​Буряад угаараа бахархажа ябадагби

Сүлжээ холбооной фейсбук харилсаанда би Бэлэгдэмбэрэлэй Эрдэнэтуяа гэжэ залуу эхэнэртэй танилсаа бэлэйб. Энэ хүмни Монголдо ажаһуудаг “Амин тоонто” гэһэн буряад залуушуулай хороониие хүтэлбэрилдэг. Эрдэнэтуяа Бүгэдэ Буряадай “Алтаргана” нааданда жэл бүри алгадангүй хабаадалсадаг юм.

Өөр сайхан нютаг санагдаа...

Эрдэнэтуяа хадаа Захаамин нютагһаа уг гарбалтай хонгоодор буряад Монгол ороной Булган аймагай Тэшиг сомондо түрэһэн юм.

- Би буряад уг гарбалаараа маша ехээр бахархажа ябадагби. Үндэһэн уг гарбалаа мэдэжэ, аялгата сайхан буряад хэлээрээ хөөрэлдэн, солонгын долоон үнгэ шэнгээһэн үнгэтэй сайхан буряад дэгэл хубсаһаараа “Алтаргана” наадандаа хабаадаха дуратайб. Энэ жэл Улаан-Үдэ хото ябахаяа бэлдэжэ байнаб. “Алтаргана” наадамнай буряад зоной ёһо заншал, хэлэ аялгуулаа һэргээжэ, хүгжөөхэ ехэ шухала үүргэтэй, олон арадуудай харилсаанай ехэ шанартай боложо байһандань баяртайб. Һүүлэй үедэ минии бодохолоор, “Алтарганын” нааданууд нютаг нугаараа буряадуудай хоорондоо тэмсэлдэжэ, зүрилдэжэ байһан шанартай болошоо гэжэ аягүйшэг һанагдаад байна. Угаараа болобол, бүхы буряадууд бэе бэеэ хүндэлжэ, ажабайдалаараа нэгэдэжэ, буряад арадай уянгата сайхан дуу хуураа дуулажа, ёохороо хатаржа баясаад, сэнгэжэ, сайхан наадаяа хэһэн заншалаа удхаарнь үлөөжэ,сайхан һанал сэдьхэл хүсэжэл ябадаг бэлэй, - гэжэ Эрдэнэтуяа һанамжатаяа хубаалдаба.

Эрдэнэтуяа сүлжээ холбооной аргаар Буряад орондо ажаһуудаг түрэл гаралтаяа танилсаһан юм. Тэрэнэй түрэл гаралынь Захааминда, Дүтэлүүртэ, Зэдын аймагта, Улаан–Үдэдэ гээд ажаһуудаг юм.Тэрэ түрэл гаралтаяа 10 жэл соо уулзаагүй, мүнөө жэл заатагүй Улаан-Үдэ хотодо бултантайнь уулзажа, баясаха хүсэлтэй юм. “Өөр сайхан нютаг санагдаа, нэгэл дулаахан сайхан зон Буряад орондо суудаг юм”, - гээд, тэрэ бэшэг соогоо тайлбарилба.

Эрдэнэтуяагай хүгшэн аба эжы хоёрынь 1922 ондо Монгол ороной ангай арһа үйлэдбэрилхэ албанай ажалаар орон руу орожо ерэһэн юм. Тэрэ сагта Булган аймагай Тэшэг һомондо Түнхэнэй, Захааминай, Зэдын аймагуудай хамта дээрээ 64 үрхэтэ айл Монгол орон руу нүүжэ ерэһэн байна. Тэдэнэр хадаа хонгоодор омогой тэртэ, хазаадай, хүрхүүд угай зон байгаа. Энэ зоной түүхын хуудаһа ирабал, хаанаһаа Монгол орондо хонгоодор буряадууд нютагжажа, мүнөө болотороо түүхэтэ нютаг - Буряад ороноо дурсажа, домогложо ажаһуудаг байгааб гэжэ эли. Энээн тухай түүхын тобшохон мэдээ оложо, энэ доро табибаб.

