1347
Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлэй ээлжээтэ, 6-дахи Ехэ хуралдаан Уласхоорондын Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана”нааданай урда үнгэрөө. 25 жэлэйнгээ ойн баяр угтаһан дэлхэйн буряадуудай ниитэ энэ эмхи найр нааданда олон буряадуудай сугларһан ушар һамбаашалан, тоосоото-һунгалтын хуралдаа эмхидхэбэ гээшэ.
ВАРК-ын юрэнхылэгшээр найман жэлэй туршада ажаллаһан Владимир Булдаев хуралдаанай ажал хүтэлбэрилжэ, үнгэрһэн табан жэлэй туршада ниитын эмхиин хэһэн ажал хүдэлмэри тухай тоосоо.
Өөрын мэдэлэй мүнгэн һангай жасагүй ниитын эмхи хадаа энэ тэрэ ушарта хүсэгүй мэтээр һанагдабашье, үнэн дээрээ дотоодын ажал ябуулгаар нилээн ажал хэгдэһэн байха юм. Энээн тухай манай урдахи дугаарта хэлэгдээ бэлэй. Харин мүнөө нэгэ доро буряад угсаата арадай ажаһуудаг газарнуудһаа түлөөлэгшэдэй ерэжэ, хабаадажа байһан ушараар хэдэн хүнтэй уулзажа, һанамжануудыень һурагшалһан байнаб.
Монгол ороной Дорнод аймагай соёлой ажалтан Дашацэрэнэй Сэнгэл хадаа ВАРК-ын эгээл түрүүшын съезддэ хабаадаһан байна.
Дашацэрэнэй Сэнгэл:
- Минии һанамжалха юумэн гэхэдэ, һүүлэй жэлнүүдтэ буряад залуушуулнай ехэ эдэбхитэй боложо байна. Алишье буряадууд буряад хэлэеэ адлихан мартажа байгаабди, гансал дунда наһанай болон үндэр наһатайшуул мартаагүй. Шэнэхээнэй буряадууд хитад руугаа, Монголой буряадууд монгол руугаа, Оросой буряадууд ород хэлэндэ орожол байна ха юм даа, хэн хэмнайшье адли.
Энэ “Алтаргана” наадамнай ехэ туһа боложо байна. Буряад хубсаһаяа үмдэжэ һуража, соёл, хэлэеэ дахин һэргээжэ байнабди. Би - буряадби гэһэн бахархал түрүүлдэг боложо, тэрээниие үндэһэлэн, энэ мэдэрэл залуушуулай дунда дэлгэржэ эхилээ. Алибаа нэгэ үндэһэтэй соёл, хэлэн, эдеэн һалахадаа, арад үгы боложо һаладаг, унтардаг ха юм. Тэрэнээ мартангүй ябаа һаа, буряад араднай саашаа үргэлжэлэн хүгжэхэл даа. Дэлхэй дээрэ 50 мянга гаран хэлэн дээрэ яридаг, тэдэнэй зургааниинь үгы болохоёо байһан хэлэнүүд, тэдээн соо буряад хэлэмнай орожо байгаа бшуу.
ВАРК-ын Соведэй гэшүүн, Эрхүүгэй буряадуудай түбые даагша, Байгал шадарай үндэһэн арадуудай соёлой түбэй захирал Александр Андреевич Амагзаев:
- Буряад арадуудай хүгжэлтэдэ ВАРК-ын үүргэ сэгнэшэгүй ехэ. Нэн түрүүн дэлхэйн буряадуудые нэгэдүүлхэ үүргэтэй. Ганса Буряад Уласай бэшэ, харин бүхы дэлхэйн буряадуудай асуудалнуудые шиидхэхэ ёһотой. Соведэй зүблөөн дээрэ алишье тээһээ суглараад, ганса Буряад ороной соёлой хэмжээ ябуулгануудые, жэшээнь, хайшан гээд Буряад орондо “Алтаргана” үнгэргэхэбибди гэжэ хэлсэдэг гээшэбди. Үнэн дээрээ иимэ асуудал бидэшье өөһэдынгөө Эрхүүгэй можын буряадуудай түбэй зүблөөндэ зүбшэдэг гээшэбди. Харин ВАРК-ын ажал үргэн байха ёһотой. Бүхы буряадуудай Орос гүрэнэй хотонуудта ажаһуудаг, Хитадта, Монголдошье ажаһуудаг буряадуудай асуудалнуудта анхарал табигдаха ёһотой.Энэншье ойлгосотой, юуб гэхэдэ, дээрэһээ һомологдоһон мүнгэн зөөри Буряад Уласай мүнгэн зөөриин жаса руу эльгээгдэжэ, бүхы асуудалнууд засаг түрэ шиидхэнэ ха юм.
