​Өөрынхеэрээ хэлэхэеэ юундэ эшэхэб?

Манай ниислэл хотын гудамжааршье, травмай, автобус соошье ябахада, олонхи залуу буряад басагад, хүбүүд дундаа ородоор хөөрэлдэдэг. Шагнахада, ехэ зохидгүй байгша. Зарим наһатайшье хүнүүдэй иигэжэ ородоор хөөрэлдэдэгые мэдэнэ ха юмта даа. Намһаа буряад хүнэй ородоор юумэ асуухада гү, али мииншье хандахадань: "Ородоор ойлгодоггүйб" гэжэ харюусадагби. Тиихэдэ зариман ойлгожо, аягүйрхэдэг. Заримдань хамаагүй байдаг даа.

Минии аба эхин һургуулиин хуушанай багша һэн. Түрэл хэлэеэ һайнаар мэдээгүй хүн ямаршье ондоо хэлэ һайнаар мэдэхэгүй гэжэ Жан Жак Руссогой хэлэһые минии хара багада абам хэлэгшэ һэн. Наймадахи класста һуража байхадам, абамни иигэжэ хэлэһэн юм: "Бидэ, буряадууд, олоншье, бэрхэшье зон гээшэбди, хэлэеэ мартаһан этэгээдүүд бэшэбди, хэлэеэ һайнаар мэдэхэ, хүгжөөхэ ёһотойбди..."

Һүүлэй жэлнүүдтэ "Буряад үнэн" һайн удха шанартай боложо байна. Ехэ һайн статьянуудые гаргана. Статьянуудые хайшалжа абаад, ябталдагби хабтаһанууд соо. Иимэ хабтаһанууд намда олоншье, хүбхэгэршье боложо байна. Иимэ удхатай хуудаһануудые би суглуулдагби:

1. "Түрэл хэлэмнай - түшэг хэшэгнай".

2. Уг гарбалай түүхэ.

3. Буряадай түрүү хүнүүд.

"Буряад үнэнэйнгөө" удаадахи дугаарай гарахые хүлеэн ядажа байгаад, һонин статьянуудые хайшалжа абаад, дахин эрьежэ уншадагби. "Харгы замай тэмдэглэлнүүд" гэһэн хабтаһан соомни Ц. Дондогойн “Сэнхир огторгойн майхан доро", Цокто Номтоевой "Хүлэн-Буйрөөр, Бээжэнгээр", Р.Гармаевай "Эртын наранай орондо”, Ц.Дондогойн "Аянда ябахада, алтан олдохо" гэхэ мэтэ. 

Хэлэнэй хүндүүлхэй асуудал

1988 оной апрелиин 16-най дугаарта барлагдаһан «Үглөөдэр ямараар дуугархабибди» гэҺэн статьядаа Б.Юндунов иигэжэ бэшэнэ: «Буряад хүнэй баян сэдьхэлэйнь абдарта багташагүй таабари, оньһон үгэтэй, түүхэ үльгэртэй, «Гэсэртэй» үгэ хэлэеэ орхихо, мартаха тээшэ шэглүүлһэн «сэсэн» ябадал хэн гаргаһан болоноб? Үндэһэ яһатанай, бүхэли арадай түрэл хэлые усадхаха һэдэлгэ гаргаха гээшэ муухай хэрэг...».

1986 оной августын 1-нэй дугаарта Хяагтын аймагһаа түрэл хэлэнэй багша Ф.Манжеханов иигэжэ бэшэнэ: «Өөрынгөө уг гарбалай түүхые, өөрынгөө соёл, искусство болоод уран зохёол мэдэхэгүй haa, ямар хүн байха болоноб? Ондоо газараар ябахада, ондоо яһатанай хүнүүдээр заабол уулзаха, ушараа хөөрэлдэхэ саг дайралдаха ха юм. Өөрынгөө уран зураашадые, уран зохёолшодые, артистнуудые мүртэйгөөр мэдэхэгүй, энээнҺээ гадна түрэлхи хэлэн дээрээ дуу гүйсэдхэжэ, шүлэг уншажа шадахагүй, мэдэхэгүй байхада, тэрэ хүндэ ямар эшэдһэтэйб? Улайжа, сайжа һалахаар байна». Тон зүб бэшэнэ.

