​Заяата ёһо заншалнай

ТАЙЛГАН ТУХАЙ

Обоо тахилган баһал бөө шажантанда үнгэргэгдэжэ, тайлган гээд нэрлэгдэдэг. Тайлган баһал үндэр хада уулануудай оройдо болодог. Зарим ушарта үндэр хадануудай дорохоно, гол нуурай эрьедэ, үзэмжэ һайхан газарта эмхидхэгдэдэг заншалтай. Гэхэ зуура, заабол нэгэл газартаа үргэхэ бэшэ, хэрбэеэ холо байһан тоонто нютагаа ошожо, үргэл бүтээхэ аргагүй һаа, алишье газарта хэжэ болоно. Тоонто нютагаймнай эзэд хаанашье ябахадамнай хаража, хамгаалжа байха зэргэтэй.

Тэнгэриин үүдэ нээдэг

Хүхын дуунай үедэ, газар дайдын үбэлһөө һэрижэ, ногооной, сэсэгүүдэй урган һалбаржа эхилхэдэ, бөө мүргэлтэн тэнгэриин үүдэ нээлгэнэй үргэл бүтээдэг. Энэ үргэлдэ бөө, удаганар олоороо сугларжа, 13 бурхадтаа үргэл хэжэ, Хойто ноёд эзэдһээ амгалан байдал, эбтэй, тэнюун, энхэ элүүр байдал гуйдаг. Энэ үргэлдэ хара зүһэтэй зуһаг хони гаргажа, төөлэйн үргэл хэгдэдэг.

Хуһа модоор үргэл хэдэг

Бөө мүргэлэй үргэлдэ хуһан модохонуудые отолжо асараад, бултыень сагаан, хүхэ, улаан, шара зурамуудаар шэмэглэдэг. Түрүүшын хуһан – уур - нооһоор гурбан уурхайнуудаар бүрхөөгдэдэг. Тэдээн соо гурбан “алтан” үндэгэ хэдэг. Бүдөөр хэрмэн, гүрөөһэн, шандаган гээд амитадай дүрсэ хэгдээд, нара һара хоёрой дүрсэ үлгэгдэн, бүдөөр хайшалагдаһан 9 хүүхэдэй дүрсэтэй ниилүүлэгдэдэг. Торгоор бүрхөөгдэжэ, зуланууд бадараагдадаг. Энэ үйлэ хадаа дуудагдаһан бурхадай, эзэдэй ерэжэ, баясахын тула бүтээгдэнэ.

Бөө, удаганар ехэ үргэл бүтээжэ, уншалга хэжэ, онгондо орожо, угайнгаа бөөнэртэ хандажа, үргэлөөрөө хүндэлжэ, гуйлта баридаг. Удаань тэрэ шэмэглэгдэжэ байһан газарта зохёогдоһон хуһан модохонуудайнгаа шугы шатаадаг. Удаань ахалагша бөө аягаа өөдэнь шэдэжэ, хэрэг бүтэһэнэй тэмдэг элирүүлдэг. Тиигэжэ үргэлдэ хабаадагшад бөөгэй зааһан тала руу өөһэдынгөө сэржэм, эдеэ хоолой дээжые үргэдэг. Алишье ушарта иимэ үргэлэй удаа гурбан үдэр хүндэ юумэ үгэдэггүй заншалтай. Туйлаһан амжалтаяа алдаха гэһэн удхатай гэжэ Буддыншье, бөө шажанайшье санаартан тайлбарилдаг.

ГАЛ ТАХИЛ ҺАРА БҮРИ БҮТЭЭГДЭДЭГ

Бөө мүргэлтэн һарын 15-най үдэр гал болон наранда үргэл бүтээдэг. Ажабайдалай һуудалнууд: Уһан, Газар, Хии, Модон, Гал гээд, хүсэнүүдтэ тусхай анхарал табигдадаг.

Галай хүсөөр энэ үдэр бөө мүргэлтэн уг гарбалтандаа үргэл хэжэ, арюудхалгын болон үршөөл эрижэ, элдэб гуйлта, мэдүүлгэ баридаг байна.

