​Хурамхаанай аймагта орхигдоһон һуурин һэргээгдээ

Үнгэрһэн зуун жэлэй 90-ээд онуудай һандаргалтын үедэ хүдөө һуурингууд эрид хооһоржо, орхигдоһон гэр байранууд һандаржа, һалажа эхилээ һааб даа. Тиигэһээр хүн зон дэлгүүрэй зэрлиг харилсаанай эхилхэдэ, хүдөө һуурингуудай гэрнүүдые үнэ сэнгүйгөөр худалдаа бэлэй. Харин арга шадалтайшуулынь үхэр малаа тоншожо, аба, эжынгээ бууса задалжа, дүтын аймагай түб руу гү, али хото руу нүүжэ абаашажа эхилээ һэн.

Гурбан нютаг нэгэдүүлжэ...

Хурамхаанай аймагай Угнаасай, Гаарга, Арзгун гэһэн гурбан һуурин дүтэхэншье һаа, аминдаа байха байдалтайнууд, хүдөө ажахыгаа эрхилжэ ажаһуугаа. Совхоз, колхозуудые бэхижүүлжэ, багахан һуурингуудые нэгэдүүлжэ, нэгэ захиралтай болоо. Арзгун һууринда олон гэр байранууд, һургуули, эмнэлгын түб болон бусад ажаһуудалай эмхинүүд байһанһаа, иишээ нүгөө хоёр һууринһаа үлэһэн зониинь ерэһэн юм. Харин Угнаасай һуурингай газарта үзэмжэ һайхан дасан баригдаһан байна. Зуугаад жэлэй саана Соодой лама энээхэн һууринда ерээдүйн ехэ дасан бодохо ёһотой гэжэ айладхаад, өөрөө дүрбэн булан заажа, модохонуудые зооһон байна. Тэдэ модонуудынь мүнөөшье болотороо үмхирөөгүй газартаа зандаал байна.

Би, сэхыень хэлэхэдэ, Гаарга, Арзгун, Угнаасай гээд ами аминдаа нютагууд гэжэ һанадаг һэм. Минии оюутан нүхэд соо Гааргын хүбүүн, Арзгунай басаган бии. Нэгэ һургуулитай, нэгэ багшанарта заалгаһан байхадань, ехэ гайхадаг һэм. Булта нэгэ Арзгун һууринда ажаһуубашье, уг унгяараа ямар нютагай байһанаа мартангүй хэлсэжэ, нэрлэжэ ябадаг юм байна. Тиигээд һургуулинь нэгэ - Гааргын дунда һургуули гэжэ нэрэ түрэтэй юм.

Нютаг һэргээлгэ ТОС-оор эхилээ

Гааргын дунда һургуулида Надмитовтанай бүлэ, Владимир Цыбикович - тамирай, Намсалма Дугаровна - биологиин багшаар 30 гаран жэлэй туршада ажаллаа. Энэ бүлэ Гаарга гэжэ багахан һууринда буусатай, тэндэһээ нүүжэ, Арзгунда түбхинэһэн юм.

Тэрэ багахан тоонто нютагынь хооһор-хооһорһоор, хоёр байратай нэгэ гэр үлэшэһэн байгаа. Минии һанахада, энэшье гэр үгы болошохо аад, углуу сабшажа, гэр хоёр тээшэнь задалжа болодоггүй гэһэн заршам мартаагүй байгаа хаш. Хоёр байратай гэр таһалаад, хоёр тээшэнь болгоод хубааһан бүлын гэрэй эзэндэ ёро буудаг гэжэ урдын зон дэмы хэлэдэггүй бшуу. Тиигэһээр дүтэ һуудаг һуурингуудай ажаһуугшад иишэнь нобшо ноохойгоо асаржа хаядаг болошобо. Надмитовтан эдэ бүгэдые хаража, зүрхөө үбдэжэ ябаал даа.

Эдэ хоёрнай наһанайнгаа амаралтада гарахадаа, угсаатанайнгаа тоонто бууса һэргээхэ һаналаа бэелүүлжэ, өөрынгөө гэр табиба. Тойроод хаягдаһан нобшо ноохой хүбүүдээрээ суглуулан сэбэрлэжэ эхилбэ. Харьялан урдаа Гаарга голой эрьедэ үзэсхэлэн һайхан байгаалитай газар дары түргэн һэргэжэ эхилээ.