Тиихэдэ журналист Вера Токтохоевагай түрэл хэлэеэ шудалха тухай «Тон шухала хэрэг» гэһэн статья һайшаалтай. Баһал һайн статьянуудые журналист Д.Аюшеев энэ жэлэй январиин 12-то «Сэбэрээр дуугаржа һурая», хэлэ бэшэгэй эрдэмтэн Д.Санжина «Анхан түрүүшын алдар түрые бусааял”, «Үлгын дуунһаа, эжын үльгэрнүүдһээ...» гэжэ статья Б.Гомбоев январиин 23-да бэшэһэн байна. «Таабариин түрүү - тажагар харагшан» гэжэ ехэ һонин статья Яруунаһаа буряад хэлэнэй багша Ц-Х. Жамьянова 1989 оной июлиин 7-ной дугаарта барлуулаа.

Иимэ һайн статьянуудые тооложо барахагүйш.

Минии һанахада, тycxaй хэмжээ абангүй, хэдышье түрэл хэлэеэ хүгжөөхэ, өөрынгөө хэлэ алдангүй байха тухай хэлсээ һаамнай, энэмнай xoohoн шашалдаан болохо.

Манай ниислэл хотодо хүүгэдэй хэдэн олон саад, һургуулинууд хүдэлнэ ха юм даа. Теэд тэндэмнай ехэнхидээ ород хүүгэд, ород хүмүүжүүлэгшэд хүдэлнэ. Харин манай буряад үхибүүд яажа өөрынгөө хэлэндэ һураха гээшэб?

Ниислэл хотынгоо гypбaн райондо буряад үхибүүдэй буряад хэлэндэ һурахаар нэгэ-нэгэ саад, нэгэ нэгэшье буряад һургуули нээгээ һаа, ямар һайн байгааб!

Үхибүүднай саадта, һургуулида буряад хэлэн дээрээ хөөрэлдэжэ байгаал һаа, түрэлхи хэлэеэ мэдэхэ болохо байна бшуу даа. Район бүри хүүгэдэй буряад саадтай, буряад нэгэ һургуулитай болоогүй һаа, эхэ хэлэеэ алдаха болонобди.

Эхэ хэлэеэ хүгжөөхэ тухай хэдышье хөөрэлдэһэн, газетэдээ бэшэһэмнай, хооһон лэ ярилдаан болохо даа. Минии дунда басаганай хоёр хүбүүд һургуулида оротороо хүүгэдэй саадта ошоогүй һэн. Тэдэнээрээ Улаан-Үдынгөө гудамжаар гү, али автобус, трамвай соо ябахадаа, хододоо буряадаараа хөөрэлдэжэ ябадаг һэмди. Наһатайшаг зарим буряад хүнүүд иигэжэ асуугша һэн: 

- Эдэ үхибүүд хүдөөһөө ерээ гү?

- Үгы, гараха, түрэхэһөөн Улаан-Үдэдэ үдэһэн, - гэдэг һэм. Тиихэдэмнай: "Ямар һонин бэ? Городой үхибүүд ородоор хөөрэлдэдэг", - гэхэ.

Харин мүнөө тэдэ хоёрни трамвай, автобус соо ябахадаа, буряадаараа хэлэхэеэ огто болёод байна. Миниингээ буряадаараа хэлэхэдэ, урдаһаам ородоор харюусана. Гансал гэртээ ондоо хүнүүдэй үгы байхада, буряадаараа хэлэнэ.

- Туяана, юундэ тиигэнэш? Өөрынхеэрээ газаа ябахадааш хэлээд байгыш, - гэхэдэм:

- Эшэдэһэтэй байна, - гэжэ намда харюусана.

- Юундэ?

- Манай һургуулида буряадаараа хэлэхэдэмнай, сугтаа һураашаднай маниие "Ханда, манда" гэжэ наадалдаг, - гэбэ. Иигэжэ дуулахадаа, минии досоо ехэ муу болодог.

