​Үхибүү хамгаалха заншал байгаа

Буряад арад хадаа ехэ һонин үльгэр домог мэтэ ажаһуудалтай, гүнзэгы удхатай ёһо заншалнуудтай гээшэбди. Нялха нарай үхибүүдтээ тон наринаар хандадаг байгаа бшуу. Шэрүүншэг байдалтай арад үхибүүдтээ хайша хэрэг хандажа, ала хахархай үмдэ үмдэхүүлээд лэ, хониной хүрдюуг хүхүүлээд лэ, орхисооной ябаа гэжэ хэлсэдэгшье байгаа. Гэхэ зуура, үхибүүнэй энхэ элүүр байхын тула хэдэн үе дамжуулагдадаг ёһо заншалнууд наринаар сахигдадаг байгаа бшуу.

Хэр угһаа хойшо нарай үхибүүдые ажаллажа, үндылгэхэ талаар сахиха, мүн лэ сээрлэхэ зүйлнүүд олон һэн.

Буряадууд нялха нарайн байһан газарта архи уудаггүй байгаа. Хүүгэдэй нэгэтэй болотор сээртэй байха. Сээртээ болгоходоо, айлай үүдэнэй газаа тээ, гурба метр хараатай газарта гурбан хуһан монсогор модо тэбхэрүүлээд табигша һэн. Эдэ модонуудаа “сам” гэжэ нэрлэдэг. “Эгээлэй хүн бү орог” гэжэ сам табиха. Нялха нарайда үбшэн бү халдаг гэһэн удхатай байжа болоо. Үендөө хүрэхэдэнь, найжа ламань ерэжэ адислаад, аршаанлаад, үхибүүнэй сээр тайлаха.

Үхибүүнэй нэгэ жэл хүрэхэдэнь, хоёртой болоо гэдэг. Эхынгээ досоо байһан юһэн һарыень нэгэ жэл соо эхынгээ умайда байһан гэжэ тоолодог. Тиимэһээ буряадууд наһаяа түрэһэн наһандаа нэгэ жэл нэмэжэ хэлэдэг байгаа.

Алишье газарта заншал бүхэн халташье һаа, илгаатай байдаг. Магад, он жэлэй ошоходо, тон сам табижа байхаяа болиһон сагта гү, хаанаһааб даа, зарим аймагуудта нялха нарайтай айлда түргэн шиидхэбэриин хэрэгээр ороһон хүн түлеэ модохонуудые баряад орожо ерэдэг байгаа. Энэнь хадаа үхибүүнэй тооһорхогүйнь тулада хэгдэнэ гээшэ.

Үшөө нэгэ һонин заншал мүнөөшье үедэ монгол арадууд хэрэглэдэг юм. Бага үхибүүдээ иишэ тиишээ, олон зоной хабаадалгатай наадан болон хэмжээнүүдтэ ошоходонь, духадань хөө түрхидэг байгаа. Энэ хадаа баһал ехэ удха шанартай. Олон зон соо элдэб һайн, муушье элшэ хүсэтэй зон ябадаг. Үхибүүдые хөөршөөгөөд эрхэлүүлхэ, нааша хараха зон байдаг. Үхибүүд олон зоной ерэһэн, ошоһоной удаа заабол үбдэхэеэ һанадаг, муугаар унтадаг ха юм. Тиигэжэ үхибүүнэй тооһорхогүйн тула шатаһан түлеэнэй гү, али гал дээрэ байһан тогооной хөө нюуртань түрхихэ заншал байгаа бшуу. Мүнөө үедэ үхибүүгээ дасанһаа асарһан аршаангаар угаажа, санзай адисаар утажа, арюудхаха баһал ехэ удхатай заншал бии юм.