1559
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадажа, Агуу Илалта шэрээгшэд тухай мүнөө үеын эдиршүүл, залуушуулда хөөрэжэ, тэдэнээр шэнжэлэлгын ажал ябуулжа, ехэ һайн хүмүүжүүлэлгын ажал һургуулинууд ябуулдаг байна. Мухар-Шэбэрэй Хушуун-Үзүүрэй дунда һургуулиин багша Зэбзэма Санжиева һурагшадайнгаа бэшэһэн шэнжэлэлгын ажалнуудые эльгээгээ. 5-дахи ангиин һурагша Бэлигтэ Эрдынеевэй "Минии үбгэн аба" болон 10-дахи ангиин һурагша Дамбинима Халзановай "Дайнһаа ерэһэн бэшэгүүд - минии угай гэршэнүүд" гэһэн хүдэлмэринүүдые дурадханабди.
Минии үбгэн аба
Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда Илалта туйлаhаар манай арад зон 71 жэлэй ой тэмдэглэжэ байна. Агууехэ Илалтын хэрэгтэ өөрын хуби оруулhан, хатуу шэрүүн дайн байлдаан соогуур ябажа ерэhэн, дайнай ветеран Мижитов Даша-Нима Мижитович,үбгэн аба (прадед) тухайгаа хөөрэхэ хүсэлэнтэйб. Минии үбгэн аба хадаа Мижидэй ехэ хүбүүн болоно. Тэрэ 1909 ондо дунда шадалтай, түмэршэ дарханай бүлэдэ түрөө бэлэй. Түгнэ голой үргэн талаар Гарма Цыренсу хоёр дүүтэеэ наадан, сэнгэн, томо болоhон юм. Наhанайнгаа гүйсэхэдэ, hамга абажа, Түгнэдэ айл боложо түбхинэжэ, гурбан үхибүүтэй болоод байтарнь, дайн дажар эхилжэ, Эсэгэ оромнай аюулда оробо. Түрэл нютагаа, Эсэгэ ороноо хамгаалхаяа бүхы совет арад бодобо. Буряад-Монгол Республикын Мухар-Шэбэрэй военкомадhаа 1942 оной хабар үбгэн абамни дайнда мордоhон юм. Тиихэдэ Даша-Нимын ехэ хүбүүниинь Ондри эсэгэдээ hанажа ябахынь тулада гурбан түхэриг үгэhэн байгаа. Дайшалхы намтарынь гэхэдэ, 1942 оной июль hарада 194-дэхи Баруун стрелково полкын буудагшаар ябаhан аад, 1943 ондо 163-дахи Баруун стрелково полкдо миномётчигоор дайлалдаhан байна. Гурба дахин шархатаhан.
Нэгэ иимэ hонирхолтой ушар үбгэн абамни гэртэхиндээ хөөрэhэн байдаг: “Манайхид добтолжо, Днепр мүрэниие гаталжа байhан үе байгаа. Пулемёт, винтовконуудай буудаан, минэнүүдэй тэhэрээн, добтологшодой хашхараан, шархатаашадай ёолоон, хуу бэе дээрээ үзэжэ ерээ хүм. Нэгэтэ үдэ багта hая эзэлhэн хотодо немец мэргэн буудагша сэхэ зүрхэ руум буудажархибал даа. Би тиихэдэнь ухаа алдан хуугайлаад, байра дээрээ хэбтэшэбэб. Халта хүдэлөөл hаам, дахинаа буудажархиха гэжэ мэдээд, үдэшэ болохыень хүлеэбэб. Боро хараан болохолоор бодожо, hэмээхэнээр өөрынгөө частьда бусабаб. Нүхэдни ехэтэ гайхабад: “Заашье шархатаагүй, зүрхэ руугаа буудуулаад, яажа амиды мэндэ ерээ гээшэбши? - гэжэ байгаад асууба. Юуб гэхэдэ, энгэрэйм зүүн хармаанда хүбүүнэйм үгэhэн гурбан түхэригтэй бүдүүн соглиг-дэбтэр соорон буудуулбашье, бэедэм хүрөөгүй. Тэрэ ами наhыемни абарhан дэбтэрээ hахюуhандал адли сахижа асарааhэм,”- гээд гэртэхиндээ харуулаа hэн. Мүнөөшье тэрэнииень нарин нангинаар хадагалжа, үбгэн абынгаа мүнхэ дурасхаал болгон hанажа байдагбди.
