​Суранзан мэргэн Тулаевай соло

Буряадай арадай поэт Шагдар Байминовай мүнхэ дурасхаалда

Советскэ Союзай Герой Жамбал Тулаевта зорюулагдаһан “Жамбал баатар” поэмээр буряад удха зохёолой хэшээл

“Жамбал баатар” гэжэ поэмын оролто

Зуралзаһаар үнгэрдэг

Зуугаад, зуугаад жэлнүүд лэ.

Бууралтаһаар үбгэрдэг

Булта дэлхэйн хүнүүд лэ.

Гэбэшье, сагай утада һуларангүй,

Хүшэр зам гаталһан тухайда!

Эсэгэ ороной байлдаанда

Эрэлхэгээр тэмсэжэ,

Оронойнгоо, арадайнгаа

Одон золые хамгаалжа,

Агууехэ илалта

Асаралсаһан баатарайнгаа

Гаталһан ехэ замые

Гаршаг һиилэн алталая!

Гүрэлөө үндэһэн аялгаар

Габьяа солынь мүнхэлэе!

Буряадаа, Түнхэнөө,

Булта зоноо, нүхэдөө

Суурхуулһан, магтуулһан

Суранзан мэргэн Тулаевай

Соло үргэн магтая!

Мүнхэ нэрэ хүшөө доронь

Мүнгэн сэсэг тария даа.

Мүнгэн хэтэдээ толорхыень

Мүшэн зулаа бария даа.

Арадай поэдэй намтарһаа

Шагдар Байминов 1926 оной августын нэгэндэ Түнхэнэй аймагай Түхэреэн нютагта түрэһэн юм. Багашуул нютагай үльгэршэ, домогшо үбгэдэй зугаа шагнахаяа Ярандиин Жамбал таабайнда суглардаг байгаа. Абай Гэсэр тухай үльгэрые, суута ангуушан, баабгайша Баасаан, мүн гаһар хүсэтэй Дугарай Намсарай тухай домогуудые шагнажа, һонор хурса ухаандаа хадуужа абаһан юм.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэ,сэрэгтэ мордоһон ехэшүүлэй орондо эдир залуухан хүбүүд, басагадтай хамта тэрэ хүдэлжэ эхилээ һэн. 1942 ондо Улаан-Үдэ хотодо болоһон эдир зохёолшодой олимпиадада хабаадалсаад, жюриин магтаалда хүртөө бэлэй. 1943 ондо Шагдар Байминов Түнхэнэй мэргэн буудагша, 313 дайсаниие һүнөөһэн Жамбал Ешеевич Тулаевта түрүүшын шүлэгөө зорюулжа бэшээ һэн. Энэ болон бусад шүлэгүүдыень аха үеын поэт Цыден Галсанов анхаржа, залуу зохёолшые дэмжэһэн юм. 1972 ондо хэблэгдэжэ гараһан түрүүшын “Түнхэнэй үндэрнүүд” номыень Цыден Галсанов редакторлаһан түүхэтэй.

Уялгата сэрэгэй албаяа Шагдар Байминов Монголдо гараа. Саашадаа Монголой түүхэтэй холбоотой ехэ олон шүлэгүүдые, монгол баатар Лэвээнтэй тухай “Сэргэ хадын сээжэдэ” гэжэ ехэ поэмэ зохёогоо һэн.

Һүүлдэнь Хяагтын хүдөө ажахын техникум, Хабаровскын дээдэ партийна һургуули дүүргэжэ, али олон ажалда, харюусалгата тушаалда тэрэ хүдэлөө. Захааминда, Хурамхаанда редакторай орлогшоор, “Буряад үнэнэй” тусхай корреспондентээр, аймагтаа зоной бэе аргалдаг Ниловэ-Пустынь, Аршаан, Хонгор-Уула аршаануудта даргаар хүдэлһэн байна.

