​"Үүргэнь үндэр, үгэнь хурса, нүлөөнь ехэ"

Мүнөөдэрэймнай айлшад: Полина Эрдынеева, багшын ажалай ветеран, Россиин Федерациин Арадай гэгээрэлэй отличник, хүдөө бэшэгшэ болон тэрэнэй шабинар Булат, Сэбэгма Доржиевтан табатайхан Соёлматаяа.

- Табин жэл соо “Буряад үнэнтэеэ” ханилжа ябаһан хүндэтэ Полина Цыбиковна, түрэл буряад сонинойнгоо 95 жэлэй ойн баярай үмэнэ уулзажа байхадаа, маанадайнгаа уншагшадта ямар хөөрөөтэйбта?

- Гушаад-дүшөөд онуудай хоорондохи үедэ түрэhэн манай үетэнэй хуби заяанда «Буряад үнэнэй» гүнзэгыгөөр нэбтэрэн ороhон ушар гайхалтай бэшэ. Юуб гэхэдэ, энэ газетэмнай сэбэр буряад хэлээрээ долоон хоног соогоо зургаа дахин гарадаг байhан, бидэнэршье мүн лэ буряад хэлэеэ зургаа-долоотойhоон үзэглэжэ захалнабди. «Υзэглэлтэймнай» хамта, зарим тээнь бүри уридшье байжа магад, «Буряад үнэн» ажабайдалаймнай hургуулиин наhанhаа хойшо ходол хажуудамнай ябалсаhан болоно. «Υзэглэл» «Буряад үнэн» хоёрой аша хабаар үгынгөө удхые ойлгодог болоод, hүүлдэ олон үгэнүүдтэй мэдүүлэлэй туhаламжаар газетынгээ хуудаhан дээрэhээ дэлхэйн орёо хүндэ нюусануудые, хүнүүдэй хоорондохи hайн, муу харилсаанhаа эхи абан, уран зохёолой агууехэ бүтээлнүүдые дамжан, оньhон техникын ойлгосо хүрэтэр ерээбди.

Бидэнэр нэн түрүүн буряадаараа уураг тархи соогоо бодомжолнобди. Һүүлээрнь өөhэдынгөө мэдэхэ үгэнүүдээр тэрэ бодолоо ород болгожо оршуулаад, мэдүүлэлнүүд болгон зохёогоод, алдуутай алдуугүйень нэгэ мүhэн шалгаhан хойноо тэрээнээ ондоо хүндэ дамжуулнабди. Харин тиихэдэ олон янзын асуудалнуудые шиидхэhэн, тиимэ асуудалнуудые урдамнай табиhан буряад газетэмнай «намайе уншаха hаа, унша», «юумэ мэдэжэ байха hаа, аба» гэhэндэл үдэр бүхэндэ тооной, бүри бага балшар наhанhаамнай стол дээрэмнай ходо бэлэн, жэлэй дүрбэн сагай айлшан боложо байгаа. Тэрэниие унша уншаhаар, удха маягтань эжэлүүдгүй орожо, энэмнай хэдэн жэлнүүдэй хугасаанда юм ааб даа, нэгэл мэдэн гэхэдээ, буряад газетэеэ уншангүйгөөр нэгэшье үдэр үнгэргэхэнь тон бэрхэшээлтэй байдалда орошоhон байгдаал даа.

- Зай, Полина Цыбиковна, түрэл газетэтэеэ холбоотой ямар нэгэн ушар һанаандатнай бүхөөр хадуугдаһан байгаал ёһотой.

- Түрэл колхозойнгоо үйлэдбэриин ажалай hалбарида манайхин наhан соогоо магтаалтай ажаллаhан, 40-өөд оной дайнай хүндэ жэлнүүдтэ колхозойнгоо түб hуурин Эгэтын-Адагhаа 30-аад модоной газарта буужа, хорин нэгэн жэл соо халтар хара үнэгэдые үсхэбэрилжэ, наhанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлhэн намтартай.