Буряад-монгол нэрэмнай

"Анханайнь нэрэ һэргээхэ" гэжэ статья үнгэрһэн жэлэй сентябриин 26-да толилогдоо. Манай мэдээжэ эрдэмтэд Ш.Чимитдоржиев, Л. Шагдаров гэгшэд бэшэһэн байна. Тиихэдээ Буряадай ССР-эй Верховно Соведэй 2-дохи сессиие угтуулан бэшээ. Ямаршье һайн асуудал табигдаа гээшэб?

Энээн тухай, түүхэтэ үнэн зүбые һэргээхэ тухай Закаменск хотоһоо С. Цыбенов бэшэнэ. Тиихэдэ бишье һанамжаяа бэшээ һэм. Октябриин 7-ной дугаарта гараһан "Бодото нэрэеэ бусаая" гэһэн Цокто Номтоевой статья ямар гүнзэгы удхатай гээшэб? Тэндэнь иимэ жэшээ бии. Ц.Номтоевой дайнда ябахада, суг алба гарадаг хоёр украинецуудай баһаха һэдэлгэ хэхэдэнь, манай Номтоев тэдэниие хам бажуужа, намаг руу түлхижэрхиһэн байгаа. Хожомынь тэдэнэр энээн тухай командиртаа зарга бариба. Тиихэдэнь командирынь тэдэ хоёрто иигэжэ хэлэҺэн байна: "Та хоёрые алаагүй, амиды орхиһониинь болоо гэжэ һанагты. Тэрэтнай та хоёрто баһуулха хүн бэшэ, монгол изагууртай хүн гээшэ". Тиигээд манай суута уран зохёолшо саашадаа иигэжэ бэшэнэ: "Буряад-монгол нэрын хоёрдохи хубииень хюһажархихада, буряад гэһэн нэрэмнай үдэ жэгүүрээ хирбүүлһэн шубуун шэнгеэр харагдадаг болошоо һэн..."

"Буряад-монгол" гэһэн алдар нэрэеэ бусааха тухай буряад арадай һанамжа болобол бодото түүхэтэ нэрэеэ бодхоожо, ёһото дүүрэн нэрээрээ олон яһатан совет арад соо хани барисаагаа бэхижүүлэн hyyxa арюун хүсэл зорилго болоно ха юм. Энээнииемнай арадай депутадууд бүтээхэ бэзэ гэжэ найданабди”.

1961 ондо Хитад орондо аяншалгын путёвкоор ошоо һэм. Дэлхэй дээрэ эгээн олон гэжэ алдаршаһан хитад зон соо буряадби гэхэдэш, зариманиинь ойлгохошьегүй байгаа. Тиихэдэнь иигэжэ ойлгуулхаш: "Во мынь ши сулянь бурят-мынгу сулянь". Буряадаар хэлэхэдэ: "Бидэ Совет гүрэнэй буряад-монголшуудбди".

Хэлэ бэшэгээ шудалхада, түүхэеэ, ёho заншалаа һэргээхэдэ, түрэл газетымнай үүргэ айхабтар ехэ гээшэ. Хэды һайн талануудые нэрлэбэшье, газетэмнай нэгэ заа дутагдалнуудтай гэжэ һананаб. Тэрэмнай юун гээшэб гэхэдэ, Горбачёвой, Лукьяновай, бусадшье дарганарай хэлэһэн элидхэлэй үгэнүүд аяар 2-3 хуудаһа эзэлнэ, элдэб хуули, зарлигууд тухай бaha ехээр бэшэгдэнэ. Иимэрхүүл материалнуудые түбэй "Правда", "Правда Бурятии" гэжэ газетэнүүдһээ уншана ха юмбибди даа.

Тиихэдэ буряад арадайнгаа түрүү хүнүүд тухай, дайнда баатаршалга гapгahaн эрэлхэг сэрэгшэд тухай дэлгэрэнгыгээр толилжо байгаа haa, дээрэ бэшэ гү гэжэ һананаб.