Эрэлхэг сэрэгшэ Жамбал Тулаевай дүрые поэт улам гүнзэгыгөөр зураглажа, “Жамбал баатар” гэжэ гаршагтай поэмэ зохёогоод, 1978 ондо “Баатарай соло” гэжэ номынь нара хараа һэн.

Буряадай арадай поэт Шагдар Байминов удаа дараалан “Аха нютагай домог”(1983), ”Уулын үндэр үбгэд”(1986), ”Түрын түүрээлгэ”(1989), ”Мүнхэ золой мүнгэн шүүдэр”(2006) номуудые хэблүүлһэн юм. Эдэ зохёолнуудынь буряад литературын алтан жасада оронхой. Олон бүтээлнүүдынь ород, монгол хэлэнүүдтэ оршуулагдаад, уран шүлэгэй антологи, суглуулбаринуудта хэблүүлэгдээ һэн. Мүнхэ-Сарьдагай нэрэмжэтэ Түнхэнэй уран зохёолой нэгэдэлэй гэшүүд Шагдар Байминовые “уулын үндэр үбгэн” гэжэ, мүн “республикын худа” гээд шоглон нэрлэдэг һэн.

2016 оной августын нэгэндэ 90 наһанайнгаа жабхаланта ой тэмдэглэхэ байгаа. Буряадай арадай поэт Шагдар Дашеевич Байминовай һайхан дурасхаал тэрэнэй зохёолнууд соо, уншагшадай зүрхэ сэдьхэлдэ үлэхэ.

Баатар тухай зохёол

“Жамбал баатар” поэмэ гурбан бүлэгһөө бүридэнэ.Түрүүшын бүлэг соо залуухан Жамбал хүбүүн нютагайнгаа зонтой хамтын ажалда шударгы хүдэлнэ, Сурхарбаанда эрын гурбан нааданда илалта туйлана, халуун дуранай охиндо абтана...Хоёрдохи бүлэг соо 1941 оной дайнай эхин үеын аймшагтай һандарал, үхэл, зоной зоболон харуулагдана. Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоһон Жамбал Тулаев бусад яһанай сэрэгшэдтэй ээм ээмээ ниилүүлэн, хархис дайсадтай тэмсэнэ. Жамбал Тулаев 33 мэргэн буудагшадые һургаһан юм. Энэ баримтые поэт уран гоёор хэрэглэжэ, иигэжэ түүрээнэ:

Гушан гурбан баатарай

Галта зүрхэн лугшана.

Гушан гурбан баатарай

Галта зориг бусална.

Совет сэрэгшэдэй баатаршалгые үльгэрэй баатарнуудай гайхамшаг тулалдаануудтай зэргэсүүлэн зураглана:

Олон яһатанай хүбүүд

Оносотой мэргэн...Хүдэр!..

Аха дүүнэртэл эбтэйнүүд,

Алдасагүй мэргэн...Хүдэр!..

Жамбал Тулаевай зүүдэндэ Түнхэнэй табан хүшэтэнэй аха заха Хан Шаргай ноён үндэр тэнгэриһээ шарга морёороо, бүхы зэбсэгээрээ зэбсэгжэһэн буужа байһаар харагдаха юм. Тиихэдэ Жамбал Тулаев дайгаа даража, даагаяа һүүлдэжэ, Илалта туйлахабди гэжэ энэ бэлгэ тэмдэг ойлгоно гээд поэт найруулһан байна.

Баатар совет сэрэгшэдэй эрэлхэг зориг хэтэ мүнхэдөө мартагдахагүй гэжэ энэ поэмэ соогоо дархан солыень дуудаһан юм.

Шалгалтын тест

1.Хэды ондо, хаана Шагдар Байминов түрөөб?

а) Түнхэнэй аймагай Түхэреэн һууринда, 1926 оной августын нэгэндэ.

б) Түнхэнэй аймагай Хэрэн һууринда, 1937 оной майн нэгэндэ.

в) Түнхэнэй аймагай Таблангууд һууринда, 1927 оной апрелиин 24

2.Түрүүшынь ном хэды ондо хэблэгдээб?

