​Ерэ наһанай ендэрһээ

Мүнөө энэ зүрилдөөтэй сагта залуу халаан нютагайнгаа үндэр наһатай үбгэд, хүгшэдһөө урданай сагай байдал тухай хөөрөөнүүдыень шагнан, хадуун абажа, һургаал заабарииень бэедээ шэнгээжэ ябахадаа, ехэл аза талаантай зомди гэжэ мэдэрхэ ёһотой. Юуб гэхэдэ, саг ошохо бүри тэрэ урданай ажабайдал, ёһо заншал, гурим дамжуулха эдэ наһатайшуулнай үсөөржэл байна. Тиимэһээ эгээл иимэ буянтай үүргэ дүүргэжэ ябаһан, һаяхан ерэ наһанайнгаа ойн баяр тэмдэглэһэн Дарма-Ханда Бардуевна Цыбикова тухай түүрээхэмнай.

Автор: Д-Х.Б.Цыбиковагай гэр бүлын альбомһоо абтаһан фото-зураг
Описание: Дарма-Ханда Бардуевна Цыбикова

Дарма-Ханда Бардуевна 1926 ондо Хэжэнгын аймагай Үлзытэ һууринай Хуурайн дабаанай саада тээ оршодог үзэсхэлэн һайхан Тарбагата гэжэ газарта малша айлай Мухуу Бардын Цэдэн Жамсаранай Батын Еши-Дара хоёрой гэр бүлэдэ түрэһэн намтартай. Нүүдэлшэ малша гэртэхинэйнь зуһалан Үлзытэдэ, үбэлжөөниинь Хуурайда бэлэй.

Эхэ эсэгэдээ эрхэлжэ, өөрынгөө дура зоргон соо хонин хүнжэл соо хүльбэрэн, бухажа хэбтэхэ, энхэргэн эжынгээ буйлуулһан амтан эдеэ эдеэд лэ, үнгын сэсэгүүдые түүн, үетэн нүхэдөөрөө садатараа наадаха хаһань богонихон байшоо. 7 наһандаа түрэһэн эхэһээ гээгдэжэ, сагһаа урид томо боложо, бүдүүн зоной ажабайдалтай танилсаха баатай болоһон байна. Долоотойхон басаган харанхы һүнеэр бодожо, үнеэ һаадаг боложо эхилээ. Тугалнуудайнгаа шэнээн бэетэй жаахан басагахан диилдэжэ үгэхэгүй тугалнуудаар ана-мана носолдожо, бархиржа байгаад лэ, үнеэдүүдээ шобторхо. Һааһан һүеэ машинадажа, зөөхэй болгоод, гүрэндэ тушаадаг байһан. Өөһэдөө һү, зөөхэй эдижэ байһанаа һанадаггүйбди гээд дурсадаг. Гансал машинын һүн өөһэдэйнь мэдэлдэ үлэхэдэнь, тэрээгээрээ хоолойгоо тэжээгээд ябадаг саг байһан юм аабза.

Тиигэһээр Кировэй нэрэмжэтэ колхозой ажалшан болоо. Тэрэ саг тухай Дарма-Ханда Бардуевна иигэжэ дурсана: "Яба» гэһэн газар руунь ябахаш. «Үгы» гэжэ яажашье болохогүй. Үбдөөшье һаа, һунжага-һанжага гэн, ажалдаа ябахаш. Хатуу саг байгаа. 1О-аад гаратай байхадамни, адуу мана гээ. Хоёр хүн ээлжэлээд лэ, бүхэли һүни адуу харагша һэмди. Үбэлэй һүниин уташ гээшэнь аргагүй, хээрэ, хуудам талада хүйтэнш гээшэнь аргагүй – гайтайл һэн. Хажуугаарнь үлэнхэ шононууд улилдаха".

Арбан нэгэтэй боложо, эхин ангиин һургуулида ороо. Арбан табатай байхадань, абань наһа бараа һэн. Гэртээ 60 наһатай үбгэн абань үлөө, эгэшэнь Хэжэнгэдэ һургуулида һурадаг байгаа.Тиигэжэ һуралсалай хажуугаар гэртэхи, газаахи ажалаа бултыень даажа абаһан байна.

