геракл гэгшэд энэ аяншалгада хабаадаба.
Алдарта дархан Арго корабль бүтээн бариба. Энэ корабль баригшынгаа нэрээр Арго, хабаадагшадые аргонавтнууд гэжэ нэрлэбэ. Ута харгы замдаа аргонавтнууд янза бүриин гайхалтай үйлэтэй ушарба. Эдэнэр Колхида гүрэндэ (мүнөө Грузи) хүрэжэ ерэбэ. Энэ гүрэниие Ээт хаан зонхилдог һэн. Алтан хэшэг баялигтаяа хаан хахасаха дурагүй байгаа. Харин хаанай басаган Медея Ясондо дурлажа, үндэр модоной оройдо байһан алтан руногой мүргэлтэй шугы соо асарба. Энэниие унтадаггүй луу һахидаг байгаа. Медея басаган эльбэ шэдитэй Геката бурханда мүргэжэ, луу һахигшые унтуулба. Ясон Медея басагантай, аргонавтнуудтай хамта үнэтэй алтан руно абаад, түрэл Грецидээ бусажа ерээ.
Энэ болоһон ушарые эрдэмтэд үнэн болоо гэжэ тоолодог. Энэ үйлэ хэрэг нарин нооһото хониной Греци гүрэндэ асарһаниие гэршэлнэ.
Алтан руно орден
Баруун Европын олонхи гүрэнүүдтэ Испани, Австри ба Францида Эсэгэ оронойнгоо урда ехэ габьяатай хүнүүдые «Алтан руно» гэһэн орденоор шагнадаг юм. 1429 ондо Бургундиингерцог Филипп гүрэнэйнгөө эгээ дээдэ баялиг болохо олон тоото үүлтэр һайтай хонидой хүндэдэ зорюулжа, энэ орден байгуулаа юм.
Орденой дүрим тодорхойлон найруулжа бэшэбэл, иимэ. Улаан үнгэтэ торгон лентэ дээрэ корона – титим, тэрэнэй доро улаан туяагаар сасаран һоёотоһон баглаа нооһон, тээ доронь алтаар барлагдаһан хонин байдаг.
Энэ ордендо хүртэхэ гээшэ ехэ гүрэн түрын хүндэ болоно.
Каракуль
«Каракуль» гэжэ үгэ узбек арадай үгэ болоно. Буряад хэлэндэ оршуулхада, «хара розо» (хара сэсэг) болоно. Каракуль – һая гараһан буржагар хурьганай арһан. Буржагар хурьганай арһан олон үнгэтэ ба нэрэнүүдтэй байдаг. Жэшээлхэдэ, хара каракуль – араби, боро – ширази, хүрин – комбара. Арба, дүшэ хоноһон буржагар хурьганай арһан – яхобаб, бүдүүн нооһото үүлтэрэй – мерлушка, харин түрөөгүй – каракульчу арһад гэжэ нэрэнүүдтэй юм. Каракуль арһаар гоё дэгэл, малгай оёдог. Энэ арһан тон сэнтэй.
Каракуль үүлтэрые үсхэбэрилдэг тааруу газар хадаа үргэн тала юм. Манай гүрэн соо Каспи ба Арал далайнуудай хоорондохи уужам тала болоно.
Шоно хурьган хоёр
(ород онтохон)
Эхэһээ таһарһан хурьганай элдин талын дунда унжарагтай утаар мааража ябатарнь, хүбшын хүхэ шоно хажуудань гүйжэ ерээд, амаяа тамшаалгаба:
- Амар сайн, хурьгахан!
- Амар мэндэ, шоно ахай! – гэжэ хурьган урдаһаань маараба.
- Ши хайшаа ошожо ябана? – гэжэ шоно асууба.
- Эжыгээ бэдэржэ ябанаб, - гэбэ хурьган.
- Эхэдээ орхюулһан шамайе энэ дорошни эдижэрхихэмни!- гэжэ шоно шүдэеэ ирзайлгаба. - Энэ сагтаа намайе эдижэ болохогүйл. Эдеэлхынгээ урда тээ бэеэ угааха ёһотой юм лэ, - гэжэ хурьган хэлэбэ.
- Теэд би хаана бэеэ угааха болонобиб? – гэбэ шоно.
