1273
"Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын наадамда хабаададаг багшанарта анкетын асуудалнуудые эльгээжэ, 2014-2015, 2015-2016 һуралсалай жэлнүүдтэ үнгэрһэн наадамуудайнгаа дүн хамтадаа гаргая гэжэ Буддын шажанай заншалта Сангха, Буддын шажанай Ехэ һургуули хандаһан байна. Анкетын асуудалнуудай харюу майн 25 болотор exexelen@gmail.com сахим хаягаар эльгээгдэхэ байгаа. Энэ асуултада багшанар өөр тухайгаа хуряангы мэдээ үгөөд, хэдэн асуудалнуудта харюусаба. Май һарын 25-да 12 харюу ерэһэн байна.
“Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн наадамда хэды дахин хабаадаабта гэһэн асуудалда жиирэй 3-11 дахин хабаадаһан багшанар харюунуудые эльгээгээ. Багшанарай харюунууд нэгэдүүлэгдэжэ, асуудал бүхэнэй доро үгтэбэ. Адлишаг харюунууд согсологдоо, онсо харюунуудые үгэһэн багшанарай нэрэ бэшэгдээ.
Наадамда ерэхэдэтнай, ямар бэрхэшээлнүүд дайралданаб? Юрэнхыдөө, наадамай эмхидхэлэй талануудыень һайн, муутайнь тэмдэглэгты.
Харюунууд:
Наадамай эмхидхэл яһала һайн боложол байна. Урилдаагаа дүүргэһэн үхибүүд хэхэ юумээ оложо ядана. Тиимэһээ тэдэниие ондоо үрөөнүүдтэ боложо байһан урилдаа харуулаа һаа, ямар бэ гэжэ асуумаар. Столоводо ороходо, ехэ шууяатай, хүлгөөтэй байна. Энээниие гуримшуулха байгаал даа. Найруулгыемнай шалгаагүй, тиимэһээ баллгүй үлөөбди, уран гартанай урилдаанда хабаадаһан басаганаймнай хүдэлмэри выставкэдэ табяатай аад, сэгнэлтэ табигдаагүй байгаа гэжэ Цагаатаһаа Баирма Дашиевна бэшэнэ.
Наадамай дүримэй ёһоор, командын гэшүүд тус тустаа даабаритай гэхэ гү, али нэгэ урилдаанда командын 1 гэшүүн тусхай бэлэдхэл гаранхай ерэнэ. Иимэ түхэлэй урилдаан хэр дүнтэй байнаб, танай һанамжа?
Харюу:
Иимэ түхэл тааруу. Үхибүүд удаадахи наадамда ерэхэдээ, даабарияа һэлгэн бэлдэнэ гэжэ цагаатайнхид бэшэнэ. Анкетэ- асуулта эльгээһэн багшанар энэ түхэлэй даабариин гурим һайшаана.
Буряад хэлэнэй нютагай аялгын толи бэлдэхэдээ, ямар зорилго бэелүүлхэ гэнэбибди, ямар шэнэ юумэндэ һураабта, юу мэдэхэ болообта? Саашадаа толинуудые һургуулидаа яажа хэрэглэхээр байнаб, юун дутанаб энэ ажалда?
Харюунууд:
- Толи сэгнэлгын ажал хэр зүб ябана гээшэб гэжэ һонирхоно. Энэ толи бэлдэжэ эхилһэнһээ хойшо бидэ толиёо хэшээлдээ хэрэглэдэг болообди, хэшээлнүүдээшье нютаг хэлэн дээрээ үнгэргэнэбди,- гэжэ Дэрэстэйн Агафья Чойнзоновна Цынгуева хэлэнэ. Ганса һургуулиин үхибүүдтэ бэшэ, мүн гэртэхиндэнь толинуудые хубаажа үгэхөөр гэһэн һанамжа Шаргалжанай багшанар оруулна. Олон үгэнүүднай үгы болоо, тэдэнээ һэргээхэ, хэрэглэхэ дуратайбди гэжэ хэдэн анкетын асуудалнуудта харюусагшад мэдүүлнэ. Толи зохёолгоор һуралсал эмхидхэхэ гуйлта байна.