Үүрэй сайжа эхилээгүйдэ, бөө үүрэй нара угтахаяа хара эртэ бододог. Сан табижа, тоһон зула бадараажа, маанияа уншадаг. Мүнгэн аягаһаа һүеэ наранай түрүүшын элшэнүүдээр сүршэжэ, үүрэй сайхые угтадаг. Хубсаһа хунараа, хэрэгсэлнүүдээ суглуулжа, өөрынгөө элшэ хүсэ абадаг айхуу гэһэн газартаа ерэжэ, үргэл бүтээдэг. Хүн зон гэрһээ амтан эдеэнэйнгээ дээжэ асаржа, сэржэм, сай үргэдэг. Үргэлдэ булта бэлдэлсэдэг, бүһэтэйшүүл түлеэ залһаяа бэлдэжэ, түүдэг табидаг, эхэнэрнүүд эдеэ ундаяа бэлдэдэг. Аажамхан яаралгүй бэлдэжэ, уншалга эхилдэг. Ая-гангаяа хангалтуулан, Галай эзэниие хүндэлдэг. Бөө хүн хэсэеэ сохижо, үргэлөө бүтөөжэ, улаан нараниие угтажа, гал түүдэгэй хатар табигдадаг. Үргэл гуйлтыень дүүрэн угтажа абаһан эзэд сугларһан зондо үршөөл хайраяа хүртөөжэ, хүн зоной муу байдал, үбшэ хабша холодуулжа, зол жаргалтай байдал үршөөхэ заяатай. Хүхэ Мүнхэ тэнгэридээ, Сэлмэг Улаан нарандаа үргэжэ, дээдын бурхад эзэдтээ баярые хүргэжэ, хүн зон найр наадаяа эмхидхэдэг.

ГАЗАР УҺАНАЙНГАА ЭЗЭДЫЕ БАРААЛХАЖА

Зунай саг - үргэл мүргэлэй хаһа

Зунай сагта хүн бүхэн тоонто нютагаа бусажа, түрэһэн дайдынгаа эзэдтэ мүргэжэ, үргэл хэжэ бусадаг заншалтай юм. Балшар бага наһандаа хүл нюсэгөөр гүйһэн тала нугадаа ошожо, хүрьһэтэ газартань хүльбэржэ, элшэ хүсэеэ нэмээдэг гээшэбди. Бидэнэй багада шажан мүргэлэй нангин шүтөөнэй газарнуудта нюусаар лэ ошожо мүргэдэг байгаа бшуу. Хэды хорюултай байбашье, минии аба үе болоод лэ, Буурал Эжыдээ ошожо, мүргэжэ, үргэжэ, сахижа ябаал даа.

Мүнөө сагта хорюул нээгдэжэ, хүн зон хэнһээшье нюунгүй, Буддын шажантанай болон бөө мүргэлэй үргэлэй ёһо хэрэгүүдтэ хабаадалсадаг болонхой. Эгээ олооор хүн зоной хабаадалсадаг үргэл - Обоо тахилган болоно. Энэ үргэлдэ зорижо, хүн зон тоонто нютаг руугаа эрьежэ ошохые хүсэлдэг. Онсолжо хэлэбэл, энэ ехэ бүгэдэ зоной һайндэр гээшэ. Хони гаргажа, бурхадтаа үргэл хээд, нютаг зон найр наада эмхидхэдэг ха юм. Обоогойнгоо нааданда бүхэ бэрхэшүүлдэ шан - хонишье барюулдаг заншал байха. Обоо тахилганай үедэ хүн зон нютаг нугамнай һайн хүгжэг лэ даа, хура бороо орожо, ургаса һайн, мал тобир тарган боложо, нютаг зон амгалан тэнюун ажаһууг лэ даа гэжэ хүсэлдэг.