1943 оной октябриин 5-да хатуу шанга байлдаан соо баруун хүлөө буудуулжа шархатаhан аад, госпитальдо аргалуулhан байгаа. Минии үбгэн аба Днепр мүрэнэй баруун эрьедэ бүhэлэн хүреэлэгдэhэн байгаа юм. Зунай ангама халуун сагта hүүлшынгээ хүсэ зангидан, нэгэтэ hүни, тодорхойлон хэлэхэдэ, 1944 оной июниин 26-да, хүреэлэгдэhэн сахаригай нэгэ захыень эзэлжэ, өөhэдынхидтэеэ уулзаха аргатай болоhон байгаа. Тэрэhүни нюрга руугаа буудуулжа, хүндөөр шархатаhан байгаа. Тиигэбэшье госпитальдо үни саг соо эмшэлүүлжэ, дахин фронт руу урагшаа эрмэлзэн, эдирхэг зоригтойгоор дайлалдахаа мордоо hэн. Өөрынгөө частьhаа гээгдэжэ, 1374-дэхи стрелково полкдо миномётчигоор 1945 оной Илалта туйлатараа ябаhан гээшэ. Баруун Европын хэды хото, тосхонуудые немец булимтарагшадhаа аршалаа, сүлөөлөө гээшэб. Хахад дэлхэй ябажа, Эсэгэ орондоо эрхэ сүлөө, амгалан байдал асарhан минии үбгэн аба немец hүнөөгшэдэй уурхай хүрэтэр ошооhэн. Фашис Германиин ниислэл - Берлин хотые дайлан абахын түлөөhүүлшын түгэсхэлэй байлдаан 1945 оной апрелиин 16-hаа майн 8 болотор үргэлжэлhэн байна. Энэ шуhата байлдаанда минии үбгэн аба хабаадалсаhан юм. Үхэлөө бэдэрhэн фашистнууд майн 2 болотор бэеэ хамгаалhан байгаа. Рейхстаг эзэлхын түлөө ехэ байлдаан эхилээ, апрелиин 30-да Рейхстаг дээрэ Совет арадай илаhан тэмдэг - улаан туг аятай гоёор намилзажа байгааhэн.Тиигээд майн 8-да Германиин хүсэнүүд диилдэhэн тухайгаа гараа табижа, дайн дүүрээ hэн.
СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй 1945 оной сентябриин 25-да абтаhан зарлигаар табигдажа, энэ жэлэй ноябрь hарада дайшалхы медальнуудаа үбсүүндээ яларуулан, совет арадай туйлаhан Агууехэ Илалтада өөрынгөө хубитые оруулhан юрын сэрэгшэ түрэл нютагаа бусажа ерээ бэлэй. “Улаан мүшэтэ орденоор” шагнагдаhан, “Берлиниие абаhанай түлөө”, “Илалта туйлаhанай түлөө” болон олон медальнуудаар шагнагданхай. Үшөө тиихэдэ Жуковай гараа табиhан грамота, Баярай бэшэгүүдтэй юм. Иигээд хүбүүнэйнгөө, нүхэрэйнгөө, эсэгынгээ гэртээ бусажа ерэхэдэнь, гэр бүлэнь баярлангүй яаха hэм:
“И не было счастливее бабушки Дари
Во всей Тугнуйской долине,
Ведь ее два сына, оба
Вернулись живы и здоровы”.
Дайнай hүүлдэ үбгэн абамнай контузитай ерээ hэн. Тиигээшье hаа, элдэб ажалда ябаа: түрэл колхоздоо учётчигоор, hүүлдэнь склад дээрэ Номоог толгойдо хүдэлөө. Октябрьска сельсоведэй депутат байгаа. 1970 ондо наhанайнгаа амаралтада гараа. Агууехэ дайнай 1–дэхи группын инвалид байhан юм. Илалта туйлаhаар 50 жэлэй ой хүрэтэр үбгэн абамни гурбан лэ жэл амиды мэндэ хүлеэжэ шадаагүй юм. Хүндөөр үбшэлжэ, 1992 ондо наhа бараа hэн. Дайсадайнгаа урдаhаа бодожо, шанга сохилто үгэжэ, дайнай дүлэн соогуур ябаhан, олон юумэ үзэhэн, үндэр наhатай аха үеын хүнүүднай улам үсөөржэл байна. Манай колхозhоо дайнда мордоhон 192 хүбүүдhээ 106 бусажа ерээгүй.
Баруун дайнда нэрээ хухарангүй,
Барас шэнгеэр байлдан гараhан,
Гэдэргээ нэгэшье алхам сухарингүй,
Зүрижэ дайсадые илаhан
Баатар сэрэгшэд, буряад хүбүүд!
Баярые тандаа хүргэнэб.
Дайнһаа ерэһэн бэшэгүүд - минии угай гэршэнүүд
Хүбдүүд угhаа эхитэй минии элинсэг хулинсагууд хадаа Сахилгата гэжэ алдаршаhан буусада ажаhууhан юм. Минии хулинсаг үбгэн Хэшэг гэжэ нэрэтэй, 1779 оной, Хэшэгэй бага хүбүүн Буда, 1816 ондо түрэhэн. Будын бага хүбүүн – Шагжа – Гэдэб зайhан, 1857 оной. Баруун-Хүбдүүдэй управын Хориин Дүүмэдэ hунгагдаhан 19 зуун жэлэй hүүлдэ. Хүбүүниинь Чимит (1883-1937)-Галтай-Барай управлениин староста. Һамганиинь Норжима Будаева (1884-1979), Харгааhата нютагай, 4 үхибүүдтэй байгаа.