Тиихэдэ, табяад онуудай эхеэр, радио гэжэ байхагүй, дэлхэйн орон нютагуудай hонинуудтай танилсуулха, хөөрэжэ үгэхэ нэгэл «хүн» - «Буряад- Монголой үнэн» байгаал даа. Энэ хүндэтэ «хүмнай» хүлеэгдэжэ ядагдаха, тиибэшье хоёр-гурба, заримдаа гурба-дүрбэшье хоноhон хойно хүрэжэ ерэхэдэнь, баярлахаш даа. Хүндэтэ уншагшадтаяа тиихэ үеын үхибүүн наhандамни мартагдашагүй hониноороо хубаалдахамни. «Υнэнэйнгөө» нэгэ нюуртань Корейдэ дайсанай hомонhоо алдалан унаhан эхэнэрэй хоёртойхон үхибүүниинь эхынгээ сээжэдэ хүхэеэ бэдэрэн байhан тухайнь мэдээсэл уншаад, эжэлүүдгүй нюдэмни уhатаа hэн даа.

Зундаа нагаса баабайтаяа жороо тэргэдээ зээрдэ мориёо хүллөөд, нютагайнгаа түб Эгэтынгээ-Адаг ошоходоо, эгээл үнэтэй хэрэгтэй, юунhээмнайшье үлүү «Буряад-Монголой үнэн» газетэмнай монсогойлон уяатай байхал даа. Харгыдаа бусалгандаа жороо тэргынгээ донгоршоондо hаатангүй, газетынгээ hонинтой танилсахаш даа, һонинуудһаа гадна, илангаяа «Сатирын булан» hонирхогшо бэлэйб. Тэрэ сагhаа хойшо он жэлнүүд үнгэржэ, бидэшье үхибүүд – улаан бургааhад бэеэ хүсэжэ, hургуули һудартай боложо, энэ наhанайнгаа харгыда уншажа өөдөө болоhон «Υнэн» газетынгээ нүлөөн доро урагшатай ябагдаа даа.

Бишье багша мэргэжэлтэй ажабайдалайнгаа гүн соо аhан ехэ жаргалаа мэдэрхэдээ, «Буряад үнэн» газетымнай hургуули миин хиидэ үнгэрөөгүй, мүнөө болоходо, бэеэ даажа ябаhан хүдөө бэшэгшэ болотороо ургаhан улаан нюураараа гэршэнь боложо ябаhамни юунhээшье үлүү сэнтэй даа! Бэшэлгынгээ 50 жэлэй хугасаа соо нютагайнгаа ехэ, бага hонинуудые «Буряад үнэн», «Ярууна» газетэнүүдтээ мэдээсэжэл, суг хүдэлдэг нүхэд тухайгаа, Эгэтын-Адагай ажалша малша зон тухай, нютаг нугадаа хүндэтэй үбгэд, хүгшэд тухай гү, али ажалай түрүүшын алхамуудые захалhан залуушуул тухай үнэн сэдьхэлhээ гараhан hайн hайхан үгэнүүдээр хамаг хэhэн хэрэг ажалыень омогорхон дурдажа, аймагайнгаа, республикынгааолониитэдэ дуулгажал ябаhанби.

- 1997 оной декабриин 26-да Буряад драмын театр соо «Буряад үнэнэймнай» эмхидхэжэ үнгэргэһэн «Буряадай түрүү хүнүүд» конкурсын түрүүшын шангууд барюулагдаа hэн. Тэрэ гэһээр тамнай таһалгаряагүй энэ конкурсдо хабаадалсанат.

- Дэмбэрэлтэ тус конкурсдо ходо хабааданаб. 2012 ондо үндэр хэмжээндэ тэмдэглэгдэһэн 15 жэлэй ойдошье хабаадаһандаа омогорхолтой ябадагби.