Надмитовтаниие дахажа, үшөө табан айл тоонто нютагаа бусаба. Эгээл тэрэ үедэ Буряад Улас дотор хүн зоной өөһэдын хүтэлбэриин ТОС-ууд байгуулагдажа эхилээд, эдэшье нэгэдэжэ, “Гаарга” гэһэн ТОС эмхидхэбэ.

- Хэдэн тонно нобшо хаягдажа, үхибүүдэй талмай, волейбол, баскетбол, теннис наададаг корт болон футболой гурбан талмайхануудые баряабди. Юундэб гэхэдэ, ашанарнай бүхэли зундаа наадаха газаргүй байгаа бшуу. Шэрэ будаг абажа, баригдаһан газарнуудаа үнгэтэ гоёор шэрдэхэдэмнай, харгын зон ехэ һонирхожо, тогтодог болоо, - гэжэ Намсалма Дугаровна хөөрэнэ.

Автор: Надмитовтанай гэр бүлын архивһаа абтаа

Описание: Үхибүүдтэ зундаа аятай

ТОС огородой эдеэгээр хангана

Хэһэн ажалаа харуулжа, проект бэшээд, ТОС-ой харалганда хабаадахадаа, 300 мянган түхэриг шүүгээ. Тэрэ мүнгөөрөө поликарбонат абажа, томо теплицэ баряад, огородой эдеэ ургуулжа эхилээ.

- Би өөрөө биологиин багша хадаа һургуулида һурагшадтаяа огородой эдеэ олон жэл ургуулаабди. Тиимэһээ элдэб хорото бодосуудые нэмэнгүй, экологиин талаар бэедэ хорогүй эдеэ ургуулнабди. Шубуунай шабааһа, үндэгэнэй хальһа, галай үнэһэ, “Байкал-Эм” гэһэн бодос хээд лэ ургуулнабди,- гэжэ Намсалма Дугаровна мэдүүлбэ.

Хара эртүүр теплицэ соогоо элдэб ногооной эдеэ: укроп, мангир, петрушка болон бусад эдеэ хоол һуулгадаг, һүүлдэнь үгэрсэеэ ургуулжа эхилнэ. Хурамхаанай түбтэ ажаһуугшад дэлгүүр наймаанда байһан хитад эдеэнһээ холо амтатай нютаг дээрээ ургуулһан огородой эдеэ хүлеэн абажа эдидэг юм. Тиихэдээ наймаан түргэн гүйнэ. Эндэ табан бүлэнэрэй болон Надмитовтанай үхибүүдэй эдэбхитэй ажалай дүн гарана бшуу.

- Мэдээ һаатнай, манай залуу хүршэнэрнай ямар бэрхэ, ажалша, шадалтайнууд гээшэб! Булта хони, үхэр малаа олоор үсхэбэрилдэг. Ажаһуудалыень харахада, бүхэли наһаараа иимэ ажал хээд ябаһан мэтээр яб-таб зохёодог. Эдээнтэй ганзага нэгэдүүлэн ажаллахада, угаа амар, хүл хүнгэнүүд, нэгэн дуугаар эдэбхитэйгээр ажалладаг залуу хүршэнэртэй болонхойбди, - гэжэ ТОС-ой хүтэлбэрилэгшэ Владимир Надмитов хөөрэбэ.

Автор: Надмитовтанай гэр бүлын архивһаа абтаа
Описание: Огородой эдеэн элбэг ургана

Аймагай тамирай түб болоо

Залуу хүршэнэрынь бага үхибүүдтэй, харин Надмитовтандашье ашанарынь амаралтадаа ерээд, наадаха газаргүй байхадань, гоё һайхан талмайхануудые бүтээбэ. Зунай сагта Гаарга голдо хүн зоной шунгахаяа тогтожо, саб сагаан элһэн дээрэ амархыень хараад, Владимир Цыбикович тамарһанай һүүлээр амаржа хэбтэхэ һандалинуудые, дээрэнь хушалта - “һархяагуудые” баряа бшуу. Тэдэ бүгэдые үнгэтэ будагаар шэрдэхэдэнь, одоо Хара далайн эрьедэ амархаһаа дутуугүй, нюдэ һаргама гоё һайхан талмай болоод үгөө. Дүтэхэнэ оршодог аршаанта булагһаа хүн зон амсажа, бэе аргалуулхадаа, хонохо гэргүй байхадань, ТОС-ойхид амарагшадай ороод байхаар кемпингнүүдые барижа эхилээ.

