​Хун шубуунһаа угтайхин бүргэдүүдэй элеэн доро

Июниин 3-4-эй үдэрнүүдтэ Эрхүүгэй можын Ордын-Адагай Буряад тойрогой Алайрай аймагта заншалта “Уулын уладай уулзалга” үнгэрбэ.

Түүхэһээ уламжалан

Уулын улад гэжэ суурхаһан хонгоодорнууд буряад-монгол угсаатанай эгээл ехэ, урданай нэгэ арад гэжэ мэдээжэ. Тэдэ мүнөө үедэ Буряад Уласай Захааминай, Түнхэнэй, Ахын; Эрхүүгэй можын Алайрай, Нүхэдэй (эндэ Хонгодоров гэжэ обогуудтай зон ажаһуудаг); Монгол Уласай Хүбсэгэлэй болон Булган аймагуудта ажаһуудаг.

Хонгоодорнууд хаанаһаа ерээ юм гэһэн асуудалые эдэ уулзалгануудтаа хэлсэдэг ааб даа. Түнхэндэ үнгэргэгдэһэн уулзалгын үедэ Түнхэнэй гулбаа Юрий Хорёнов нютагайнгаа түүхэшэдэй, шэнжэлэгшэдэй, эрдэмтэдэй шэнжэлэлгын ажалнуудые согсолжо, дэлгэрэнгы элидхэл хээ һэн. Энээгээр бодоходо...

Урда сагта хонгоодорнууд булгадуудтай хамта Ангарын эрье зубшан ажаһуудаг байгаа. Тиихэдээ Агуу Богдо Чингис хаанай шэлэгдэмэл сэрэгтэ ородог байгаа гэжэ мэдээжэ. Хуушан монгол бэшэгэй эгээл урданай бэшэг гэжэ тоологдодог “Чингисэй шулуунда: “...мэргэнээрээ шалгарһан Есүнхэйдэ 300 эрхим хонгоодор сэрэгшэдые үгэнэб” гэһэн бэшэгые үшөө Доржо Банзаров тайлбарилһан юм.

Чингис хаанай гүрэн түрын бутархада, хонгоодорнууд анханайнгаа нютагта бусажа ерээ. Энэ ехэ нүүдэлынь хэды зуун жэл соо үнгэрөө юм, эгээл ехэ нүүдэлынь “Бошогто хаанай буһалгаанаар, һайн хаанай һамаргаанаар” болоһон. Нэгэ нүүдэл тухайнь домог Африкан Бальбуров роман соогоо түүрээжэ, тэрэл домогойнгоо удхаар тэрэ ехэ зохёолоо “Зэдэлээтэ зэбэнүүд” гэжэ нэрлээ бэлэй. Нүүдэлтэй холбоотой Сөөхэр ноён, Сөөхэр-Боолдой уг тухай олон домогууд хэлсэгдэдэг. Хожомынь Ород-Монголой хилэ табихада, олон хонгоодорнуудай хабаадаһан, хонгоодорнуудһаа бүридэһэн буряад-монгол хасаг сэрэгэй байгуулагдаһан тухай олон домогуудһаа гадна бэшэмэл баримтанууд олон. Тэдэнэй тоодо суута “Улһан даана” оролсоно.

Ниитэ нэгэ арад – ниитэ нэгэ соёл

Тиигээд лэ энэ дайдын булгадууд, шошоологууд, тэртэнүүд, хүрхүүдүүд, хамнигад, һоёдууд, уряанхайнууд болон бэшэшье бага, ехэ угайхид хада уулануудайнгаа үбэртэ хаяа хадхажа, эбтэй һайнаар мүнөө болотор ажаһууна. Хилэ харалсахаяа баһал элдэб яһанай олон хасагууд Захааминда, Түнхэндэ, Ахада буужа ерэһэн ааб даа. Зарим үедэ Хаанта засагай эбигээлтэ хасагуудай болон отог зоной хоорондо зүрилдөөн болоошье һаа, Октябриин хубисхал болотор амгалан байдал байһан. Хойгуураа һарьдагуудаа дабан, ехэ наймаан болодог байһан: сай, үнэтэ арһа, шүрбэһэ, шуһан эбэр, үнгэлэй-ларза болон илангаяа бодо мал ехээр Эрхүү ябуулдаг, тэндэһээ талха таряан элбэгээр зөөгдэдэг байгаа. Тиигэжэ өөһэдын баян наймаашадшье бии болоһон юм. Тиихэдэ басагад бэреэдээрээ андалдадаг байһаниинь ойлгосотой. Мүнөөшье Түнхэнэй олон теэбеэнэр Санагын голойбди гэхэ. Наһатайшуулайнгаа наһа барахада:

- Санагадаа хонёо харюулхаяа ябаа, - гэжэ хэлэдэг. Тиихэдэ Аха, Түнхэн Эрхүүдэ хабаяатай, Хэрэнэй, Алайрай дасангууд сэхэ Эрхүүгэй генерал-губернаторта мэдэлтэй байһан.

