​Абымни хөөрөөн - түүхын гэршэ

Манай “Буряад үнэн” сониной уншагша Сэсэг Далаевна Гармаева Галсанай Гарма гэжэ үндэр наһатай хадам абаяа гэр бүлэдөө абажа үргэжэ, гурбан зөөлэниие үзүүлжэ байһан юм. Сэрэгэй албанда ябадаг нүхэрэйнгөө ходол сүлөөгүй байхада, багшаар ажалладаг байһан Сэсэг Далаевна хадам абатаяа ходол хөөрэлдэжэ, буурал абын сэнтэй үгэнүүдые, һонин хөөрөөнүүдыень хадуужа абаһан байгаа. Мүнөө өөрөө наһанайнгаа амаралтада гараад байхадаа, тэрэ хөөрөөнүүдыень саарһан дээрэ бэшэжэ, олоной һонорто табиха гэжэ шиидээ. Ой модон утатай, богонитой. Олон зон һайтай, муутай.

Харуу гэргэн

Һамган хүниие муу талаһаа хэлэхэеэ һанахадаа, манай хэлэндэ гэргэн гэжэ үгэ хэрэглэдэг.

Зунай үдэшэ, зуһаланай гэр соо һаруул, һара сагаан. Гэрэй баруун талада айлшад һууна. Гэрэй эзэн эхэнэр айлшадые: “Өөхэ тоһоншье һаань, бариит”,- гэжэ байгаад хүндэлнэ.

Тэдэ айлшадай ойлгон гэһээнь, тэбшэтэй мяханай ехэнхинь саб сагаан болотор мүлжэгдэһэн яһа табяад, энэ гэргэн иимэ уран гоёор хэлэжэ байгаад, “хүндэлһэн” байгаа.

Янгархуу Базар

Базар үбгэн түрэлэйнгөө айлда ошожо, бүхэлеэр мяха шануулһан, өөрынгөө хутага гаргаһан, аргагүй хүндэтэй эдеэлжэ байтараа, гэнтэ муухайгаар һүхиржэ, хутагаяа холо гэгшэ шэдэжэрхёод, нэгэ гараараа нүгөө гараа адхан, “тушаан болоходоо, хутагаяа хурсадхажархиһан хүнби”,- гэжэ байгаад, ори дуун болоходонь, гэрэй эзэн энэ Базар абгамнай гараа ехээр адашаба гээшэл даа гэжэ мэгдэн, мори шаргаа оруулжа, таба-зургаа модоной газарта байһан гэртэнь мориной гүйдэлөөр абаашаба.

Үбгэжөөл гараа шангаар бариһан зандаа гэртээ орожо ябахадаа, ехэ янгархуугаар:

- Хүбүүн, үнөөхи сэрэгэймнай аргашанай эм хаана һэм бэ? Түргөөр гаргыш! - гэжэ дуугаржа байгаад, һэмээхэн гараа нээхэдэнь, адаһан, долорһон сараашье байхагүйдэнь, түрэлэйнь хүн: “Һэ!”,- гэхэһээ бэшэ юушье дуугарбагүй.

Чисаа гарагни һэмнай даа!

Үнөөхил Базар ахаймнай нэгэтэ үглөөгүүр мориндоо мордоһон буруу тугалнуудые намнажа ябатараа, гэнтэ зог татан: “Ай, чисаа гарагни һэмнай даа!”- гээд, ехэл мэгдэн, моринһоо буушаба.

Базар үбгэндэ энэ үдэр хорюултай гэгдэдэг чисаа гарагынь мори унажа болохогүй, ада тодхор ушархадаа болохо байгаа ха.

Янгархуу хүндэ нэгэ шалтаг олдоод лэ байдаг ха юм даа.

Минии һамган

Манай колхоздо малай аргашанаар “ерүүл Дондог” гэжэ ондоо нютагһаа ерэһэн хүн хүдэлдэг байһан, тэрэ үедэ гэр бүлэеэ, һамгаяа асараагүй байгаа.