Гэрэй даабари болгон үгтэһэн даабаринуудай түхэл, эрилтэнүүд хүндэшэг байгаа гү? Ондоо ямар дурадхал оруулха байнабта?
Харюунууд:
Гэрэй даабари яһала ехээр үгтэнэ, тиибэшье үхибүүднай дуратайгаар дүүргэнэ. Видео буулгахада, хүдөө нютагта хүндэ байна гэжэ Энхэ талын багшанар мэдүүлнэ. Һурагшадай харюу бэдэрэлгэдэ ном үсөөдэнэ гэһэн мэдүүлгэ оруулагдаа.
Һурагшадай аман хэлэ хүгжөөлгэдэ үгтэһэн даабаринуудые 1-5 оноонуудаар сэгнэгты:
а) Блиц-урилдаанай асуудалнууд –
б) «Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй»
в) «Хэнэй хэлэн баян бэ?» –
г) «Оньһон үгэ оностой, олоной үгэ тудастай»
д) «Уянгын шүрэ үлхэе» –
е) «Буян хэшэг уряалая! » –
Харюунууд:
Блиц-урилдаанайнгаа асуудалнуудые харюутайнь үгөөд, үхибүүдтэ сээжэлдүүлхэ, тиигээд шэлэһэн асуудалнуудта харюусуулхада туһатай байгаа гэжэ Ахын бүлэг багшанар дурадхана.
“Хэнэй хэлэн баян бэ?” гэһэн наадан ехэ һонин, хэрэгтэй, зүгөөр, үхибүүднай хоёр хабаадагшадһаа зэргэ һурахадань, бахардаад байшана гэнэ. Энэ урилдаанай түхэл бага зэргэ һэлгыт даа гэнэ. Шалгагдаһан хүдэлмэринүүдые һөөргэнь бусааха байгаат, тиихэдэтнай алдуу заһалгын хүдэлмэри хэхэ байгаабди гэһэн гуйлта байна. Үхибүүд ехэ дуратайгаар мультигуудые, “Ералаш” оршуулна, “Бурералаш” зохёоно гэжэ тэмдэглэнэ.
Наадамда үгтэһэн даабаринуудые хэшээлдээ, хэшээлһээ гадуур хүдэлмэридэ хэрэглэнэ гүт? Хэрэглэбэл, тобшохоноор хөөрэгты.
Харюунууд:
Хүршэ Захааминайнгаа һургуулитай энэ наадамдаа адляар урилдаа үнгэргөөбди, ехэ һонин байгаа, аймагай сан һурагшадай дунда блиц- урилдаа үнгэргөө гэжэ цагаатайнхид урмашана, наадамай сайт хэрэглэн, хэшээлнүүдтээ болон ангиһаа гадуур хүдэлмэридөө хэрэглэжэл байдаг тухайгаа багшанар мэдүүлнэ.
“Уран гартан”, “Уран баримал” гэһэн урилдаануудта хабаадагшадта бэлэдхэлэй хүдэлмэри ехэ, тиимэһээ бэрхэшээлнүүдэй байдагынь эли. Энэ урилдаанда басагад, хүбүүд хэр дуратай хабааданаб, үрэ дүн ямар гэжэ һананабта? Басагад юу оёхо хүсэлтэй байһанаа хэлэдэг гү?
Харюунууд:
Үбэлэй сагта хониной арһа олохонь хүндэ байгаа, тиибэшье оролдообди. Сүлөө сэдэбээр юумэ зохёон бүтээгты гэһэн даабари хүндэ байна, харин тодорхой сэдэб үгэхэдэтнай, үхибүүднай дуратай гэжэ Оһын багша Серафима Николаевна Балданова бэшэнэ. Багша бүхэн “Уран гартан”, “Уран баримал” гэһэн урилдаануудыемнай сэдьхэлдээ дүтөөр абана. Басагадта арһаар, бисерээр, пайеткээр буряад маягаар гоёолтонуудые һургаа һаа, һайн байгаа гэжэ Оһын багша бэшэнэ. Багшанар арһаар өөһэдөөшье оёжо һураха дуратай байнабди гэнэ. Мүн лэ сонин технологи харуулһан мастер-класс үгтэбэл, һайн бэлэй гэһэн гуйлтануудшье бии.