Дайнай эхилхэдэ, Дарма-Ханда Цыбикова 16-тай байгаа. Энэ үеын ажабайдал тухайгаа тэрэ иигэжэ хөөрэнэ: «Кировэй нэрэмжэтэ колхозой бүхы ажал үетэн нүхэдтэйгөө хамта хам оролсон, хэдэг болоо һаабзабди даа. Морин анзаһаар хабарай газар хахалдаг һэмди, зундаа үбһэ абахаш, талханай боолто шэрэгшэ һэмби, үбэл болоходо, Зүүн Хуурай ошожо, модо таллуулгада ябадаг, мори шарга дээрэ ашаад, Худанай захада асаржа буулгаад, суглуулдаг һэмди. Одоол түхэреэн жэл соогоо үглөөнһөө үдэшэ болотор тухагүй ажал хэжэ ябадаг бэлэйлди даа. Теэд энэ ехэ ажалайнгаа түлөө намар болоходо, орооһо абадаг һэмди. Мүнгэн гэжэ мэдэхэшьегүйш, наймаан болгохо бэшэш, хуу булта зон хүдэлдэг, хуу адли, бултандаал орооһо абаха байгаа юм гү хэбэрынь. Гахай баряад, тэрэ орооһонһоо 1 хүнэг үгөөд, 1 хүнэг уһа үгөөд байхадамнай, гахаймнай таргалаад, бэеэ даахаа болёод һуушаха. Мүнөө һанахада, тэрэ тарган гахайн мяха яажаш эдидэг байһан зонбибди, гайхагшаб. Бидэ өөһэдөө орооһоёо гар тээрмээр татаад, заваруухаяа эдеэд байгаабди. Заваруха гээшые тогоон соо жааханаар уһа бусалгаад, дабһа хээд, талха худхаад, һү нэмээд эдидэг һэмди.

Дайнай һүүлээр би колхозой һаалишан болооб. 15-16 һамгад, 20 үнеэн хүн бүхэнэймнай нормо байха. Түрүүшээр һайса ядалсаа һэм. Хохир гэжэ үгы, «минии» гэлдээд, байһан хохироо хуушанай һаалишад хуу хубаажа абашаха. Ойдо гаража, шоргоолзоной бута онгилжо, үнеэдтээ, тугалнуудтаа дэбдихэш.

Үбһэ гэжэ жаагаар үгэхэ. Мориндо өөһэдөө ашажа, хахад метр тухай үбһэ асархаш. Тугалнуудаа өөһэдөө татахаш, үнеэдээ тугалнуудтайнь өөһэдөө эдеэлүүлхэш. Шабааһа шэбхыень өөһэдөө орхихош. Үдэшэ үглөөгүй 15-17 үнеэ һаахаш, 3-5 үнеэн һубайрһан байха.

Сулхариин һаалишанаар Батын Моондой, Ринчинэй Бальжид, Сэбэгэй Сэндэмэ, Бата-Мүнхын Намжилма гэгшэдээр сугтаа хүдэлдэг байгаабди. Юрэдөөл, гайтай хүндэ ажал һэн даа, мүнөө һанахадам».

Дарма-Ханда Бардуевна дайнай һүүлээрхи хүндэ хүшэр сагта 21-тэйдээ түшэглэжэ ябаха хани нүхэр – Гомбожабай Балдан гэжэ хүнтэй гэр бүлэ боложо түбхинэһэн байна.

Балдан гээшэ гартаа дүйтэй хүн байгаа. Модошо, түмэршэ дархан һэн. Мориной зэр зэмсэг түгэд дархалдаг, хүүдинсэтэй бэлэй. Тогоон соо уһа бусалгажа байжа, халуун уһаар уһалжа, газараа бэлдээд, огород тарижархиха. Тэрэ сагта Сулхарида (Шулуутада) мори харадаг һэн. Ехэ ажалша, бэрхэ, түргэн хүн байгаа. Хара үглөөгүүр булаша эдижэ гараад лэ, ажалдаа ошоһоор, үдэшэлэн ерэхэдээ, малаа ажаллажа ябаһан нүхэр Дарма-Хандадаа туһалаад, гэртээ орожо, шүлөө гаргажархиха.

1948 ондо ехэ хүбүүн Бата-Доржо, тэрэнэй хүлдөөшье ороогүй байтар, 1949 ондо хоёрдохи үри Сэсэгма басаган түрэһэн байна.

Энэ саг тухай Дарма-Ханда хүгшэн мүн иигэжэ дурсана: «Үхибүү түрэхэдөө, арай гэжэ жэл болоод, амбаарай хорёодо хүдэлдэг болооб. Талха таряа хиидхэхэ, овин хамаха ажал байгаа. Хүбүүгээ түрэхэдэмни, Балдан нүхэрни модон мөөрэтэй модон тэргэ хэжэ үгөө һэн. Үхибүүдээ бархиртарнь шэрээд, ажалдаа ябадаг һэмди. Ясли, саад байха бэшэ, гэртэш зоргоор һуулгахагүй. Хоржирой Цыжип, Эрхэтын һамган Цыжип гэгшэдээр үхибүүдээ шашхуулан-шашхуулан ябагша бэлэйбди.

