​Шэбэртынхид баярлаба

Үргэн Буряад орондомнай зулгы һайхан зунай саг ерэжэ, мал адууһаншье садажа, хүн зоншье баярлаба. Теэд лэ олон аймагуудта ган гасуур боложо, гал түймэр һүжэржэ, хүхэ уняарта даруулжа байна. Тиимэһээ хаа-яагүй уула обоонуудаа, лусуудаа тахина. Энэ талаар шэбэртынхид ехэ бэрхэнүүд. Бултадаа эбтэй эетэйгээр обоонуудаа тахидаг. Тиихэдэ һая, зунай түрүүшын харагшан могой hарын гарагай долоондо - Бимбада, монгол литын 29-нэй ехэ hайн дэмбэрэлтэ үдэр Шэбэртын Хүндэлэндэ Жанчуб субарга арамнайлагдаа. Буянтай энэ хэрэг хэд бүтээлсээб гэжэ нютагай эдэбхитэн, багшын ажалай ветеран, Буряад Уласай габьяата багша, “Буряад үнэндөө” саг үргэлжэ бэшэжэ байдаг Цырендондок ЗАНДРАЕВТАЙ манай сурбалжалагша хөөрэлдэбэ.

Автор: Шэбэртынхидэй эльгээһэн фото-зураг
Описание: Жанчуб субарга

- Нэн түрүүн тобшохоноор нютаг тухайгаа хөөрэжэ үгыт даа.

- Багшын ажалай ветеран, үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэhэн Нарин-Заганhаа гарбалтай С.Д. Дармаева Ухаасайн түүхые, хэн хаана, ямар буусада байдаг байгааб гэжэ шэнжэлгэ хэжэ байдаг. Тобшохоноор түүхын хуудаhа ирахада, иимэ байна. Монгол угсаата зон, тэдэнэй дунда Хориин Борсой Ухаасай XVII зуун жэлэй хуушаар, XVIII зуун жэлэй эхеэр дүрбэн Бааhата, Бамбар, Үлзытэ, Бадма хүбүүдээрээ мүнөөнэй Бэшүүрэй аймагай Хёлгын хойто бэе ерээ. Ерэхэдэнь, эндэ табангууд ажаhууhан байна. Эндэhээ табангууд Хяагтын аймаг руу нүүгээ. Түүхэ бэшэгшэд хориинхидые эгээл ехэ нүүдэлшэд байгаа гэжэ тэмдэглэнэ. Урда зүгтэ - Гималайн хада, хойшоо - Хойто Мүльhэтэ океан, баруун зүгтэ - Европо, зүүн зүгтэ Номгон далай хүрэтэр ошоhон гэдэг.

Борсой Ухаасайн үри hадаhадай hаял ажаhуужа байхада, ород хасагууд, приказщигууд, ясаг суглуулагшад анхандаа ехэ номгоноор эхилһэн аад, байн-байн ганса Ухаасайн зониие бэшэ,бүхы хори-буряадуудые буушуугаар айлгажа, шадахаараа дарлажа, тоножо, үри үхибүүдынь хёморгондо абадаг болоо. Ядахадаа 1702 онhоо ехэ бэлэдхэл хэжэ, 52 хориинхид һугагдажа, тэдэнэй дунда Ухаасайн түлөөлэгшэд Нэгэдүгээр Пётр хаанда бараалхажа, хатуу шэрүүн эрхэ байдалаа айладхажа, албатан зоноо хамгаалхые, хашалан зоболон үзүүлhэн гэмтэниие хатуу шангаар хэhээхые гуйhан гэдэг.

Тэрэ үедэ Буддын шажаниие дэлгэрүүлхэ гэhэн үндэр уялгатай Монголой түлөөлэгшэд ходо ерэжэ байhан. Тиигэһээр өөһэдын дасан дугангуудтай, субаргануудтай болоһон ааб даа.

- Субарга бодхоохо гээшэмнай мүнөө сагта юрын хэрэг бэшэ. Ехэ мүнгэ зөөри хэрэгтэй. Мүн лэ бэрхэ ажалшад, урашуул ажаллаха болоно. Энэ дэмбэрэлтэ хэрэгтэ хэд туһалааб?

