1328
Минии баабай шоно яһанай, Буруутхатан уг гарбалтай Хартайһаа тараһан юм. «Жороо морин Жортойндо, жоргоон хүбүүн Һартайнда» гэжэ үбдэг дээрэ дэбхэрүүлжэ, заахан хүүхэйгээ эрэ болгожо, дуулалдажа байдаг һэн манай ибиинэр.
Һартайн зургаан хүбүүдһээ эгээ бага хүбүүниинь Андриан Хартаев гээд обогоо бэшүүлжэ, манай Хужарта Хартайтан тараа бэлэй. Һойһо гэжэ хүбүүнһээнь Тубан Гуржаб хоёр гараһан. Тубаанай бүлэдэ 5 хүбүүд (Гасирин, Агван, Убаша, Лопсон-Доржо, «заахан» Лопсон), 2 басагад (Дари, Бэлжэд) гараһан. Минии таабай Хартаев Лопсон-Доржо Тубанович лама ябаһан, Турын Жамбалай Дулма теэбеэһээм Алгагта, 1916 ондо, туулай жэлдэ минии Гомбо баабай гараһан байгаа. Лопсон-Доржо ба «заахан» Лопсон, хоёр лама, хорёод оноор Монголдо ошожо алуулшаһан юм.
Дулма теэбеэм табатай хүбүүгээ дахуулаад, Могой-Горхондо Шагдуров Бадма Хаптаримовичта хадамда гаража һууһан. Баабаймни хойто эсэгынгээ нэрыень нэрлүүлжэ, 82 наһа наһалжа, 1998 он болотор ябаа һэн.
1935 ондо Хэрэнэй дунда һургуули дүүргээд, Улаан-Үдэдэ Буряад-Монголой зооветинститудай агрофагта 1 жэл һуража гараад, 1936 ондо минии Очирова Галина (Ханда) Самбуевна ибиитэй гэрлэһэн, тиигээд Канскын лесотехникумдэ һуража, лесотехник мэргэжэлтэй болоо. 1937 ондо Нелли эгэшэм түрөө. Хоёр жэл соо Түнхэнэй райлесхоздо Туранда ажаллаа. 1938 ондо Совет Армиин сэрэгтэ татуулжа, 49-дэхи морин сэрэгэй полкдо ахамад бэшээшэнээр ябажа, албаяа дүүргээд, 1940 ондо гэртээ бусажа ерээд, тэрэл ажалдаа орожо хүдэлөө.
Нэгэтэ ой модо харалсажа, Ехэ-Уһанай хойно, Бурхан Баабайн Сагаан Хайрхан буудалай газарта хүрөөд байхадань, шэхэндэнь моридой туруунай түбэрөөн турьяан, дүрөө ханхинахань дуулдаа бэлэй. «Энэ Туранай комендатурын сэрэгшэ хүбүүд хаанаһаа ябажа ябанаб?» - гээд, шагнан, хүлеэжэ байхадань, юумэн абяа анир үгы болошоо һэн. Энээн тухай баабайда ерээд хөөрэхэдэнь: «Шаргай ноён Баабай олоороо хойнтошоод, хожомдоһон зоноороо буудалдаа ерэжэ бууһаниие дуулааш. Ехэл һайн тэмдэг гээшэ»,- гэжэ баабайнь хэлэһэн байгаа. Тиигээд Агууехэ дайнай эхилхэдэ, июлиин 24-дэ дайнда мордоо һэн. Тэрэ жэл август һарада Светлана эгэшэм түрөө һэн.