Ехэл зүб эмхидхэгдэhэнэй хүсөөр уншагшад олон танилтай, бэе бэетэеэ дүтэ харилсаатай болоно ха юм. Υнэхөөрөөшье, юрын хүнэй ажабайдал, ажалайнь амжалтануудые, оролдолго үүсхэлыень харуулжа байхада, бусадта жэшээ болоно гээшэ. Дүтэ болоhон тус конкурсынгаа 10 дахин автор-лауреат бүхы номинацинуудаарнь болоhондоо болон «Буряадай түрүү хүнүүд - 2015» конкурсын лауреат-герой гэжэ нэрэдэ хүртэhэндөө баясан байhанаа мэдүүлнэб. Теэд мүнөө болоходо, хэмнай уран гоёор бэшэжэ, Буряадайнгаа түрүү хүнүүдэй солые дуудаха болоноб – бэшэһэн авторынь хэлэгдэхэ, дурдагдахашьегүй байхадаа? Зай, тиигэбэшье энэ конкурстнай жэл бүхэндэ дам саашадаа хүгжэжэ, бултыемнай хүлгүүлжэ байхань болтогой!

- Υшөө “Үнэн” тухайгаа юу дурсаха байнабта?

- Зай, нэгэ дурдаха ушар: би бэшэлгынгээ уялгаар Буряадайнгаа үндэһэтэнэй архивта хүндэтэ шалгалтын хүсөөр орохо золтой байhандаа омогорхоноб. Дайнай үхибүүдэй нэгэн хадаа «Буряад үнэн», «Ярууна» газетэнүүдэйнгээ тэрэ үеын дайнай гаршагуудтайнь танилсахадаа, сэдьхэлни уяран, түрэhэн эсэгэеэ ходо һанадагби. Намсарайн Эрдэниин Сэбэг абамни Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда маанадай зол жаргалай түлөө харата дайсантай тэмсэжэ ябаал даа. Би дүрбэн номуудай авторби. «Хүгжэлтын замаар» гэжэ ном соо «Сэрэгшын дайшалхы зам» гэжэ найруулга оруулжа, эсэгэ тухайгаа бэшэхэ зорилгоёо хүсэндэнь оруулаа һэмби.

Дулаахан альгаараа түрэл газетэ-нүүдэйнгээ үнэтэ хуудаhануудые эльбэн, адис абан, нулимсамни хасар дээгүүрни халуу бурьюулдаг.

- Дэлгэрэнгыгээр манай сонин тухай дурсан уярхыетнай баһал уяран шагнабабди. Тиигээд танай хүсэл, һанал саашадаа ямар бэ?

-Түгэсхэлдөө хэлэхэ hанални: ямаршье газетэ хүдөө бэшэгшэ эдэбхитэдэй оролдолгоор hонирхолтой, удха түгэлдэр байдаг гэжэ һанадагби. Бидэнэй оролдолгоор уншагшадтаа hонирхолтой очеркнууд, зураглалнууд түрэл газетэдэмнай толилуулагдажал байг лэ гэжэ хүсэнэб. Хүндэтэ хүдөө бэшэгшэд, алтан гуурhаяа улам хурсадхан, уншагшадаа хододоо баярлуулжа ябахатнай болтогой!

- Зай, хүндэтэ Полина Цыбиковна, һайнта даа. Таанараа “Буряад үнэнэйнгөө” 95 жэлэй жабхаланта ойгоор амаршалаад, үшөөл олон жэлнүүдтэ амар мэндэ ябажа, түрэл һонинтоёо эб хамта ябыт даа жаргалтайгаар гэжэ хүндэтэйгөөр хүсэнэбди!

Бэлигтэй бүлэ

Тиигээд Булат Доржиевта хандабабди:

- Булат Дамбиевич, “Буряад үнэндэ” айлшалһанайхиие өөр тухайгаа хөөрыт даа.