- Буряад Уластаа, СССР гүрэн соогоо мэдээжэ ябаhан колхозой түрүүлэгшэ, нютагаймнай Цырендондок Семёнович Семёновой үри бэенэр, Буряадай Росгосстрахай дарга Бато Цырендондокович аханар эгэшэнэртэеэ, түрэлхидөөрөө субарга барижа эхилхэhээнь хойшо ехэ хандиб оруулаа. Буряад Республикын Хүдөө ажахын яаманай сайдаар ябаhан Шэбэртымнай Доржо Шагдаровай хүбүүн Баир Доржиевич, наһанайнь хани нүхэр Индира Валерьевна нүхэрэйнгөө нютагта нюураа харуулжа, хандиб оруулаа.

Багшын ажалай ветеран, багшанарай багша Балма Цыбикдоржиевна Цыбикдоржиева нилээхэн туhалаа. Нютагаймнай урагшаа hанаатай Дамби Цыбиков, Баир Цыренов ходо туhалжа байгаа. Энэ гоё субарга Шэбэртэhээ урагшаа Бэшүүр ошохо харгыда 3 модоной зайда Хүндэлэн гэжэ hуурида бодхогдоо.

Энэ Хүндэлэнэй газарта урдандаа ганса Ухаасайнхид бэшэ, мүн Гушад, Бодонгууд болон бэшэшье түлөөлэгшэд найр наада үргэнөөр үнгэргэдэг байгаа гэжэ үбгэд хэлсэдэг hэн. Һүүлшын үенүүдтэ заншалаа алдажа, мүргэлтэй Хүндэлэнэй газар ходо эзэдые хүлеэхэ болоһон. Нэрлэhэн үндэр ноёд, нютагай аха захатан харгын аюулhаа абарха, нютагайнгаа ходо арюухан байхын тулада субарга бодхоое гэхэдэнь, нютагаймнай шэрээтэ Данзан амбай Доржо амбай хоёр ехэтэ дэмжээ.

Автор: Шэбэртынхидэй эльгээһэн фото-зураг
Описание: Субаргын арамнайн үедэ

- Заа, арамнай тухай хөөрыт даа.

- Үглөөгүүр нютагаймнай дасанда Ивалгын Хамбын хүреэнэй түбэд Агбаан-Ринчин лама, Улаан-Үдын Гандан-Жамблинг дасанай Гэндэн багшанарай морилжо буухада, Шэбэртын Даша-Лхундублинг дасанай шэрээтэ Данзан амбай, Доржо, Баатар, Пурбо амбайнар угтаа.

Үглөөнэй 11 сагhаа үндэр зиндаатай ламбагайнар, нютагай амбайнар Жанчуб субаргые арамнайлалгын ном хоёр сагай туршада уншаа. Бодихутагые бүтээжэ уншахадань, гэрэл ороhон мэтэ болоо. Субаргын углуу бүхэндэ дүрбэн барнууд яларан толоржо, хамаг юумые харалсажа, сахижа hууна. Эдэ барнуудые нютагаймнай уран гартанай нэгэн Булат Жамсаранович Базаров ехэ наринаар бүтээгээ.

- Арамнайлхада, али бүхы баршад үгы болгогдоно. Харгын аюулhаа абаржа, гэнэ ушар тохёолдонгүй, хүн зон амгалан тайбан, саашадаашье тодхор гайда дайруулангүй, хүрьhэтэ түрэл дайдаяа залуушуулнай бузарлангүй хаража, аршалжа, ходо мүргэжэ, шүтэжэ, сэбэр hайхан харгытай ябахамнай болтогой!

Ерэhэн ламбагайнар үглөөнhөө сүлөө оложо, Нарин-Заганай аршааниие арюудхажа, аршаанhаа хүртэжэ, хүдөө ажахын үмсын ажалтай аха дүү Дамба, Солбон, Дугар Цыбикжаповуудаар уулзаа.