- Угааха газарыешни би шамда заагаад үгэһүү, - гэжэ хурьган шоные дахуулан ябаба.
Хурьган эхэтэеэ ябахадаа, ангуушадай тодхоһон занга ойн захада үглөөгүүр хараһан юм. Хурьган шоные тэрэ зангын хажууда асараад:
- Энээн руу хоёр һабараа хэхэдэш, уһан гоожохо, - гэжэ хэлэбэ.
Шоно хурьганай харуулһан руу урда хоёр һабараа хэмсээрээ, зангада хабшуулагдашаба. Шонын һабараа абажа ядан шангаар улихада, дүтын айлһаа хүнүүд гүйлдэжэ ерээд, шиидамаар сохижо алаба.
Хурьган арьяатанай аманһаа иигэжэ зайсаа бшуу.
Б. Жанчипов
Хурьган сэсэг хоёр
Хагсуу сагта хэнзэлжэ,
Хотондо үдэһэн хурьгахан
Хабарай сагта һонирхон,
Хүхэхэн добор сэнгэнэ.
Үнгэ шаргал сэсэгые
Үнэхөөр ехэтэ гайхажа,
Үйсын-үйсын һэмээхэн
Үндөөд үзэнэ – хоншуухан.
Шэмхээд үзэхөө даб гэхэдэнь,
Шаргал сэсэгынь һэбшээндэ
Шарахан тархяа һэжэржэ,
Сошоһон хурьган даб гэнэ.
Оньһон ба хошоо үгэнүүд
1. Хонигүй хүн хооһон, моригүй хүн мухар.
2. Үбһэ ногоо ургабал, юртэмсын шэмэг,
Хонин мал олорбол, зоной шэмэг.
3. Хурьганай һайгаар хонитой,
Хониной һайгаар хурьгатай.
4. Хониной мяхан халуундаа, шашаг үгэ һониндоо.
5. Садахада, сагаан хурьганай һүүл амтагүй.
6. Хониной байһан хойно, шоно олдохо.
7. Һүрэг хониной һөөргөө эрьехэдэ,
Хамуутай хонин хамагай урда.
8. Хонёор хүндэлүүлбэл – үхэрөөр хүндэлэ.
9. Хони үсөөтын хормой богони.
10. Хоб туунхаар, хониды туу.
Үреэлнүүд
1. Хониной хургама халуунда
Хотоёо дүтэлэн ерээрэй.
Хотонойнгоо нэбтэрмэ бороондо
Холодонгүй ерээрэй!
2. Хоймороороо дүүрэн
Хоёр хушуун үри үдхэ.
Хотоороо дүүрэн
Хонин һүрэг үдхэ!
3. Хуурай газарые үтэгжүүлхэ
Хонин мал – эрдэни.
Холо газар зорихо
Баатар хүбүүн – эрдэни.
4. Хурьганай арһа элдэхэдэтнай,
Хурга зузаан болог лэ.
Энхэржэ үргэһэн хүбүүнтнай
Эрын зэргэ болог лэ!
Эшэгэнэй арһа элдэхэдэтнай,
Эрхы зузаан болог лэ.
Эльгэлжэ үргэһэн басагантнай
Эхын зэргэ болог лэ!
5. Хуһан сагаан ургаяа шэрэн ерээрэй,
Хун сагаан хонидоо хурайн ерээрэй!
Таабаринууд
1. Боро хонин боржогоноо,
Боржогоноо таргалба.
(Хониной нооһо ээрэхэ)
2. Мяхан тогоотой,
Шорой хэлэтэй,
Яһан үргэтэй.
(Хониной хурьган)
3. Далан найман сүүмхэтэй,
Сүүмхэ бүхэндөө сүүмхэтэй.
(Хониной һархинсаг)
4. Ара хойноо алтан сарай баряаб,
Тэрэнээ мүнөөшье дүүргэжэ ядааб.
(Хониной үбсүүн)
5. Дайн шубуунай даян шэнги,
Дайсан хүнэй эмээл шэнги,
Уран хүнэй ухаан шэнги,
Орто газарай уураг шэнги.
(Хониной нюрган)
6. Хор-хор гүйгөөд,
Хорёод тобшо гээбэб.
(Хониной хоргооһон)
7. Хотон соо жалжагы гутал.
(Хониной туруун)