Цырен-Пунсык (1907-1943) Агууехэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда Курска дугыда үгы болоhон.
2.Сультим (1911-1993)
3. Янжима (1918-2008)
4. Гунгаа (1924 ондо түрэhэн) - Буряадай арадай поэт
Шэмэдэй ехэ хүбүүн – Цырен-Пунсэк - минии үбгэ аба болоно. Ехэ басаганиинь, Людмила Цыренпунсыковна, багшаар хүдэлжэ, мүнөө наhанайнгаа амаралтада гаранхай, иигэжэ хөөрэнэ: “Абамнай 1941 оной декабриин 25-да хоёр бага басагадаа, хүгшэн эжыгээ ба дүү хүбүүгээ орхёод, аюулта дайнда мордоо, 1943 ондо июлиин 21-дэ наhа бараa, Тула хотодо хүдөөлөөтэй. “Дурасхаалай дэбтэр” соо тиигэжэ бэшээтэй, харин Гунга дүүнь үгы болоо гэнэ. Фронтhоо эльгээhэн бэшэгүүдынь эжымнай юунhээшье үнэтэйгөөр гамнадаг. Бэшэг соогоо иигэжэ бэшэнэ:
“Амар мэндын тэмдэг! Хайрата дүү Гунгаа, шамдаа аяар холо нютагhaa амар мэндын тэмдэг альганай зэргэ саарhан дээрэ бэшэн эльгээхэ зуураа эхин түрүүн баруун гарышни бажуун барижа амаршалнаб.
Шиниингээ алтан hонорто hонирхуулжа бэшэмээр юумэ фронт дээрэ юу байха hэм даа. Би хадаа ямаршьегүй олон нүхэдэй дунда бэе мэндэ ябагдана. Сүлөөтэ арадай дайсан болохо, бүлин шуhаар унда хэжэ, хүнэй мяхаар хоол хэжэ ябаhан үлэн үмхи гитлеризмые уй бута сохилсохо, уг үзүүрээрнь үгы хэлсэхэ – иимэ зол намдаш бодоо. Буу гартаa барижа, Эхэ ороноо хамгаалхаhаа – ондоо ямар дээдэ зэргын хүндэлэлгэ байха бэлэй.
Би хадаа хүнэй хүбүүдhээ дутангүй, хүнэй хойно оронгүй – алхашье сухарихагүйб гэжэ бата зорилго табяад ябагдана. Энэ хадаа хүн бүхэнэй арюун уялга юумэ бэзэ”.
Дайнай гал бурма соо ябаhан буряад сэрэгшын энэ бэшэг уншаад, хэншье уярхал даа. Манай хүбүүд иимэл бэрхэнүүд лэ даа – хaана-яанашье, ямаршье аюулта дайн байлдаанда ябаашье hаа, гэртэхиндээл hанаагаа зобохо!
“Ямар гоёор бэшэнэ гээшэб. Амиды байгаа hаа, мэдээжэ поэт болохо hэн. Гунгаа баабайдал адли мэдээжэ болохо байгаа”,- гэжэ эжымни хэлэдэг һэн.
Дүү хүбүүниинь Буряад арадай поэт Гунга Гомбоевич Чимитов болоно. Гунга Гомбоевичые мэдэхэгүй хүн Буряад орондо үгы ёһотой. Манай hургуулида 1995 ондо литературна музей нээгдэhэн юм. Би хадаа энэ музейн экскурсоводби.
Дунда хүбүүниинь Сультим Гомбоевич Сталинградска байлдаанда тулалдаhан, алтан гартай хүн байгаа. Манайhургуули, интернат, клуб барилсаа.
Дүү басаганиинь – Янжима Гомбоевна – залуу наhандаа тракторта, полуторкада хүдэлөө.
Үшөө нэгэ бэшэг соогоо үбгэн абамни Гунгаа дүүдээ иигэжэ хандана: “Ши хадаа томо болоош! Үхибүүн зангаа орхихо, большевистскэ принципшье байха ёhотой. Энэ тэрэнэй үгэдэ орохо хэрэггүй. Тиимэhээ ши хадаа гэрэй эзэн болобо гээшэш. Эжыгээ hайнаар хараха ёhотойш. Минии бүлые баhа харалсана бэзэш. Эзэн болобоб гээд, архи, тамхи уугаад, ажабайдалдаа хахангүй тэлэжэ ябабаш”.
Бидэ, мүнөө сагай үхибүүд, уг гарбалаа, ёhо заншалаа мэдэжэ, буряад хэлэеэ hэргээжэ, орон нютагаа дээшэнь үргэхэ ёhотойбди. Саашань хэлэхэдэ, жэл ошохо бүри үсөөн лэ дайнай ветеранууд үлэжэ байна, тэдэниие орон түрэмнай ба бидэншье, залуушуул, гар дээрээ үргэжэ, дүмэжэ, туhалжа байха ёһотойбди гэжэ hананаб.
Автор: Дамбинима ХАЛЗАНОВ