Ажалша бэрхэ түрэлхидөө һажаажа, Надмитовтанай дүрбэн хүбүүд өөһэдынгөө бүлөөрөө эндэ ерэжэ хамһалсадаг. Булта дээдэ мэргэжэлтэй, өөһэдынгөө мүр харгы олоһоншье һаа, аба, эжыдээ ходол ерэжэ хамһалсажа байдаг.

Автор: Надмитовтанай гэр бүлын архивһаа абтаа

Описание: Барилга эршэм ябуулагдана

Шубуунай фабрика байгуулба

Баир хүбүүниинь нёдондо абатанайнгаа бууса дээрэ фермерэй ажахы байгуулаад, Буряад Уласай хүдөө ажахын соносхоһон дэмжэлтын харалганда хабаадажа, 1,5 миллион түхэригэй грантда хүртэбэ. Тэрэ мүнгэн зөөреэр тахяагай фабрика байгуулха хүсэлтэй.

Минии тэрэ нютагаар ябахада, мянган тахяа үсхэбэрилхэ түхеэрэлгэ худалдажа абанхайнууд, байрыень зохёожо, бэлдэжэ байгаа һэн. Санитарна ёһо гуримаар, иимэ фабриканууд нютагһаа холошог зайда баригдадаг. Тиигэжэ 6 модо зайтай газарта шубуунай фабрика бии болобо гээшэ.

- Хэрэгсэл түхеэрэлгэнүүдээ бултыень худалдажа абаабди, үйлэдбэрилэгдэһэн үндэгэеэ тушааха наймаан, үхибүүдэй сэсэрлигүүд, хилээмэ болгодог газарнуудтай хэлсээ баталанхайбди. Ажалта һууринуудшье бии болохо. Мүнгэн зөөриин талаар бэрхэшээлнүүд байгаал ааб даа. Түб газарһаа холо байхадаа, хэрэгтэй эд зүйлнүүдшье дуталдаха, олдоошье һаа, үнэ сэнтэйгээр дайралдана, гэбэшье, гараа һуулин, миин байха бэшэ, ходол ажал хэжэ байхада, үрэ дүн гаранал даа, - гэжэ Владимир Надмитов тэмдэглэбэ.

Жэшээ боломоор үүсхэл

Бүхыдөө энэ ТОС-ой эхи абаһан саашанхи ажабайдалайнь гол үндэһэн хадаа элүүр энхэ байдал сахилга болоно. Энхэ элүүр байдал сахижа, бэе махабадаа тамираар һорижо, хорогүй, элүүр эдеэ хоол эдижэ, ажал хэрэг эрхилжэ байха ябадал энэ багахан Гаарга гэһэн һууринһаа эхилнэ.

Эндэ баригдаһан волейбол, баскетбол, футболнуудай талмайнуудые хэрэглэжэ, Хурамхаанай аймагай һуралсалай болон хүмүүжэлэй эмхинүүд гурбадахи жэлээ элдэб харалган, мүрысөөнүүдые үнгэргэнэ. Нёдондо намар хуулиин наһа гүйсөөгүй эдиршүүлтэй ажал ябуулдаг албан ажабайдалай хүшэр байдалда ороһон үхибүүдые эндэ асараад, футболой мүрысөөнүүдые эмхидхээ. Тиигэжэ “Гаарга” ТОС-ойхид ганса өөрынгөө үндэһэн бууса һэргээгээ бэшэ, мүн аймаг доторой соёлой болон тамирай хүгжэлтэдэ өөрынгөө нүлөө оруулһан болоно. Мүнөө энээхэн хаягдаад байһан һуурин өөдөө һэргэжэ, Хурамхаан аймагайхидай омогорхол, үндэр жэшээ болоод байна. Энэ нютагай жэшээгээр һалажа һандарһан хүдөө һуурингуудые һэргээхэ, өөдэнь хүгжөөхэ арга бии гэжэ гэршэлэгдэнэ.

Автор: Надмитовтанай гэр бүлын архивһаа абтаа

Описание: "Гаарга" ТОС-ой бариһан волейбол, баскетбол, футболнуудай талмайнууд дээрэ элдэб харалган, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг