​Жэнхэни буряад хэлэеэ мартаагүй

1994 оной зун Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо буряад арадай дуунай һайндэр боложо, «Алтаргана» анха түрүүшынхиеэ зохёон байгуулагдаhан түүхэтэй. Тэрэ сагhаа хойшо аяар хори гаран жэл үнгэршэбэ. Хоёр жэлдэ нэгэ дахин үнгэргэгдэжэ байдаг наадан хадаа мүнөө дээрээ уласхоорондын, дэлхэйн буряадуудай томохон үйлэ хэрэг, ёhотой буряад соёл хүгжөөhэн хэмжээ ябуулга болоод байна бшуу.

Буряадай гүрэнэй университедэй багшанар, эрдэмтэд Монголой Буряад судлалай Академиин эрдэмтэдтэй хамта 2009, 2010, 2011, 2012 онуудаар уласхоорондын эрдэмтэ экспедицидэ хабаадажа, Монгол ороной Төв, Хэнтэй, Дорнод, Хүбсэгэл аймагуудаар аяншалжа ерэhэн байнабди. 2014, 2015 онуудта Дорнод, Хэнтэй аймагуудаар ябажа, дунда һургуули түгэсэһэн үхибүүдые манай Буряадай гүрэнэй университедтэ һурахаяа орохыень урижа ябаһан байнабди.

Энэ хэдэн жэл соо үнгэргэгдэhэн экспедици хадаа «Буряадай түүхэ, соёл, угсаатанай зүйн эрдэм шэнжэлэлгын аяншалга» гэжэ нэрэтэй байгаа. Монголой буряадууд тухай, тэдэнэй мүнөө үеын байдал тухай экспедициин материалhаа хэблүүлэе.

Буряад арад зон мүнөө сагта гурбан гүрэндэ - Россида, Монголдо, Хитадта ажамидарна. Росси гүрэндэ: Буряад Уласта ба Эрхүү можын Усть-Орда тойрогто, Үбэр- Байгалай хизаарай Агын тойрогто, гэхэтэй хамта баhа хаа-хаанагүй  Россиин хото городуудаар буряадууд ажаhууна. Европын гүрэнүүдээр ба Америкэдэшье буряадууд бии. Россиин Федерацида ажаhууhан буряадуудай тоо хамтадаа 445 мянган хүн болоно. Хари гүрэнүүдтэ тон олоороо буряадууд Монгол орондо – Монголой зүүн хойто (Төв, Хэнтэй, Дорнод) ба баруун хойто аймагуудаар (Сэлэнгэ, Булган, Хүбсэгэл); Хитадай автономно Үбэр-Монгол райондо ажаhууна.

Монголдо байhан буряадуудай тоо 42 мянган хүн (үнэн дээрээ үлүү ехэ тоотой) гээд тусхай мэдээсэлдэ хэлэгдэдэг, Хитадай буряадууд 6 мянган тоотой. Буряад яhатан Монголдо тоогоороо табадахи hуури эзэлнэ: тон олон яhатан халха, казах, дэрбэд, баяд. Эгээл олон буряадууд Дорнод аймагта ажамидарна, тэдэнэй тоо 17 мянган хүн. Монгол Уласын ниислэл хото Улаанбаатарта 11 207 буряад зон ажаhууна. Манай ябаhан Хэнтэйн аймагта хамтадаа 6 мянган буряадууд ажамидарна. Жэшээлхэдэ: Батширээт сомондо – 1441хүн, Биндэртэ – 1520, Дадал сомондо – 1635, Норовлин – 268, Үндэрхан – 366, Баян-Адарга – 212. Хаанашье ажаhуужа байгаа hаа, буряад угсаатан өөрынгөө хэлэ, түүхэ, уг изагуураа мартаагүй. Тиимэhээ манай экспедици Монгол орондо ажамидаржа байhан буряадуудай түүхэ, соёл, ажабайдалтай танилсажа, бүхы тээhээнь шэнжэлжэ, хэлэ бэшэг, аман ба уран зохёол, угай бэшэг суглуулжа, тэрэнээ шудалжа хэблүүлхэ гэhэн гол зорилго урдаа табиhан байна гээшэ.