- Оройдоол таби хүрэһэн намда тиимэ ехээр хөөрэжэрхихэ юуншье байха һэм даа. Ялалзама нуурнуудтай Яруунын элдин дэлгэр Эгэтын-Адагта түрэһэндөө жаргалтайб гэжэ орон нютагайнгаа сахюусадта мүргэжэ ябадагби. Сэрэгэй албандашье һаадгүй һайнаар ябаад, 1987 ондо Ивалгын ГМТ һургуулида һуража, зайн галай мэргэжэлтэн болоод, Улаан-Үдын локомотив-вагон заһабарилгын заводто хүдэлөөб. Яһала һайн хүдэлөөшье һаа, заводой ехэ шууяа шурхираан, үнэр танар соо ябахада, уняар мана татаһан Гулбай ехэ Яруунынгаа миралзаае һанахаш даа. Тиигээд лэ тоонто нютагаа бусажа ерээб. Һүхэ мадага бариха эрэ хадаа барилгада нилээн ябагдаа, тиигээд 8 жэл соо “Түргэн туһаламжын-03” хурдан тэргэ жолоодооб. Тиигээд гартаа нилээн дүйтэйб гэжэ нютагайнгаа хүүгэдые уран дарханда һургаха гэжэ багша болоод ябаналби даа.

- “Ганса сусал - гал бэшэ, ганса хүн - хүн бэшэ” гэжэ буряадуудай сэсэ мэргэн үгөөр гэр бүлэтэеэ танилсуулыт даа.

- Тэрэшье зүб. Мүнөө һанаад үзэхэдэ, наһанай найдамтай нүхэрэй түшэлгэгүйгөөр юуншье бүтэхэгүй, бүтөө болобошье, ямархан, хайшаахан юум даа гэхээр байха. Наһанайнгаа нүхэр тухай хэлэхэдэ, иимэ: Сэбэгмамни үлзы һайхан Үльдэргэ нютагай Пунцык Шираповай бэрхэ басаган юм. Гушан жэл соо багашуулые “А” үзэгтэй танилсуулжа, уншуулжа, бэшүүлжэ һургахадаа, “10” тоое танюулхадаа, нэмээхэ, хороохые заахаһаа гадна, “Дэгэл захатай, хүн ахатай” гэжэ арадайнгаа арюун заншалаар хүмүүжүүлдэг. Гэртэйшье баһал энэ заншалаараа хүүгэдээ хүмүүжүүлдэг. Тиигэжэууган Аюрнай эрхимээр һургуули һудараашье дүүргэһэн, холын Хурамхаанай Сарюнатай гэрлээд, Дэлгэр хүбүүтэй бүдүүн айл болонхой. Суранзамнай Томскын ехэ һургуулиин 3-дахи курс һая дүүргэбэшье, Москва шадар оршодог Сергей Королёвой нэрэмжэтэ агаарай онгосонуудай эгээл нарин оньһонуудые бүтээдэг заводто практикаяа гарахаяа ошобо. Сарюнамнай баһалТомскын ехэ һургуулиин 2-дохи курс амжалтатайгаар дүүргэбэ.

Харин энэ одхон Соёлмамнай нютагайнгаа “Наран” сэсэрлигтэ ябажа, бүхы ажал ябуулгадань эдэбхитэйгээр хабаадажа, эгэшэнэрэйнгээ замые дахаа юм гү даа, “Эдир Дангинын” 2-дохи шатын диплом мүнөө жэл абажа, маанадаа баярлуулаа.

Тиигээд лэ эдир бага, хүхюу хөөрүү, дууша хатарша, наадаша Соёлма бэлиг шадабарияа мандаа харуулаа.

- Энэ бэлигтэй бэрхэ гэр бүлэдэ һайн һайханиие заяагаад, “Буряад үнэнтэеэ” эб хамта урагшаа дабшыт даа гэжэ бүхы уншагшадаа уряалая!

Аркадий БАТОМУНКУЕВАЙ фото-зураг дээрэ: Булат, Сэбэгма Доржиевтан Соёлма үхинтэеэ.