Уншалгын удаа нютагай түлөөлэгшэдтэ: Ц.Ш. Зандраевта, Шэбэртын хүдөөгэй hууринай гулбаа Ц-Д.Ц.Шоймполовто, Жанчуб субаргые барижа, бүтээжэ байхадань ходо туhалжа байһан нютагаархиндаа Баярай бэшэг Арадай Хуралай, Бэшүүрэй захиргаанай хүндэлэлэй бэшэг тэмдэгые, нютагай ТОСой үйлэдбэриин түлөөлэгшэдтэ шангуудые барюулаа.

Б.Ц. Семёнов, И.В. Шагдарова нютагай зондо баярай үгэнүүдээр хандажа, туhалжа байхаяа мэдүүлээ. Нютагай аха захатан Б.С. Бадмажапов, Б.Ц. Цыбикдоржиева баяраа мэдүүлээ.

Данзан амбай шэрээтэ арад зондоо бултандань hайниие хүргөө.

Хонхолын hүзэгшэдэй бүлгэмэй ударидагша Дугар Цыбикдоржиевич Дондубон баяр ёhололой программатай танилсуулжа, ходо туhалжа байгаа.

Олон hүзэгшэдые, ерэhэн айлшадые халуун эдеэгээр Ж.В. Чимитов ходо hайнаар хангаа, худалдаа наймаанай дэлгүүрые Ж.Б. Цыбенова hайнаар ябуулаа.

Саашаа баярай үдэрые «Аянга» ансамблиинхидай - Сэржен Германовна Эрдынеева - хүгжэмэй таhагые даагшын, Баярма Валерьевна Содномова- хатарай багшын Шэбэртын дунда hургуулиин hурагшадаар бэлдэһэн концертые хүн зон хаража баярлаа.

- Хэд талаан бэлигээ гэршэлээб?

- Тодорхойгоор хэлэбэл, Басанова Лиза «Улаалзай», Дубданов Этигэл «Саяан уула», Эрдынеев Зоригто «Дуужан даажан», Бадмаева Яна «Буряад орон» дуунуудые ирагуу гоёор хангюурдаа. Содномова Валя «Соло» гэhэн хатарые, Дамбиева Диана монголой хатар харуулаа. Сугларhан зон ехэтэ hонирхожо, «Талын сэсэгүүд», «Ёохор», «Энэдхэг» хатарнуудые хаража баярлаа. Юрэдөөл, «Аянга» ансамблиин хүтэлбэрилэгшэд эдир артистнуудаа бэлдэжэ, нютагай зондо ходо концерт харуулдаг заншалтай. Һургуулиин артистнар эрхим бэлэдхэлтэйгээр Улаан-Үдэдэ, Бэшүүртэ болон бэшэшье нютагуудаар хатар наадаяа дэлгэдэг, аймагай, республикын харалгануудта үндэр hууринуудые эзэлдэг.

- Иигэжэл баяр ёһололтнай һайнаар үнгэрөө ха юм даа?

- Үгы, үшөө “Эрын гурбан наада" үнгэргөөбди. Энэ hайндэртэ нютагаймнай моритой зон яhала бэлэдхэл хэжэ, урилдаанда хабаадаба. Гүйгөөшэ моридой урилдаха зайе ипподромһоо дутуугүйгөөр нютагай ой модые хараха ажал даажа байhан Алексей Алексеевич Цыбенов hайнаар бэлдээ. 66 хүрэhэн Юрий Мункуевич Шагжиев Буян гэhэн морёор 3-дахи ерээ. 2-дохи hуури Мираж морёороо Баир Цыдендоржиев эзэлээ. Сергей Чимитовэй Роза морёор Баир Цыбиков түрүүлжэ, 1-дэхи шанда хүртөө.