Монгол орондо нютагжажа түрэһэн буряад арадай баруун захын Хүбсэгэл аймагай Ханха, Цагаан Үүр, Булган аймагай Тэшиг, Сэлэнгэ аймаг руу ерээ бэлэй. Хүбсэгэл далайн ара бэеэр Соёны нуруу, Бүрэн Хаан уулын дэбисхэртэ түрэһэн хүнүүд болохо Түнхэн, Захаамин аймагай нютагһаа нүүжэ ерэһэн буряадууд гол түлэб эхирэд, хонгоодорнууд юм.

Энэ нютагай байгуулагдаһан түүхэ шэнжэлэн харабал, иимэ. 1689 ондо Оросой Нэршүүгэй гулбаагай тогтоолоор Байгал далай тойроод ажаһуудаг буряад–монголшууд Оросой гүрэнэй мэдэлдэ оруулагдаа. 1709 онһоо Түнхэнэй нютагаар һуурингууд баригдажа, худалдаа, аралжаа наймаан байгуулагдажа, 1850-яад онуудта “Ханх” гэһэн худалдаанай шухала газар болоһон юм. 1912 ондо Монголой Ханхын хойто хилэ дээрэхи Туран һууринда 400 гаран хүн ажаһуугаа, тэндэ аралжаа наймаа ехээр ябуулагдаа. Ханха, Түнхэнэй буряадууд 1727 ондо Манжа Оросой хилын гэршэлгээр хоёр тээшээ хубааруулагдаһан байна. Ханхын буряадууд Богдо хаанта Монгол Улсын үедэ Хүбсэгэлэй Уряанхай хошуунай арын хоёр хошуунда харьяалагдажа, Монгол орондо ангай арһа үйлэдбэрилдэг албанай ажалтай байгаа. Энэ албанда 317 буряад айл, 737 эрэгтэй, 791 эмэгтэй, бүхыдөө 1528 хүн амидараа.

1922 оной 7 һарада Улзы, Онон, Хэрлэн, Тэшэг, Ноён уула, Ерөө гол, Ханха зэргын буряадууд 927 үрхэ, 3656 буряад хүн Монгол Уласай харьяата арад болоһон байгаа.

Ниислэл Хүрээндэ болоһон буряад арадуудые түлөөлэгшэдэй суглаа хуралдаанда Тэшэг нютагай буряад зониие түлөөлжэ, Б.Балжин Д.Данзан гэжэ хоёр хүн оролсоод, Монголой хойто захын нютагаар газар хэлсэжэ абаад, малаа бэлшээжэ, малай тэжээл хошо бэлдэжэ амидарһан. Эрэн нютагай үсөөн тоото хэдэн буряад айлай үрхын “Монгол дагаар орох” хүсэлтэй 64 айл Монголой Засагай газарһаа зүбшөөл абажа, тэрэ үдэрһөө Тэшэг нютагай буряад зон Монгол Улсын эрхэтэн боложо амидарха болоһон түүхэтэй.

Монгол орондо гайтай ехэ хара һүрөөтэ хамалганай түрүүшын һабарта ехэ олон буряад зон худал хуурмаг үгөөр хардуулжа, ами наһантаяа хахасаһан юм. Эрдэнэтуяагай нагаса эжынь буудуулжа саазалуулагдаһан байна. Тэрэ үе сагта зарим зониинь сагааруулагдажа, һайн үгэ хүүрээ хэлсэжэ, эдилгэ түлбэри барюулжа, амиды мэндэ үлэһэн байгаа.

Монгол, Үбэр Монгол гүрэнүүдһээ ерэһэн буряад арад угсаатанайнгаа түүхэтэ нютаг руу айлшан ерэнэ гээшэ гэжэ мэдэрхэ шухала. Манай Орос гүрэнэй буряадууд угсаатанайнгаа захяа заршам уһанда хаяагүй арад хадаа хүндэмүүшэ һайхан сэдьхэлээ дэлгэжэ, урин налгай, нимгэн сэлмэг хандасаараа “Алтаргана” наадандаа хүн зоноо угтаял даа.

Фото-зураг дээрэ: Эрдэнэтуяа хоёр сайхан басагадаараа