Хүдөө малшанаар ябажа, эмнэжэ аргалхадаа, яһала бэрхэ хүн аад, гансал һонин юумэн гэхэдэ, хараһан, уулзаһан хүндөө «минии һамган...» гээд лэ, һамгаяа магтажа эхилдэг зантай хүн һэн.

Манай арадай дунда гэргэеэ магтадаг эрэ дэншье дээгүүр ухаатай гүүлдэггүй гээшэ ааб даа, тиимэһээ иимэ хүнүүдэй наада зугаада ородог байһаниинь гайхалгүй.

Ерүүл Дондог нэгэтэ хониндо байдаг Доржо баабайнда (энэ ахаймнай хошон зугааша хүн һэн) хони хурьгандань эм дом шудхажа, уулгажа дүүргээд, сайлажа һуутараа, үнөөхи һамгаяа магтажа, “минии һамганай ухаатай, бэрхэнь, уран гээшэнь гайхалтай, һаяхан намдаа шэб шэнэхэн дэгэл оёод эльгээжэрхёол даа, намда тон тааруухан, хайшан гээд намайе иимэ хубсаһа үмдэдэг гэжэ мэдэнэ гээшэб!” - гэжэ эхилжэ байхадань, Доржо баабай миһэд-миһэд гэжэ байгаад, “Эгээл минии һамган ямар һонорхон, хурсахан гээшэгшэб даа, тойроод байһан айлнуудайнгаа мал адууһыень үнгэ зүһөөрынь танидаг бшуу даа, миил ухамайхан, малшахан юумэл даа”, - гэжэ урдаһаань һамгаа магтажа эхилбэ.

Ерүүл Дондог гэдэгнай Доржо баабайда шоглуулжа, наадалуулжа байһанаа ойлгоһон байгаа юм гү, али үгы гү?

Халзаати шэнги

Халзаати үбгэн үглөөнэй харанхыһаа үдэшын бүрэнхы болотор һамгадай хэдэг ажал бултыень хэжэ, һалиржа үнжэдэг хүн байһан ха.

Хажуугаархи хүршэ айлнуудайнгаа үүдэ үрхые татажа орохо сүлөөгүй, үхи хүүгэдэйнь гүйлдэжэ орохо, гарахада: “Эжышни сүлөөгүй байгаа юм ааб даа, арһа шүрбэһэеэ хүбхэн хөөмэй болотор элдэжэ, үбэл, намар үмдэхэ хубсаһа хунараа дууһан оёжо дүүргэжэ байгааб даа?”- гэжэ байгаад һурадаг һэн гэхэ.

Халзаатиие хүн зон, мүн эхэнэрнүүдшье ондо ондоогоор сэгнэдэг байгаа. Нэгэ зариманиинь нүгөөдэдөө:

- Хүбүүмни юуншье бэрхэ гээшэб даа. Халзаати шэнги һамгандаа туһатай хүн болохош даа гэхэ. Нүгөө зариманиинь: “Хойшоо, саашаа боло, Халзаати шэнги һамгадай ажалда бү оролсо, энээгүүр бү эрьелдэ” гэхэ мэтээр хэлэдэг байһан ха.

Хойто эхэ

“Хойто” эхэтэй болоһон үхибүүдэй үгэһөө: “Нарамнайшье оробо даа, набшаһатайхан хошхоногоо эдие даа”.

Манай арадай хэлсэдэг үгэһөө элдэбын лэ “хойто” эхэнүүд дайралдадаг гээшэ. Эдэ үхибүүдэй хэлэһэн үгые тайлбарилбал, “хойто һамган” наранай ороһон хойно хошхоног гэжэ эдеэндээ элдэб юумэ, үбһэ ногоо холижо, хүүгэдые эдеэлүүлдэг байгаа гэжэ ойлгомоор.

Хошхоног эдеэндэ ехэнхинь хониной мяхаар хэһэн хошхоног урбаалхадаа, ташаргай, угааһан, сэбэрлэһэн нариихан болотор зүһэһэн тэрхэнсэг, гудад мяхашье нэмэдэг ха юм.