Хэр угһаа хойшо нютаг зон тала дайдынгаа, гол мүрэнүүдэйнгээ, хада уулынгаа эзэдые мэдэжэ, хүндэлжэ, үхибүүдтээ заажа үгэдэг гээшэ. Газар уһан бүхэн өөрын эзэдтэй - сабдагуудтай байдаг. Энэ үргэлэй үедэ хүн зон ехэ олон, томо һанал хүсэлнүүдые бүтээхэеэ һанажа, ехэ үбшэнһөө аргалхые ехэ юумэ эридэг. Харин нютаг уһанай эзэд хүн бүхэнэй хүсэл бэелүүлхэ аргагүй ха юм даа, тэдэнэрэй зариман Сансарын хүрдэ соо ябаһан амидынууд ха юм, тиимэһээ газар дээрэ хура бороо орожо, ган гасуурһаа абархын тула, харгын аюул тодхор усадхахын тула, гэр бүлын амжалтатай, энхэ элүүр байхын тула гээд, үргэгдэнэ. Хүн зон обоогойнгоо дэргэдэ ургажа байһан модондо гэр бүлынгөө хии мори үргэжэ, жэлэй туршада сугларһан муу юумэнһээ арюудхагдажа, шэнэ элшэ хүсэ абадаг гээшэ.

Ламанарай тэмдэглэһээр, энэ үргэлэй үедэ гуйлта барихадаа, сабдаг-эзэдүүдэй санскрит, монгол, буряад хэлэн дээрэ дуугарха хэрэгтэй. Һүүлэй үедэ Буддын шажанай номнолоор, обоо тахилгануудта архи үргэхэеэ болинхой, энэнь хадаа газар уһанайнгаа эзэдые архяар манартуулха хэрэггүй гэжэ тайлбарилдаг байна. Обоо тахилганай һүүлээр хүн зон архи ехээр уужа, найр наада эмхидхэлгэшье буруушаагдана. Эзэн Чингисэй зарлигаар, архи юунэй түлөө хэрэглэгдэнэ гээшэб гэхэдэ, иимэ юм.

Архиие багаханаар уубал – жаргал.

Балайртараа уубал – мунхаг.

Бэлэгэй тэды уубал – аршаан.

Бэеынгээ һогтотор уубал – хорон.

Һархагһаа дайда дэлхэйдээ үргэжэ, һайхан үреэл хэлэжэ, найр наада, дуу хүгжэм зэдэлүүлжэ, орон тэнгэриеэ баярлуулжа, хура бороотой, үбһэ ногоо элбэгтэй, мал адууһа үдхэжэ, олон болгожо, жаргал эдлэжэ байха гээшые зарлигаараа баталагша хадаа богдо Чингис хаан болодог. Сагаан эдеэнэй дээжэ эндэһээ эхитэй юм.

Лусад тахилган үнгэрөө

Буддын заншалта Сангха Байгал шадарай дэргэдэ Дулаан гэһэн һууриндахи Байгалай дасанда Лусад тахилга үнгэргөө. Лусад тахилга гэһэн заншалта үйлэ хадаа хүнэй ажаһуудалда шухала удха шанартай юм. Уһа нуур, голнуудта хүндэтэйгөөр, хайхарамжатайгаар хандажа байхада, хүнэй бэе махабадта һайн элүүр сахигдажа, тэнсүүритэй амгалан байдал зохигдодог болон уһан дээрэхи аюулта ушаршье үсөөрдэг гэжэ эли. Мүн Байгал далайн эрьедэ ажаһуудаг зон өөһэдөө һанаашьегүй һаа, нобшо суглуулагдадаг, байгаали ойлгомторшьегүй бузарлагдахаа һанадаг. Тиимэһээ уһанай эрьеэр ажаһуугшад энэ заншалта үйлэдэ хабаадалсаха ёһотой, мүн лэ гэр байраяа зунай сагта амарагшадта хүлһөөр тушаадаг эзэд, баһал энэ үргэлдэ ерэхэдэнь, һайн байха гэжэ Буддын заншалта Сангхын мэдээсэлэй албан тэмдэглэнэ.

Лусад тахилганай ёһо гуримда сагаан ямаанай, улаан үхэрэй һүн, шанаһан сай, талханай, һүнэй эдеэн, фрукт болон нарһанай шэлбэ асарха хэрэгтэй. Мүн хадаг гү, али 8 зүһэг бүдэй үртэһэн, эндэ гансал улаан, хара үнгэ хэрэггүй бшуу. Энэнь сэмэлгэ гэжэ нэрлэдэг байна.
Үргэлэй урда тээ мяха, загаһа, үндэгэ, һонгино, чеснок, перец эдижэ болохогүй, мүн үргэлдэ асаржа болохогүй. Мүн архи тамхи татажа, уужа болохогүй.