Жэшээлхэдэ, минии түрэл Оһын аймагай Буряад-Енгүүд нютагһаа дайнда 234 зулгы залуу наһатай эрэшүүлнай мордоо бэлэй. Хэды олон дайсадые тэдэнэр хороогоо гээшэб? Ганса мэргэн буудагша А.Етобаев 356 фашистые унагааһан байдаг. Нютагайнгаа эрэлхэг сэрэгшэ Н.В. Билунов тухай бэшэһэн статьямни 1990 оной мартын 22-то газетын хуудаһанда гараа һэн. Нютагаймнай энэ хүн бронепоездын ударидагшаар дайнда хабаадаа, олон орден, медальнуудаар шагнагдаһан, дайнай һүүлдэ гурбан үхибүү ехэ болгоо. Тэдэ гурбаниинь хадаа эрдэмтэд. Хоёрынь түүхын эрдэмэй кандидадууд. Владимир Билунов - полковник, экономическа эрдэмэй кандидат, Ленинэй нэрэмжэтэ сэрэгэй академиин багша. Басаганиинь Москвагай нэгэ училищиин директор, одхон хүбүүн - Борис Билунов МГУ-гай багша байһанаа КПСС-эй ЦК-гaй үзэл сурталай таһагта ажаллаа. Эдэ үхибүүдынь Москвада түрэһэн, үдэһэн байбашье, абынгаа тоонто нютаг Енгүүдтэ ходо ерэдэг һайхан заншалтай.

Ургажа байһан залуу хүбүүд, басагадаа түрүү буряад хүнүүдээрээ танилсуулжа, хүмүүжүүлхэ ёһотойбди гэжэ бодоноб.

Би үе наһаараа географиин, биологиин, химиин багшаар ажаллааб. Теэд пенсидэ гapahaн хойноо, одхон басаганайнгаа технологическа институт дүүргээд, Тобольск хотодо ошоходо, сугтаа тэндэхи музейдэ орожо, бүлэг экскурсантнуудаар нэгэдээд, автобустонь һуулсаад, Тобольск хототой танилсаа һэм. Тиихэдэ газаршан иигэжэ хэлэһэн байгаа: "Дмитрий Иванович Менделеев хадаа Иван Менделеевэй хүбүүниинь болоно. Энэ хүн Петербургһаа ерэжэ, гэгээрэлэй училищи нээһэн юм. Залуу энэ хүн джунгар хальмаг басагантай гэрлэжэ, олон үхибүүдые тэнжээгээ, 17-дохинь дэлхэйдэ мэдээжэ эрдэмтэн болоһон гээшэ.

"Менделеевэй таблица” гээшыe бултадаа мэдэнэ ха юмта даа. Ганса манай гүрэндэ үзэдэг, шудалдаг бэшэ, бүхы гүрэнүүдтэ үзэдэг ха юм..."

Би багшалжа байхадаа, Д.И. Менделеев ород хүн, Тобольскдо түрэһэн гэжэ намтартань бэшээтэй байһаарнь шабинартаа хэлэдэг байгаа ха юмбиб даа. Пенсидэ гapahaн хойноо энэ ехэ эрдэмтэн хальмаг эхэнэрэй хүбүүн гэжэ ойлгоһомни халагламаар лэ байгаа.

Зай, иигээд лэ дүүргэхэм. Газетэмнай бултанай дура буляахаар, һайн, сэсэн үгэтэй байг, уг изагууртаймнай, аман зохёолтоймнай, ондоо гүрэндэ ажаһуудаг буряадуудтай маанадаа, уншагшадаа танилсуулжа байг лэ гэжэ хүсэнэб.

1991 оной мартын 30-да “Буряад үнэндэ” энэ статья хэблэгдээ.

Фото-зураг дээрэ: 1944 он. Алябьевай нэрэмжэтэ 1-дэхи Улаан тугта бронепоезднуудай полкын командирнууд. Түрүүшын зэргэдэ баруун гарһаа хоёрдохи — Н.В.Билунов.