“Хойто эхэ”- хожомой эхэ, хойто зүг - хойто ара тала” гэжэ буряад арадай оньһон үгэнүүд бии ха юм даа.

Хойто һамган

Үбгэжөөл, үхибүүдэй эсэгэ, хахирма һорожо, һамган тээшээ: “Намда үшөө нэгэ аяга хэжэ үгэл даа,”- гэхэдэнь, хойто эхын аарса уужа байһан үхибүүд: “Маанадай уухада, энэ хахирма ямар шороб, гашуун гээшэб даа”, - гэжэ өөһэд хоорондоо гүбэд-шэбэд гэлсэнэ.

Хахирма - талха һамарагдаагүй, халааһан аарсан.

Худалаар хэлэнгүй байхада - һонигүй бшуу

Ошортоной шахамал тарган гахайгаа гаргаад, Арын прииск абаашажа худалдаха юм гээшэ гү гэжэ байтарнь, хүршэ Долгор һамган мал адуулжа ябаһанаа ерээд: “Хаанахинь юм бээ, олон зон трактор, машинатай, майхан татаһан, урда хадын модые миил талмай болотор отолжо байна,” - гэхэдэнь, Ошор үбгэн гахайнгаа мяха ганзагалжа, гансашье урда хүндые бэшэ, хэдэн хүндые һэтэ ябахадань, трактор, машинаһаа байха, модо отолжо байһан хүнүүдэй һүүдэршьегүй һэн ха даа.

***

Тэрэл Долгор һамган нэгэ зун үбһэшэдэй эдеэ шэрэдэг байгаад, харгыдань байһан колхозой огородһоо нэгэ хэды үгэрсэ абажа байтараа, огородой харуулшан тэрэниие таняад, зорёон буугаар дээшэнь буудаба.

Һамган тарималай дундуур иишэ-тиишээ хотирон гүйжэ арилаад, үбһэшэндэ ошоод хөөрэхэдөө: “Дээ, эдэ мүргүй хүүгэдүүд, Базар-Самаяа юу хээн, колхозой огородто ороод, харуулшанда буудуулаа ха,” - гэжэ нюдөөшье сабшангүй хөөрэжэрхиһэн гэхэ.

***

Үнөөхил Долгорнай хүдөөдэ малда байдаг аад, колхозой түб руу ошоод ерэхэдээ:

- Центртэ Шэтэһээ гурба километр утатай, хоёр дабхар ногоон гэр задалжа асараад, колхоздо клуб бариха гэжэ яр-ябта модо буулгажа байна, - гэжэ хөөрэбэ.

Шагнажа байһан хүнүүдэй нэгэн:

- Юун аяар гурба модо гэр байба гээшэб даа, гурбан зуун метршье байгаагүй юм гү, - гэхэдэнь,

- Нээрээ, нээрээ, гурбан километр гэнэ,- гэжэ харюусаба.

- Долгор, ши юундэ ходо худалаар хэлэдэг гээшэбши даа?- гэжэ Даша баабай тэсэнгүй асууба.

- Худалаар хэлэнгүй байхада, һонигүй бшуу,- гэжэ тэрэнь һэншьегүй һуужа байгаа һэн ха.

Абатаяа нэгэтэ хөөрэлдэжэ байтараа, яахадаа манай нютагта һонин нэрэтэй газарнууд бии гээшэб, жэшээнь “Капитан хүнды” гэжэ асуубаб. Ямар тиимэ нютаг нугада нэрынь нэрлүүлмээр капитан байһан юм, үшөө “Пинхын үндэр” гэжэ Үльдиргын мантагар томо хада бии гэдэг, тэрэ юундэ тиимэ нэрэтэй юм гэжэ асуухадамни, иимэ һонин юумэнүүдые хөөрэһэн байгаа.

Мухуу капитан

Агада Мухуу-капитан гэжэ алдаршаһан Унаганай Мухуу гээшэ 19-дэхи зуун жэлдэ үнэхөөр ажаһууһан, Түгнэ нютагһаа Ага зөөжэ ошоһон, Түгнэ сагаангууд омогой хүн байһан.