Буряад хэлэн тухай хэлэхэдэ, хүүгэдэй сэсэрлигүүдһээ эхилжэ шудалха хэрэгтэй. Эрдэм һуралсалай яаман хэзээдэшье мүнөө байһан һуралсалай түсэбөөрөө буряад хэлэнэй байдал һэргээхэ, бодхоохогүй. Бидэ өөһэдөө досоогоо мэдэрэл түрүүлхэ, буряад хэлэндээ нимгэн хандасатай болохо ёһотойбди. Мүнөө сагта оюутад һургуулиин болон сэсэрлигүүдэй хүүгэдһээ дээрээр буряад хэлэеэ шудалжа эхилээ.
Ниитын эмхинүүдые хүн бүхэн заабол муушалдаг, ажал хүдэлмэриин ябасада үндэр сэгнэлтэ үгэдэггүй бшуу. ВАРК ажалаа муугаар, һулаар ябуулна гэһэн зон олон. Залхуурһан лэ хүн ВАРК-ые хараадаггүй. Теэд үнэн дээрээ холоһоо харахада, магад, тиимэл шэнги, зүгөөр, тон дотоодын ажал ябуулга шэнжэлэн харабал, ажал яһала хэгдэнэ бшуу. Эдэ бүхы зоной 99 процентнь гурба һара болоод лэ, бүхы Буряадайнгаа шиидхэгдэхэ асуудалнууд тухай мартаха гэжэ би тон элеэр мэдэнэб. Тон ехээр шүүмжэлэгшэд бэеэ абаад, хажуу тээшээ болоод, юун бологшо ааб гээд хүлеэхэ.
Үшөө нэгэ асуудал һанаа зобооно. Юуб гэхэдэ, ВАРК-ын ажал ябуулгын томо хэмжээ ябуулганууд Буряад Уласай засаг түрын шиидхэбэриһээ тон ехээр дулдыдана. Жэшээнь, “Алтаргана”, “Ердын нааданууд” гэжэ томо хэмжээнүүд ВАРК-ын мэдэлээр үнгэргэгдэхэ ёһотой. Россиин мүнгэн жасаһаа ерэһэн мүнгэн зөөри ВАРК-ын мэдэлээр һомологдожо үнгэргэгдэхэ ёһотой бшуу. Ондоо бусад газарнуудта үнгэргэгдэдэг, жэшээнь, “Дети Азии” гэһэн ехэ хэмжээндэ федеральна һангай зөөриһөө аяар 300-400 миллион түхэриг һомологдоно, харин бидэ юугээрээ дутуубибди?
Рэгзэн Цыренович Цырендоржиев, ВАРК-ын Соведэй гэшүүн, Агын буряадуудые түлөөлэгшэ:
- Бидэнэр шэнги ондоо зон үгы. Гурбан яхад, гурбан тыванар байбал, заабол өөһэдынгөө хэлээр дуугарха, харин манай арбан буряадууд байгаад, хажуудань нэгэ ород хүнэй байгаа һаань, булта шадажа ядажашье һаа, тулюурааршье ород хэлэн дээрэ дуугаржа эхилхэ. Юундэ түрэлхи хэлэнһээ эшэдэг зон гээшэбибди. Хэлэмнай һайхан, ямаршье нютаг хэлэн илгаагүй гоё, бэшэ арадуудһаа муу зон бэшэбди. Өөһэдөө өөһэдыгөө хүндэлөөгүй һаамнай, хэн бидэниие хүндэлхэб. Өөһэдыгөө хүндэлжэ һураа һаа, энэ алтан дэлхэй дээрэ ажамидаржа ябахабди.