1952 ондо гараһан гурбадахи үхибүүн Дамбиин жаа байхада, аха эгэшэ хоёрынь тэрэнээ харууһалдаг, үбһэ хулһанда ошоходомнай, тэрэнээ хараад үлэдэг болоходонь, туһатай болобо гэжэ һанаагша бэлэйб. Мүнөө тэдээнһээмни ехэшье болоһон хүүгэд үшөө нарай, өөһэдөө абхууһанай байгша даа. «Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө» гэдэгтэл, дайнай үеын, дайнай һүүлээрхи үхибүүдшье һаа ондоохон, түргэн томо болохо, бэеэ эртүүр дааха, багаһаа туһын болохо байгаа бэзэ.

Тэрэ үедэ гэр гээшэш хүйтэн, зүдэрүү һэн даа. Үбгэмни ажалай хүндэдэ гэжэ ябашаха, өөрөө үүр хараанаар ажалдаа гарашахаш, гэртэш жаа үхибүүд үлэхэ. Колхозой ажалда үдэр һүнигүй һалирхадаш, түлеэш буулгахагүй. Үглөөнэй һаамһаа гэртээ ороод, галаа түлихэдэш, гэртэхи агаар хүйтэн, уурал гаража байгша һэн. Хүйтэн гэртэмнай үбэлдөө жаа үхибүүдэй байхын аргагүй байгаа.«Үбэлзүүлыт» гэжэ Хонгой баабайда ерэхэдэмни, зүбшөөгөө һэн. Дулаан гэртэ ерэхэдээ, үхибүүдни энеэлдэжэ байдаг болоо һэн, налайшообди даа».

Дарма-Ханда Бардуевна Цыбикова хүндэ хүшэр сагуудта ажал хүдэлмэриеэ хэһээр лэ, 5 хүбүүн, 3 басага түрэжэ, «хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада» хүргэжэ үндылгэһэн габьяатай юм. Харин мүнөө дээрээ хүндэтэй хүгшэмнай аяар 25 аша зээнэртэй, 36 гушанартай болонхой үнэр баян ажаһууна гээшэ.

Мэнэ һая болотор энэ хүгшэн эгэшэмнай миин гараа хабсараад һуугаагүй, хониной нооһо арилгаад, угаагаад, шэрдэг хэжэ, үхибүүд, ашанар, зээнэртээ үгэжэ байгаа. Мүн нооһо ээрээд, толгой тоолон, дулаахан нооһон оймһо нэхэжэ үгэхэ.

Дарма-Ханда Бардуевна 90 наһанайнгаа ендэр дээрэ гаранхай, дунда басага хүрьгэнэйдөө Хэжэнгэ тосхондо амяараа дулаахан гэр табюуланхай, гурбан зөөлэнөөр үргүүлжэ, ан-бун ажаһууна. Мүнөө сагта бурханаа дэлгээһэн, үдэшэ үглөөниинь эрхиеэ татажа, маани мэгзэмээ уншажа, сүлөө сагтаа сэнхир экранаа хаража һуудаг юм. Ухаан һонор зандаа, орожо ерэһэн хүндэ баярлажа, зугаагаа дэлгээхэл дуратай, һонин һормойгоорш һонирхохо. Тиихэдэ үшөө зун бүри түрэһэн тоонтодоо ошожо, Хуурайнгаа, Улзытынгөө обоодо мүргэжэ, сэдьхэлээ ханан ерэдэг заншалтай юм.

Ажалай ба дайнай ара талын ветеран бүхы наһаараа хүндэ ажалһаа сүхэрөөгүй, ажалша бүхэриг бэетэй зандаа байһан Дарма-Ханда Бардуевнада бэеын элүүр энхые, энэл зандаа үшөөл удаан сагта аша гушанарайнгаа дунда үреэл, һургаалаа хэлэжэ, амгалан тайбан һуугыт даа гэжэ хүсөөд:

Ажабайдалай хүшэр замые

Эрэлхэгээр дабаалта,

Ажалай хүндые тэсэжэ гараалта.

Үри хүүгэдээ үндылгэжэ,

Үргэн харгыдань гаргаалта,

Үндэр наһанай жаргалые

Үзэхэ буянтай байгаалта.

Сарюун, дорюун зангаараа

Сохилон зүрхэнтнай ябаг лэ! -

гэжэ үреэнэбди.