Харин Зүблэлтэ засагай үедэ заншалта байдалайнгаа һандаргагдаашье һаань, уг унгияа алдаагүй, мүнөө үедэ хани барисаагаа бүри үргэдүүлнэ гэжэ хэлэхэ дүүрэн эрхэтэйбди. Энээниие мүнөө арбан нэгэдэхиеэ үнгэргэгдэһэн “Уулын уладай уулзалга” гэршэлнэ.

Хамбын модон

Нааданда ерэһэн зониие олон һонирхолтой үйлэ хэрэгүүдээр угтаа. Айлшад 200 жэлэй түүхэтэй Алайрай дасанда мүргөө. Энэ дасаниие Гүшэг хамба Агван Доржиев байгуулһан алдартай. Хамба лама Иролтуев энэ дасанда заларһан түүхэтэй. Нёдондо жэлдэ Алайрай дасанай 200 жэлэй ойн нааданда манай хамба Дамба Аюшеев залараа. Эндэхи хушые тэбэрин, адис абажа байһан хамбын зураг сонинуудта гаража, олониие һонирхуулаа һэн. Мүнөө алайраархин энэ хушаһаа адиста хүртэдэг, айлшадшье баһал адиста хүртэхэ дуратай байгаа.

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Хамбын модон

Бүргэдүүдэй дали доро

Эндэ үнгэргэгдэһэн “Ехэ тайлганда” мүргэһэн зон ехэтэ гайхаа: тайлганай үедэ дээгүүрнь бүргэд шубууд элижэ, мүргэлэй хүсэндөө хүрэһые гэршэлбэ.

Сагаан шубуун гарбалтай,

Сагдуул модон сэргэтэй

Хонгоодор угсаатанай

Ехэ тайлганда хаан шубуудай заларһаниинь дэмбэрэлтэйл даа.

Мүргэлөө дүүргээд, бөөнэр һэтэрлэһэн мори сүлөөдэ табиба. Хүзүүндэхи хадагуудые, һүүл дэлһээ намилзуулһан морин олоной баяртай оог хуугай, альга ташалган доро талын гүн руу оодоргошобо.

Тогоонууд соо бүхэлеэр мяхан, сайлгасатай сай, зөөхэй, сагаан будаа шанагдажа, үргэн талын дунда хүндэ ямба дэлгэгдэжэ, тогооной архяар хүндэтэ айлшад хүндэлүүлэгдэбэ.

Тиигээд лэ эндэхи аха захатан айлшадаа мунгалгын дуунда уриба. Айлшадай зүгһөө Ахын аймагай гулбаа Баир Балданов, Түнхэнэй аймагай гулбаа Иван Альхеев болон Захааминай аймагай Депутадуудай соведэй түрүүлэгшэ Бэлигто Зундуев гэгшэд дуунай урилдаанда хабаадажа, һонин удхатайшье, хүхюу хүгтэйшье, бэе бэеэ наадалһаншье дуунуудаар андалдаа.

Удаань ёохор наадан эхилжэ, булта зон хүхюу согтойгоор хатарбад. Буряад арадай ёохор наадан булта хонгоодорнуудые эблүүлжэ, нэгэ ехэ дүхэриг "ёроолоо".

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Ёохор наадан булта хонгоодорнуудые эблүүлээ

Моридоор наадан

Айлшадые һанагдаагүй нааданууд хүлеэһэн байба. Нэн түрүүн "Малгай буляалдалга" наадан үнгэргэгдэбэ. Тиигээд лэ бултанай анхарал бүри ехээр татаһан урданай баатарнуудай наадан - "Моридоор барилдаан" эхилбэ. Бэе бэеэ моринһоонь унагаахые оролдожо, буха ехэ тулалдаан болобо. Алайраархинай уряагаар Захааминай, Түнхэнэй, Ахын хүдэр хүбүүд тэмсэбэ. Шанга тулалдаанууд соо Буркаво тосхоной Сагадар Семёнов илалта туйлаа. Илагшада хонин шан барюулагдаа. Ахын гулбаа Баир Балданов өөрынгөө аймагай бүхэдэ өөрын шан - 5 мянган түхэриг барюулаа.