Алдарта Герой Алдар Цыденжаповай нэрэ мүнхэлжэ, дэмжэжэ байһандатнай ехэ баярые та бүгэдэндэ хүргэнэб! 20 наһатай хүбүүхэн ами наһаяа үгэжэ, бүхы дэлхэй дүүрэн буряад арадай эрэлхэг шэн зориг харуулжа, жэшээ боложо үгөө. Тиигэжэ бидэ, бүхы буряадууд, буряад хүбүүгээрээ омогорхожо байха ёһотойбди. Агын дасанай шатаһанай удаа һэргээлгын, һэльбэн шэнэлэлгын хэрэгтэ бүхы буряадуудай хамһалсаһанда ехэ баярые хүргэнэбди.
Мүн буряад арадые нэгэдүүлхын түлөө ажал ябуулгаяа зорюулһан манай хүндэтэ Дашанима Дугаров, Бата Баяртуев болон бусадай нэрэ мүнхэлжэ, үйлсэ, талмай, гудамжануудта тэдэнэй нэрэ үгэхэ ёһотойбди. Тэдэнэй нэрэтэ стипенди оюутадта үгтэхэ ёһотой. Сагаалганаа үнгэргэхэдөө, нютаг нютагаараа, омог отогоороо илгарангүй, харин нэгэдэжэ, залуушуулай, дунда наһанай, наһатайшуулай гээд наадануудые эмхидхэжэ, бэе бэетэеэ танилсуулха ёһотойбди.
Шираб Бодиевич Чимитдоржиев, эрдэмтэн, Буряадаймнай аха захатан:
- Мүнөөдэрэй байдалаар, кадрнуудай асуудал гол шухала болонхой бшуу. Ондоо республиканууд өөһэдын президенттэй, харин манай Буряад Улас бүгэдэнһөө түрүүн, үрдилдэжэ ябаад, Толгойлогшо гээд болгожорхёобди. Харин Оросой Юрэнхылэгшэ Владимир Путин улас бүхэн өөрынгөө һайн дураар шэлэхэ аргатай гэжэ тодорхойлоо бшуу. Президент гэжэ нэрэ зэргыень бусаая. Доржи Банзаровай нэрэ тэмдэг Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулида һөөргэнь бусааха хэрэгтэй. Буряадай эрдэмэй үндэһэ һуури табигшын нэрэ юундэ мартагдаха ёһотой юм?
Буряад хэлэн гүрэнэй хэлэн гэжэ тодоруулагдабашье, засаг түрымнай түлөөлэгшэд энэ хуули бэелүүлгын ажал ябуулга хүсэд саашань бодомжолонгүй, дутуу орхижорхёо.
Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй 6-дахи ээлжээтэ съездын үргэлжэлдэ үшөө олон һанамжа дурадхалнууд оруулагдаа, арсалдаата, тоосолдоото үйлэ ушарнуудшье тохёолдоо. Һүүлэй һүүлдэ ВАРК-ын Соведэй шэнэ бүридхэл һунгагдаа, тэдэнэй тоодо Буряад Уласай, муниципальна болон гүрэнэй ажалтан, хүтэлбэрилэгшэд, хамта дээрээ 37 хүн ороо. Тэрэ Соведэй шиидхэбэреэр, шэнэ Президент - Юрэнхылэгшээр Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын нэгэдэхи орлогшо Иннокентий Егоров һунгагдаа.
Автор: Герман НАМЖИЛОВ
Описание: Хабаадагшад һанамжаараа хубаалдана
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