Буряад зоной XIX зуун жэлэй эсэсhээ XX зуун жэлэй эхин үе, хорёод онууд болотор Монгол орон нүүжэ, зөөжэ ошолгон (миграци) гээшые дүрбэн газар болгон хубаахаар байна.

Нэгэдэхинь: ород-япон дайнай hүүлээр ород сэрэгүүд бусаха замдаа хүдөө нютагуудаар ябажа, буряадуудай мал hүрэг, эд зөөрииень тоножо, дээрмэдэжэ айлгаhан түүхэтэй. Эгээл энэ сагта анха түрүүн 700 гаран буряад айл Монгол ороной Дорнод аймаг нүүжэ ерэhэн байна. Хоёрдохинь: 1911 ондо монголшуудай Манжын дарлалтаhаа гаража, эрхэ сүлөөтэй болоходо, буряадууд олоороо адуу малаа туужа, эд бараагаа абажа, Ород гүрэнhөө Хүлэн-Бүирэй шэнэ, хуушан барга хошуунуудта нүүжэ ерэhэн гэхэ. Гурбадахинь: Дэлхэйн нэгэдэхи дайн эхилжэ, 1917 ондо Октябриин хубисхал Ород гүрэндэ боложо, 1918 онhоо эхилhэн эрхэтэнэй дайнай хатуу ангиин тэмсэлэй үедэ буряадууд урагшаа Монгол, Хитад нүүhэн түүхэтэй. Дүрбэдэхинь: Шэнэ совет засагай үедэ, хорёод-гушаад онуудта Совет гүрэндэ коллективизаци (хамталал) эхилжэ, коммуна, артель бии боложо байhан сагта, шадалтай буряадууд нюдарган гэжэ нютагтаа хэлсүүлжэ, гэр бүлэтэеэ, түрэл гаралтаяа хахасажа, орон нютагаа орхижо, хаа-хаанагүй нютагуудhаа буряад зон Монгол орон зөөжэ ошожо, тэндэ ажабайдалаа түбхинүүлжэ эхилhэн юм.

Монгол орондо 1923 ондо буряад яhатанай тоо гушаад мянга байhан байна. 1924 ондо Монгол Уласай анха түрүүшын Ехэ Хурал дээрэ Ород гүрэнhөө нүүжэ ерэһэн хэдэн мянган буряадуудые Монголой харьяатан болгохо тухай, ямар нютагуудаар буряад зон ажаһууха ёһотойб гэхэ мэтэ асуудалнуудые шиидхэһэн байна. Энэ Хуралай гаргаһан шиидхэбэри хадаа Онон, Бальжа голнуудай хажуудахи газараар байһан буряадуудые Онон хошуун болгожо, Дадал, Баян, Биндэр, Бальжа гэжэ сомонуудтайгаар нэгэдүүлхэ гэhэн байгаа.