Гоё нарин бэшэлгэтэй байһандаа, түмэр харгын батальоной 22-дохи таһагта бэшээшэн ябаа. 1942 оной август һарада Миасс хотодо 1-дэхи гвардейскэ миномётно-артиллериин Москвагай Улаан Тугай ба Улаан Одоной орденто Л.Б.Красинай нэрэмжэтэ училищиин курсант боложо һураад, 1943 ондо июль һарада Баруун фронтдо эльгээгдээ һэн. 47-дохи гвардейскэ миномётно полкдо миномётно взводой командирай туһалагшаар томилогдобо. Суурхуулагдаһан «Катюша» буугаар буудажа, 2-дохи Украинска фронтын замаар ябажа гараһан намтартай. 1944 оной июнь һарада Г.Б. Шагдуров ВКП(б)-гэй гэшүүндэ абтаһан байна.
Тэрэнэй сэрэгшын билет соо бэшээтэй байдаг: «12.07.1943 онһоо 9.05.1945 он болотор. Агууехэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хабаадалсаһан гвардиин ахалагша сержант Шагдуров Г.Б. шарха ба контузи үгы». Энэл даа, Шаргай ноён Баабайн һайн тэмдэг гэжэ һанагдана. Дарашагүй дайгаа даража, даага унагадаа һүүлдэжэ, эрэлхэг зориг гаргаһанай түлөө «Шэн зоригой түлөө», «Германиие илаһанай түлөө», «Будапешт дайлан абаһанай түлөө», «Венэ дайлан абаһанай түлөө» гэһэн медальнуудаар шагнагдаа һэн. 1945 оной майн 9-нэй үдэр Венгридэ үгтаад, полктойгоо Прага ошожо, фашистнуудай бүлгэм хюдалсаад, тэндэһээ Румыни руу эрьен ерэжэ, дайгаа дараад, октябриин эхеэр гэртээ, Түнхэн дайдадаа бусажа ерээ һэн.
Агуу Илалтын 40 жэлэй ойн баярта дашарамдуулан, 1985 ондо Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай II шатын орденоор шагнагдаа һэн. Энэ дайлалдажа гараһан хото голнуудай нэрыень бултыень һанаад ябаа, венгр хэлэн дээрэ олон үгэнүүдые баабайм һанан һанан хэлэгшэ һэн.
Дайнай харгыгаар ябажа, нэгэтэ манай Хужарай Дондоков Жабтай (Мархай таабай) уулзаһанаа мартадаггүй, хүхилдэһэнөө хөөрэгшэһэн. Дайн соо, хэды соо харалсаагүй, уулзаагүй хоёр бэе бэеэ таняагүй юм. Минии баабай казах хүбүүн байгаа даа гээд, «казахсым малай?» гэжэ һураһан. Хоолойгоорнь Жаб таняад, «Гомбаалша?» гэжэ тэбэрилдэжэ, ээмэшэлдэжэ байжа, нютаг нугаяа һанажа, нёлбоһоо гоожуулжа, аалиханаар ёохорой дуу, шаргын дуу татуулан дуулалдажа, энеэлдэжэ, тэрээхэн болзорто һуугшаһэмди гэжэ зугаалһан байгша.
Дайнай һүүлээр Ирина эгэшэ, би Дарима, дүү хүбүүн Анатолий гээд мүндэлөө һэмди. Мүнөөдөө 11 аша зээнэрынь, 24 гуша зээнсэрынь газар дээгүүр таража, нэрыень нэрлүүлжэ ябанабди.
Энэ зураглал бэшэг баабайнгаа түрэһөөр 100 жэлэй ойн баярта зорюулнаб.
Дайгаа даража,
Даагаяа һүүлдэжэ,
Түнхэн дайдадаа ерэжэ,
Баабайм жаргаһан!
Баабайм жаргаһан! Жаргаһан!
Дайнай дүлэниие дабажа гараһан,
Гүрэнэй медальнууд ханхинан, нэрыень мүнхэлөө!
Нэрыень мүнхэлөө! Мүнхэлөө!
Үхэлгүй сэрэгшэд үлгэн дэлхэйдээ
Илалтын үдэр асарһан баатарнууд гүүлэбэ!
Илалтын үдэр асарһан баатарнууд!
Баатарнууд! Баатарнууд!
Автор: Дарима Шагдурова