Мухуу Унаганай гээшэ хүн зониие зонхилхо, ноёлхо дуратай байһан тула нютаг нугадаа залхуутайшаг болоһон байжа: «Тамнай Агынгаа аха дүүнэрые таряа талха тарижа һургагты» гэжэ гү, сэхыень хэлэбэл, “хүндэтэ сүлэлгэдэ” эльгээгдэһэн хүн байгаа.

Агада, мүнөөнэй Ага-Хангилай һомоной дэбисхэр дээрэ, Үльдиргэ гэжэ голой адагта дүтэшэг “Капитан хүнды” гэжэ нэрэтэй газар бии юм. Энэ хадаа Унаганай Мухуутанай байһан газар болоно.

Энэ ноён Ага нютагта элдэб олон хэрэг үйлэ эрхилхэ һэдэлгэ гаргаһан байгаа. Жэшээнь, Үльдиргын голые хаагаад, ташуур хээд, тэндээ загаһа үдхэхэ. Энэ хэрэгэйнь мүр сараа үлэгдэл гэхэ юумэн гү, мүнөөшье болотор Үльдиргын адагта яама, янха нүхэн бии юм.

Мухуу капитан гээшэмнай ехэ һонин, һургаал заабариин үлүү гарахаяа һанадаг тула мүнөөшье хүрэтэр нютагай зоной дунда энэ ноён тухай шог зугаатай, энеэдэтэй ушарнуудые хөөрэлдэдэг юм.

Мухуу ноён хадаа эртэ бодоод, хүтэлэй оройдо гараад, хэнэй һамган удаан унтанаб, үнеэ буруугаа орой болоһон хойно һаанаб, үхэр малаа бэлшээридэ хожомдожо заланаб гэхэ мэтээр хараад, гэмтэй һамгадые ошожо зэмэлдэг, зандардаг һэн ха.

Мүн лэ айл хотон хэды үнеэтэйб гэжэ данса-мэдээень абаад, тэды торхо аарса, тэды шэнээн тоһо гэр бүлэдөө хуряаха, суглуулха ёһотойт гэжэ даабари зун байхада үгөөд, орой намар энэ даабарияа ехэ наринаар шалгадаг байгаа.

Энэ даабари хүсэд дүүргэжэ шадаагүй гэрэй эзэн эхэнэрнүүд ехэ шангаар зэмэлүүлдэг, зандаруулдаг тула ноён-капитаниие хайшан гэжэ номгодхохо, ямар аргаар хараалгаха, зэмэлүүлхэгүйб гэжэ бодомжолоод, зарим нэгэниинь торхо һабадаа хоёрдохишье оёор хэдэг газарнууд бии һэн гэлсэдэг.

Мүнөөшье Агада Түгнэ сагаангууд омогтой зон бии юм. Эдэ хадаа Мухуу-капитанай аша зээнэрэй үхи хүүгэд, түрэл түтимынь болоно ёһотой.

Пинха баян

Пинха баян ехэ эдеэмэр, тарган, мантан томо, зан абаряараа бүдүүн, томоотой, зандарган хүн һэн ха. Энэ баян ажалшан, һуулгамаршаниие хүлһэлжэ абахадаа, өөртэнь адли эдеэндэ бэрхэ хүниие шэлэжэ абадаг һэн. Ажалша болохо хүнэй урда тэбшээр дүүрэн, тарган гэгшын мяха табяад: “Бахим баряад, барбагар үмхөөд эдишэ эдижэ шадахагүй хүн ажалшье хэжэ шадахагүй”,- гэжэ бадаран хэлэдэг байгаа.

Иимэ шалгалта гараһан хүниие Пинха баян ажалшан болгон абадаг байгаа. Бодотоор иимэ хүнэй энэ дэлхэй дээрэ ажаһууһаниие гэршэлһэн “Пинхын үндэр” гэжэ томо хада манай нютагта, Үльдиргын адагта оршодог юм.

Хайрата хадам абынгаа хөөрөөнүүдые суглуулан, найруулан зохёожо бэшэбэб.