а) 1956 ондо

б) 1972 ондо

в) 1968 ондо

3. Шагдар Дашеевич ямар дээдэ һургуули дүүргээб?

а) Д.Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуули

б) Хяагтын хүдөө ажахын техникум

в) ВСГАКИ

4. Пионер байхадаа, дүшөөд оноор ямар хотодо эдир уран зохёолшодой мүрысөөндэ ошооб?

а) Улаан-Үдэ

б) Эрхүү

в) Москва

5.Ямар суута уран зохёолшо тиихэдэ тэрэниие обёорооб?

а) Цэдэн Галсанов

б) Даши-Рабдан Батожабай

в) Дондок Улзытуев

6. Хэды ондо түрүүшынгээ шүлэг бэшээб?

а) 1943 ондо

б) 1945 ондо

в) 1956 ондо

7.Хэндэ түрүүшынгөө шүлэг зорюулааб?

а) Гагаринда

б) Лениндэ

в) Жамбал Тулаевта

8.Табадахи номойнь нэрэ?

а) “Уулын үндэр үбгэд”

б) “Түрын түүрээлгэ”

в) ”Түнхэнэй мундарганууд”

9. Сэрэгэй алба хаана гарааб?

а) Монголдо

б)Шэтын можодо

в) Москва шадар

10. Ямар монгол баатар тухай өөрынгөө түүхын поэмэ соо бэшээб?

а) Сүхэ-Баатар

б) Лэвээнтэй

в) Чингисхан

11.Уран зохёолшые нүхэдынь хэн гэжэ шогложо нэрлэдэг байгааб?

а) Сэсэн үбгэн

б) Республикын худа

в) Манай аха захатан

12.Ямар газетэ соо түрүүшынь шүлэгүүд толилогдооб?

а) “Буряад үнэн”

б) “Мундарга”

в) ”Саяны”

13. 2006 ондо ямар номынь хэблэгдээб?

а) Уулын үндэр үбгэн

б) Мүнхэ золой мүнгэн шүүдэр

в) Түнхэн

14. Энэ суглуулбариин харюусалгата редактор хэн бэ?

а) Лопсон Тапхаев

б) Ардан Ангархаев

в) Жорж Юбухаев

15. Шагдар Байминов хэнэй онтохо буряад хэлэн дээрэ оршуулаад, тайзан дээрэ нютагайнгаа залуушуултай драматическа бүлэг бии болгожо наадааб?

а) Э.С.Манзаров

б) Арадай онтохонууд

в) А.С.Пушкинай

16. Ш.Байминов Түнхэнэйнгөө Ниловэ – Пустынь, Аршаан, Хонгор-Уула гэһэн бэе аргалдаг газарнуудта ямар мэргэжэлээр хүдэлөөб?

а) дарга

б) ажалшан

в) отделениин хүтэлбэрилэгшэ.

17. “Жамбал баатар” гэһэн поэмэ ямар ном соонь оронхойб?

а) “Баатарай соло”

б) “Саяанай мундарганууд”

в) “Түнхэн”

Шагдар Байминов

Буряад отряд

Бэлшээритэ талын

Бэдэр соохороор

Берлин хүрэһэн,

Бэрхэ тоомоор

Дайса үлдэн

Дараад ороо-

Бууша, дууша

Буряад отряд.

Һүүлшын тэмсэлэй

Илалты баалаһан

Һүршэ дайсанай

Һүнэлтэ зааһан

Уряа дохёогой

“Ура” дуулаад,

Улаан тугаа

Мандуулаа,

Дараад илаа

Дайша манай

Бууша, дууша

Буряад отряд!

Хэрэглэгдэһэн литература

1.Л.Тапхаев. Уулын үндэр үбгэн.—Мүнхэ золой мүнгэн шүүдэр.-2006, 3-8 н.

2.Ш.Байминов. Баатарай соло.-Улаан-Үдэ,1978.

3.Т.Самбялова. Образная символика в структуре сюжета героических поэм Ш.Байминова.-Улан-Удэ,2010.