"Ехэ тайлган", "Мунгалгын дуун", бүгэдэ уладай ёохор, "Моридоор наадан" - эдэ бүгэдэ ёһотойл бүгэдэ арадай найр наадан болоо.

Хоёрдохи үдэрынь элдэбын үзэмжэнүүд, "дүхэриг шэрээ", "сэгээ (арсиин) дуун, "Эдир Баатар-Дангина" болон "Эрын гурбан наадан", футбол, волейбол, гири гээд лэ, олон харалганууд, мүрысөөнүүд үнгэрөө.

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Моридоор барилдаан

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Сагадар Семёновто - хонин  шагнал

Сэгээ дуун

Эдэ олон хэмжээ ябуулгануудта үрдихэнь хүндэ байгаа. Тиигэбэшье "Уулын уладай уулзалга-2016" нааданда шэнэ оруулагдаһан "сэгээ дуун" ("арсиин дуун") бултанай анхарал татаа. Энэ урданай дуунууд һүүлэй үедэ ехээр дуулагдахаяа болиһон байна. Баргажан, Хурамхаанда оройдоошье дуулагдахаяа болёо. Энэмнай ганса залуушуулай мэдэхэгүйһөө бэшэ, мүншье архитай тэмсэлгын үедэ "арсиин дуун" гэжэ хэлэхэншье хорюултай бэлэй.

Мүнөө Хүтэлигтэ үнгэргэгдэһэн "арсиин дуунууд" эртэ уряанайнгаа заншалаар хониной төөлэй, хүндэтэ мяхан, зөөхэй, тогооной архиин дээжэ табигдажа үнгэрөө.

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Энэ үдэр арадай дуунууд олоор зэдэлээ

Хэлэн тухай

Александр Вампиловай нэрэмжэтэ номой сан соо "Хонгоодорнууд мүнөө үедэ" гэһэн "дүхэриг шэрээдэ" нэн түрүүн түрэл хэлэнэйнгээ байдал тухай хөөрэлдөө. Энэмнай мүнөө сагта бултанай хүндүүлхэй асуудал болошонхой гэбэшье, алайраархин бүришье хүндэ байдалда оронхой. Тэдэмнай олон ондоо хэлэтэй зонуудай ажаһуудаг Черемхово - Ангарск - Иркутск- Шелехово болон тэдэниие тойроһон нютагуудаар ажаһууна ха юм.

Иигээд байхадань, "хайшан гэхэб, юу хэхэб?" гэһэн асуудалда харюу олдоол даа. Теэд үнэн дээрээ энэмнай хэр бэелүүлэгдэхэ юм даа, ажабайдал харуулха.

Хонгоодорнуудай уулзалга хатар наадаар, үнгын ододоор яларһан найрай һайхан галнуудаар түгэсөө.

Бүргэдүүдэй элеэн доро

Энэ уулзалга зорилгонуудаа дүүргээ гэжэ тоолое. Һарьдаг уулануудаар, хадануудай хүтэлнүүдээр хубаарилагдаһан хонгоодорнууд бэе бэетэеэ һайнаар танилсажа, үшөөл дүтэ болобо. Хүндэтэ айлшадаа барисадаа үдэшэхэдэнь, баяртай айлшад хүндэтэйгөөр угтуулһандаа, баяр баясхалангаа дүүрэн мэдүүлээ.

Огторгойн гүндэ бүргэдүүд элинэ, тала дайдаар булжамуур жэргэнэ, Хүхэ нуураар хонгоодорнуудай һүлдэ - хун шубууд тамарна, харин урда зүгтэ - Саяанай хаданууд. Саанань Аха, Түнхэн, Захаамин бултаниие хүлеэнэ. Зай, баяртай, “Хонгодориада-2016”. Удаадахи уулзалга Ахада үнгэрхэ.

Ахын аймагай гулбаа Баир Балданов:

- Элинсэг хулинсагууднай бэе бэедээ морёор айлшалдаг байгаа. Бидэ, хонгоодорнууд, ондо ондоо хизаар можонуудта ажаһуудагшье һаа, хамтын түүхэтэйбди, аха дүүгэй болон газар уһанай, хада уулын холбоотойбди. Энэ холбоомнай саашадаашье үргэдэхэ. Алайрта олон аха дүүнэртэйбди. Таанадаа хада уулануудымнай морёороо дабажа, хоёрхон үдэртэ хүрэжэ ерэхытнай уринабди.., - гэжэ энэ уулзалгын һүүлшын үгэнүүдые соносхобо.