Мүнөө Монголой үргэн хизаарта ажаһуудаг буряадуудай ехэнхинь Дорнод аймагта ажаһууна. Дорнод аймагай зүүн-хойто нютагуудаар буряад сомонууд байха юм. Россиин хилэ Үбэр-Байгалай хизаарай газарһаа сэхэ урагшаа Монгол руу Ульханаар гарахада, хорёод модо болоод, Баян-Уула гэжэ буряад сомон байдаг. Саашаа ябахада, Баяндун, Дашбалбар, Сагаан-Обоо гэжэ Дорнод аймагай эгээл томохон сомонууд бии. Энэ сомонуудые буряад сомонууд гэдэг. Юундэб гэхэдэ, эдэ нютагуудта ехэнхиниинь буряад угсаатан ажамидардаг. Буряад хэлээрээ дуугаралсаад лэ, буряад хубсаһа хунараа үмдөөд лэ, заншалта соёлоо сахяад лэ байдаг һайхан нютагууд байна. Дунда һургуулинуудтань 600-1000 хүрэтэр үхибүүд һурадаг, нютаг нугаа һайханаар сахидаг зон байгаа һэн. Дорнод аймагай буряад сомонгуудай бии болоһоор, ерээд жэл болобо. Дунда һургуулинуудынь, жэшээлхэдэ, Баяндунай, Баян-Уулын һургуулинууд ерээд жэлэйнгээ ойн баярые һая тэмдэглэһэн байха юм. Эндэхи буряадууд Ага, Алхана, Бооржо нютагуудһаа уг гарбалтай, мүнөө үедэ түрэл түнхимтэеэ холбоотой болонхой, Монгол Росси хоёрой хоорондо визын үгы болоходо, ямаршье һаалтагүй хойшоо, элинсэг хулинсагайнгаа тоонто нютаг ошожо мүргэдэг, ябадаг болоһон байна. Дорнод аймаг үргэн баян тала нугатай, олон мянган үхэр мал, хони ямаатай, ажалша арад зонтой нютаг юм. Аймагай түб болохо Чойбалсан хотодо баһал олон буряадууд ажаһууна.

Хэнтэйн аймаг хүбшэ тайгатай, ой модотой, гол горходтой, тала нугатай, аргагүй баян байгаалитай, зундаа бороо, загаһа жараахайгаар элбэг, намартаа үбhэ ногоогоор, мангир, жэмэс, һархяагаар арьбан байдаг нютаг.

Буряадууд эдэ нютагуудаар түбхинэжэ, дүнзэн буряад байшангуудаа барижа, олон һарабшатай дулаан сарай, хашаа адуу малдаа барижа, малаа үдхэжэ, шаргаа дархалжа, һамгад, бэреэдынь үнеэгээ һаажа, зөөхэй, тоһоёо бэлдэжэ,тогоонойнгоо архи, дараса нэрэжэ, арһа шүрбэһэеэ элдэжэ, гутал, хубсаһаяа оёжо, үри хүүгэдээ хүмүүжүүлжэ байгаа. Буряадууд олон зуун жэлэй хугасаа соо Ород нютагта, ород зоной дунда ажамидаржа байһан ушарһаа ород хэлэ һайн мэдэхэ, тиимэһээ юрэнхы болбосорол, ажабайдалынь халхануудһаа ондоошог байгаа. Буряадуудай ехэнхинь һургуули һудартай, лама санаартан, сэхээтэн, ород хэлэтэй, шадалтай, адуу малаар, эд зөөреэр яһала баян зон ошоһон байна. Тэдэ зон хадаа Монгол Арадай нам байгуулха хэрэгтэ эдэбхитэйгээр хабаадаһан юм.

Харин 1937-1938 онуудта Монгол орондо ажаһуужа байһан олон буряадууд Эхэ орондоо (Ород гүрэндэ) урбаhан тагнуулшад, ангиин дайсадта тоологдожо, хамалганда абтажа, түрмэ шорондо hуулгагдаhан, сүлүүлэгдэhэн, алуулhан байна. Энээн тухай хэдэн жэлэй хугасаа соо, hая болотор шахуу буряад зон хэлэдэггүй, энэ сэдэб тон хорюултай байhан юм. Манай Росси гүрэндэ гушаад онуудта Сталинай үедэ хамалган болоһон, олон мянган зон алуулһан, сүлүүлһэн түүхэтэй ха юм даа. Монголдо болоһон хамалган (ехэ баряан) нэн түрүүн буряад зонһоо эхилһэн байна. Тэрэ хатуу сагта бүхы Монголдо хэлмэгдүүлһэн, алуулһан буряадуудай тоо хори-гуша мянга гэжэ тоологдодог.