Буряад барилдаанда Оборой-Адагай, Шанагын эдир барилдаашад олоороо ерэжэ, 4 янзын шэгнүүртэ барилдаа. 30 кг хүрэтэр шэгнүүртэоборой-адагайхид бүхы 3 hууринуудые: Дашидондуков Аркадий, Дашидондуков Вадим, Дамбаев Вова эзэлээ. 40 кг хүрэтэр шэгнүүртэ 3-дахи hуурида - Шэбэртын Аюр Цыдендоржиев, 2-дохи hуурида - Дима Цыбенов (Шанага), 1-дэхи hуурида Гарма Нимаев (Оборой-Адаг) гэгшэд гараа. 50 кг хүрэтэр шэгнүүртэ Эдуард Маланов, Содном Дамбаев, Амгалан Цыренов – бултадаа Оборой- Адагай хүбүүд шангай һууринуудые абаа. 50 кг дээшэ шэгнүүртэ 3-дахи, 2-дохи hууринуудые баһал оборойхид - Батор Дамбаев, Юрий Дашидондоков болон 1-дэхи hуурида Шанагын түлөөлэгшэ Солбон Очиржапов түрүүлээ. Барилдаанда гарахадаа, Оборой эдир бүхэшүүл арадай барилдаашадай хатар харуулаад гарана, шүүhэн хойноо Хаан Гаруудиин дэбшэл харуулна гэжэ зондо hайшаагдаа. Һоригшодонь hайниие хүргэхэ байнаб. Барилдаашаднай Шэбэртын дасаниие түлөөлжэ барилдахадаа, Улаан Сүхын Шаргалзанда, Түгнын Суулгада, Боомдо, Хэжэнгэдэ hайн барилдаа. Нютагай гулбаа Цыренов Дамба Банзаровичые тэмдэглэе, бүхы мүрысөөнүүдтэ эдир тамиршадые ходо абажа ябадаг.

Эрэшүүл 3 ондоо шэгнүүртэ барилдаа. 63 кг хүрэтэр шэгнүүртэ 2-дохи hуурида Дабаатын оюутан Батор Цыбикмитов гараа. 1-дэхи шанда Эгэтын дасанай Булат Найданов хүртөө. 75 кг хүрэтэр 2-дохи hуурида ШэбэртынСолбон Батуев, 1-дэхи hууридаШанагын Цыдып Цыдендоржиев гараа. 75 кг-һаа дээшэ шэгнүүртэ 2-дохи hуурида Цыдып Цыдендоржиев гаража, түрүү hуури Хурамхаанай дасанай түлөөлэгшэ, Алла нютагай бүхэ барилдаанай мастер Борис Николаев абаа. Цыдып Цыдендоржиев аза талаантай байжа, Борис Николаевые шүүжэ, субаргын арамнайн баяр ёһололой барилдаанай абарга боложо шадаа.

Номо hуршаар харбахадаа 6 мэргэшүүлэй дунда 3-дахи hуурида - эдир Эрдэм Очиров, 2-дохи hуурида - Зоригто Тубанов (Гутай), 1-дэхи шанда Шэбэртын эдэбхитэн Алдар Будаев хүртөө.

Бүхы мүрысөөнүүдэй шангай hууринуудта гараhан тамиршадта мүнгэн шангуудһаа гадна хонид болон нилээн олон шангууд байгаа. Нютагай зон, ТОС-ойхид, дасамнай мүнгэ hомолоо. Хони бэлэглэhэн, туhалhан, үмсын ажалые даажа ябаhан Баир Султумов, Дугар Цыбикжапов, Жаргал Цыренов, Константин Бадмаев, Аюр Гомбоев гэгшэдые тэмдэглэхэ хэрэгтэй.

Мүрысөөндэ туhалhан А.В. Санжиев, Б.Ф. Бадмаев, А.В. Будаев, Шанагын гулбаа Э.В. Цыбенов гэгшэдтэ нютагай зоной зүгһөө hайниие хүргэнэб.

Жанчуб субаргын арамнайн найр эрхим hайнаар, номуун ёhоор, бурханай табисуураар бүтэжэ, шэбэртынхид баярлажа, урма баяртай, залиршагүй залинтай, Хии мориниинь дээгүүр хиидэжэ, үри хүүгэдэйнгөө, амгалан байдалайнгаа түлөө бурхадтаа шүтэбэ, зальбарба.

- Цырендондок Шоболоевич, удха түгэлдэр хөөрөөнэйтнай түлөө баяраа мэдүүлэе.