Хамба- ламын шан абалгын тэмсээндэ үгтэһэн даабаринууд хүндэ гэжэ булта ойлгонобди. Тиихэдээшье олон һурагшад тэдэниие ойлгоо, сээжэлдээ. Юун гэжэ бодонобта энэ тэмсээн тухай?
Харюунууд:
Хүндэшье һаа, хэрэгтэй гэжэ булта тэмдэглэнэ. Литература ехээр үгэгты, һурагшадай хүдэлмэри бусаагты, тиихэдэтнай гэртээ дахин харюунуудые бэдэрхэбди гэһэн дурадхалнууд дайралдана. Эдэ даабаринуудые үхибүүдэймнай гэртэхин һайшаана, һонирхоно гэжэ олон багша тэмдэглээ. Хамбын урилдаанда (сээжэ уншалга, тест) амяаран сэгнэлтэнүүдые табихые дурадхана.
Үхибүүдыемнай ондоо мүргэлдэ оруулжа байнагта гэхэшье зон олдоно гэжэ Оһын багша бэшэнэ.
“Эхэ хэлэн-манай баялиг” гэһэн наадамда һурагшадайтнай гэртэхин хэр ханданаб? Түрэлхидые бэлдэлгын ажалда хэр хабаадуулнабта?
Түрэлхид туһална гэжэ Энхэ Талын, Цагаатайн багшанар бэшээ, олонхи түрэлхид үхибүүдэйнгээ дасанда ошохо болоходонь, баяртай байдаг гэнэ.
Һургуулиин, аймагай захиргаануудай талаһаа наадамда хабаадагшадта туһаламжа үзүүлэгдэдэг гү?
Харюунууд:
Энэ асуудалда Оһын багша Зоригто лама туһа үзүүлдэг, аймагай захиргаан нэгэ удаа 10 мянган түхэриг үгөө һэн гэжэ хэлэнэ. Мөөрөөшын багшанар аймагаймнай захирал бензинээр туһалдаг гэнэ. Дэрэстэйн һургуулиин захирал туһа үзүүлдэг байна, харгымнай мүнгэ аймагнай һомолдог гэжэ ахынхид мэдүүлнэ. Ехэнхи ушарта түрэлхидэйнгөө хүсөөр энэ наадамдаа ерэнэбди гэжэ бэшэнэ. Цагаатайнхид нэгэ удаа аймагай захирал 2500 түхэриг үгөө һэн гэжэ тэмдэглэнэ.
Хамба- ламын хэлэһээр, буряад хэлэеэ хүгжөөхэ гэбэл, нютаг хэлэеэ түрүүн һэргээхэ шухала. Энэ бодол юун гээд тайлбарилхабта? Нютаг зоной хандасаар хэр дэмжэлгэтэй байнаб гэжэ һананабта?
Харюунууд:
Нютаг хэлэ һэргээхэ гээшэ тон зүб бодол гэжэ багшанар булта тэмдэглэнэ. Энээниие түрэлхиднай дэмжэнэ, өөһэдөө һурахые хүсэнэ... Нютаг хэлээ мэдэһэн хүн ямаршье нютагай хэлэ ойлгоходоо түргэн байха гэһэн һанамжатай харюунууд байна.
Нютаг хэлэнэй хүгжэхэдэ, хори диалект (литературна хэлэн) түригдэхэнь гэһэн зарим зоной һанамжа үндэһэтэй байхаар гү? Энээн тушаа та юун гэжэ һананабта?