Манай ябаhан газарнуудаар ажаһуужа байһан наһатайшуул энэ гушаад онуудта болоhон үйлэ хэрэгүүд тухай хөөрэжэ үгөө бэлэй. Жэшээлхэдэ, 600 гаран буряадуудые гушаад онуудта гансахан Дадал дээрэ нэгэ доро барижа, саазалhан юм. Тиихэдээ үхибүүд, хүгшэд, үбгэд, эхэнэр гэжэ илгаагүй, хээлитэй байhан hамгадыешье хайрлажа, амииень орхёогүй, бултыень нэгэ доро шахуу буудажа алаһан түүхэтэй.«Нийт баригдасан хүмүүс нь төр, засаг, олон ниитийн байгууллагын албан хаагч, үйлдвэр, аж ахуйн, нэгж байгууллагын дарга, эрхлэгч, ажилтан, ажилчид, малчид, хошуу, хоршоо, багийн дарга, лам, хувраг, гавж, энгийн ард, эмэгтэйчүүд, тэдний дотор бүр жирэмсэн эмэгтэй ч байжээ»,– гэжэ Д. Болдбаатар, Д. Дэмбэрэлдорж һая хэблүүлэгдэһэн «Бурхан, хаан, хэлмэгдэгсдийн тухай өглүүлэхүй» гэһэнном соо бэшэнэ. 2007 ондо Дадал сомон дээрэ гушаад онуудта хэлмэгдүүлһэн, алуулһан, нютагаа бусажа ерээгүй хүнүүдэй мүнхэ дурасхаалда зорюулжа, тэдэнэртэ зорюулжа маани уншаха, хүрдэ эрьюулхэ гэһэн ехэ шүтөөнэй бурхадта гурбан субарга бүтээжэ баригдаһан юм. Бидэ Дадал нютаг хүрэжэ ерэхэдээ, нэн түрүүн энэ гурбан субаргада мүргэһэн байнабди. Ехэ хүрдэ дээрэ зургаан зуун гаран зоной нэрэ обог хуу бэшээтэй байна, тиигээд ерэһэн хүн хүрдэ эрьюулжэ, маани уншажа, энэ алуулһан зоноо дурсажа, һайн түрэлдэ түрэжэ амидархыень зальбарна ха юм даа.

Бидэнэй аяншалһан Дорнод, Төв, Хэнтэй аймагуудта Бооржо, Ага, Хори, Хэжэнгэ, Ярууна, Ивалга, Мухар-Шэбэр, Хёлго, Сохондо, Арей, Ташалан, Кыра, Хапчеранга нютагуудhаа гарбалтай буряадууд ба Ононой хамнигад ажаhууна. Ехэнхи буряадууд Хориин арбан нэгэн эсэгын уг изагууртай: илангаяа олон бодонгууд, тиигээд шарайд, галзууд, хальбин, батанай, хуасай, худай, хүбдүүд, харгана, гучид, сагаан. Хори буряадуудтай хамта баhа иимэ буряад омогууд дайралдаа: батад, баргажан, гахан, олхонууд, хурлаш, чонод, хар намяад, шарнууд, шээжин, шоно, эхирид, сонгоол, сартуул, худари; хамниган омогууд – дуляад, багшид, багшанар, үзээн, улиад, тугчин. Буряад айл бүхэн угайнгаа бэшэг ехэ hайнаар сахижа, гэр бүлынгөө түүхэ, түрэл гаралаа мэдэхэ байна.

Монголой баруун нютагуудаар ажаһуудаг буряадууд (Хүбсэгэл, Булган, Сэлэнгэ аймагууд) Түнхэн, Захаамин, Эрхүү нютагуудһаа гаража ерэһэн буряадуудай үри һадаһад болоно. Дорнод, Хэнтэй буряадуудта орходоо, тоогоороо үсөөн, тиигэбэшье буряадуудбди гэжэ өөрынгөө үзэл мартаагүй. Хэрбэеэ Монголой зүүн буряадууд буряад хэлэеэ мартангүй, мүнөөшье болотор хөөрэлдэжэ, дуугаралсажа ябаа һаань, баруун буряадууд монгол хэлэтэй болошоһон байна.