Энэ үргэлдэ могойн түхэлөөр балим бэлдэгдэжэ, Лусадай зай гэһэн тусхай эмтэй һүнэй табаг табигдадаг.

Багахан түүдэг носоогдоод, тэрэ гал руугаа үргэл хэгдэдэг. Улаан үнеэнэй болон сагаан ямаанай һүн соо уһанай һуудалай бурхадай тусхай эм хэгдэдэг. Энэ зүйл уһан далай руу болон эрье дээрэ үргэгдэдэг.

- Эдэ бүхы үйлэнүүд зорюулагдаһан уншалгын үедэ бүтээгдэдэг юм. Энэ үедэ бүхы юумэн: бэе, хубсаһан, амисхал, һанал бодол арюун сэбэр байха ёһотой. Нэмэжэ хэлэхэдэ, энэ үргэлэй үедэ олон зон хабаадалсабал, бүри һайн. Олон зоной нэгэдэжэ мүргэжэ байхада, амгалан тайбан, урагшатай байдал ерэхэдээ, хүсэтэйгөөр бүтэдэг,- гэжэ Буддын заншалта Сангхын мэдээсэлэй албанда дуулгаба.

Мүн лэ иимэ үргэл Улаан-Үдын Дуйнхар дуган эмхидхэжэ, Сэлэнгэ мүрэнэй эрьедэ июниин 6-да үнгэргөө. Эдэ үдэрнүүдтэ бүхы нютагуудаар уһа голой бурхад - Лусадай тахилган хаа-хаанагүй үнгэргэгдэнэ. Лусадай тахилганай үргэл май һараһаа октябрь һара хүрэтэр үнгэргэгдэдэг юм.

Уһанай эзэдтэ - онсо хүндэлэл

Уһан голой эрьеэр ажаһуудаг арадууд уһанай эзэниие хүндэлэн ёһолжо, ямар нэгэ гуйлта баридаг байгаа бшуу. Һайн ургаса абахын тула хур бороо эрижэ, элдэб харгын хаалта усадхахын тула оршон тойронхи ажаһуугшадай амгалан тэнюун, жаргалтай, эб нэгэдэһэн ажаһуудал үршөөхыень гуйдаг байгаа. Энэ ёһо заншал тусхай Лусын буудалай хаһада үнгэргэгдэдэг. Эдэ үдэрнүүдтэ гол горхон, нуур, далайнуудтаа тусхай анхарал табижа, хүндэлхэ зэргэтэй.

Буддын шажанай номнолоор энхэ тайбан найман бурхад болон сабдагууд бии юм. Тэдэнэй нэгэн - уһанай эзэд - нагууд гээд, санскрит хэлэн дээрэ нэрлэгдэдэг. Уһанай эзэд оршон тойронхи байгаали, уһа, гол, булагуудые бузарлахада, угаа ехээр дураа гутадаг юм. Хүн түрэлтэнэй бодомжолоогүй ажал ябуулгаар Эхэ байгаалидаа хайша хэрэг хандаһанай тула хэды ехэ гарза, хохидол оруулагдана гээшэб? Уһанай эзэд уурлажа, хүн зондо муу үйлэ хэжэ магад. Уһа болон агаар бузарлаһанай удаа тэрэ хүн уһанай эзэдһээ хородо хүртэжэ, элдэб үбшэндэ дайрагдадаг юм. Тиихэдэнь ламанар бузарһаа арюудхалгын үргэл бүтээдэг. Тэрэнэй түлөө һүн, тоһон, ээзгэй, саахар, зүгын бал гээд, алта, мүнгэн, номин, жемчуг, хрусталь болон үнэтэ шулуунууд бэлдэгдэдэг. Энэ үргэлэй үедэ буддын санаартан бисалгал бүтээжэ, эдэ зүйлнүүдые уһанай эзэдтэ эм дом болгожо үргэдэг. Тиигэжэ тэдэ зүйлнүүд уһа руу табигдажа үргэгдэнэ. Иимэ һонин удха шанартай үргэл бүтээгдэнэ гээшэ.