Харюунууд:
Литературна хэлэндэ анхарал һуладахагүй, нютаг хэлэнэй хүсөөр үшөө баяжаха гэжэ Уланхаанһаа бэшэнэ. Хэдэн ондоогоор зугаалаашье һаа, бултыемнай холбохо нэгэ диалект байха ёһотой гэһэн һанамжаяа Энхэ Талаһаа Баирма Догсоновна, Дарима Доржиевна гэгшэд бэшэнэ. Яагаашье һаа, нютаг хэлэн гээшэ сэдьхэлдэ дүтэ гэһэн харюунууд бии. Оһын багша нютаг хэлэ суглуулха, согсолхо ехэ хүдэлмэри хэжэ байһанаа мэдүүлээ. Нютаг хэлээ хүгжөөлгэһэмнай, манай Буряад Уласай ниитын гэхэ гү, али литературна хэлэн яашье һуладаха ёһогүй, харин улам хүгжэхэ гэһэн һанамжатай байнабди гэжэ түрэл хэлэ бэшэгээ заажа ябаһан багшанар мэдүүлнэ. Манай угсаатанай гэртээ, соолдоо, тииргэндээ хөөрэлдэхэдэ, зугаалхада, ярилдахада али үгыень хэлэжэ болохогүй, юундэб гэхэдэ, литературна хэлэнэй бүридэлдэ ороногүй гэхэ юм. Тиимэһээ нютаг нютагта хэлэгдэдэг үгэнүүдые гэхэ гү, али диалектнэ үгэнүүдые хэлэлгэдээ хэрэглэжэ һураа һаамнай, буряад хэлэмнай улам баяжаха һэн, энэ хүдэлөөнэй эхин манай наадам болоно гэһэн һанамжа бодолнуудтай байһанаа дуулгана. Буряад телевидениин, радиогой, хэблэлэй хэлэндэ нютаг хэлэнэй үгэнүүдһээ синонимуудые хэрэглэжэ байгаа һаань, буряад хэлэнэй баялиг эли тодоор гараха һэн гэһэн хүсэлөө багшанар мэдүүлнэ.
- Багшанарай харюунууд ехэбшэлэн бүридхэгдэбэ. “Эхэ хэлэн-манай баялиг” гэһэн наадам тухай Буряад Уласай һургуулинуудай түрэл хэлэнэй багшанарай һанамжа дурадхалнуудтай танилсаад, багша хүнэй харюусалга, уялга гээшэ хэды ехэ, үндэр байнаб даа гэжэ дахин, дахин мэдэрнэбди. Арадай хүгжэлтын нэгэ ехэ һалбари хэлэн болоно,- гэжэ эмхидхэгшэдэй гэшүүн Жанна Дымчикова энэ анкетын харюунуудые согсолон, бидэндэ дамжуулхадаа тэмдэглээ.
Хэлэнэйнгээ саашанхи хүгжэлтэ тухай һанаагаа зобон ябаһан багшанарай нангин бодол дэмжэжэ байһан 24-дүгээр Хамба лама Дамба Аюшеевтэ, «Даша Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай Ехэ һургуулиин эрдэмтэ багшанарта, Сангхын ламанарта энэ наадамай эбээн тэдхэгшэдтэ Буряад Уласай түрэлхи хэлэеэ заажа ябаһан багшанар халуун баяраа хүргэнэ.
Үнэхөөрөө, Буддын шажанай Ехэ һургуулиин дэргэдэ эмхидхэһэн энэ дэмбэрэлтэ хэрэг мүнөөдэрэй байдалаар үргэн ехэ дэлисэтэй, гүн ехэ удхатай хэмжээн боложо үгөө. Түрүүшын урилдаанда үхибүүд юунэйшье түлөө эндэ ерэһэнээ мэдэнгүй, багшанартаа туулган ерэдэг бэлэй. Харин мүнөө “Хамбынгаа наадамда” хэзээ ошохобибди гэжэ багшанартаа хандажа, өөһэдөө удаадахи урилдаанай даабаринуудые сүлжээ холбооной сахим соо шэнгүүлжэ абаад, асаржа үгөөд, бэлдэжэ эхилдэг байһыень буряад хэлэнэй багшанар тэмдэглээ бэлэй.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