Монголой буряадууд 1990 онуудһаа эхилжэ, буряадайнгаа ёһо заншал, соёл һэргээжэ, олон хэмжээ ябуулгануудые гүйсэдхэнэ. Бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» наадан Монгол оронһоо эхитэй. Тэрэ үедэ Монголдо анха түрүүшынхиеэ буряадуудай соёл сахиха жаса бии болоһон байна. Монгол орондоо мэдээжэ политик, бизнесмен С. Билэгсайхан олон жэл соо энэ Жасын юрэнхылэгшээр ажаллажа, сэгнэшэгүй ехэ ажал хэнэ гэжэ тэмдэглэе. 2008 ондо Монголдо Буряад судлалай Академи байгуулагдаһан юм. Энэ Академиин гэшүүд Монголой буряад эрдэмтэд, олониитын ажал ябуулагшад баһал ехэ ажал хэдэг, олон тоото эрдэм шэнжэлгын экспедици, бага хурал, конференци үнгэргэдэг, ном һудар хэблүүлхэ, теле-радио дамжуулгануудые бэлдэхэ, олон хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэдэг юм. Буряадай гүрэнэй университедэй багшанар тэдээнтэй хамта ехэхэн ажал хэдэг. «Амин тоонто» гэжэ нэрэтэй буряад залуушуулай бүлгэм залуу үетэниие ниилүүлжэ, соёлой, ажахын, бизнесэй талаар ажалладаг.

Монголой ниислэл хото Улаанбаатарта MN-2 гэжэ телеканалда долоон хоногой хоёр удаа буряад хэлэн дээрэ «Тоонто нютаг» гэжэ дамжуулга гарадаг болонхой. Буряад хэлэеэ дунда һургуулида үзэдэгшьегүй һаа, Монголой буряадууд яһала һайнаар мэдэнэ, хүгжөөнэ гэжэ тэмдэглэхээр байна. Улаанбаатарта буряад хэлэнэй хэшээлнүүдые алдарта монгол хэлэнэй багша Зиидэгмаа абгай хэдэн жэл соо дуратайшуулда заана. Хэнтэй, Дорнод аймагуудай һургуулинуудта классһаа гадуур болгожо, буряад хэлэнэй хэшээл заана. Буряад Уласһаа нэгэ хэды багша ошожо, богони сагай туршада буряад хэлэ зааһан байха юм.

Мүнөө үедэ Монголоймнай буряадууд һайн байдалтай, ямаршье талаар хүнһөө дутуугүй ажаллана. Буряадуудай дундаһаа абьяас бэлигтэй олон гүрэн түрын ажалшад, эрдэмтэд, багшанар, эмшэд, артистнар, тамиршад гаранхай.

Монголой буряад зоной буряадбди гэжэ сэхэ хэлэжэ, жэнхэни буряад хэлээ мартаагүй, хубсаһа хунараа оёжо шадаха, ёһо заншалаа сахижа, уг изагуураа үргэжэ, үхи хүүгэдээ һургаалтайгаар хүмүүжүүлжэ байхыень харахадаа, бидэнэй зүрхэ сэдьхэлдэ баяр түрэн байгаа бэлэй. Хэдышье хатуу элдэб дабаануудые дабажа гараһаншье һаа, зүрхэеэ сүхэрөөгөөгүй манай буряад зон ямаршье гүрэнэй мэдэлдэ байгаа һаа, саашадаа энэ ХХI зуун жэлдэ амиды мэндэ, һайн һайхан байхань болтогой гэжэ үреэе.