​Буряад-монгол хэлэнэй фронт байгуулая

Буряад-монгол хэлэнэй фронт байгуулая гэһэн дурадхал Бадмажаб Валерьевич Гындынцыренов Исай Калистратович Калашниковай нэрэмжэтэ номой һанда июлиин 7-до болоһон «Олониитын ба улас түрын буряад хэлэн» гэһэн ниитэ гаршагтай зүбшэлгэ-уулзалгын үедэ дурадхаһаниинь, тэрэ уулзалгада хабаадаһан 9 хүн бүгэдэ зүбшөөлөө үгэбэ.

Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
Описание: Зүбшэн хэлсэлгын үедэ

«Нютаг хэлэн» гэжэ сониной сурбалжалагша Дулма Владимировна Баторова «Олониитын ба улас түрын буряад хэлэн» гэһэн ниитэ гаршагтай суглаа июлиин 7-до үнгэргэбэ. «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшангай ветеран, сурбалжалагша, оршуулагша Николай Дабаевич Бадмаринчинов энэ үүсхэлыень хани халуунаар дэмжээ.

- Буряад хэлэеэ нютаг хэлэнүүдэй хүсөөр һэргээхэ гэһэн һаналые Бандида хамба ламба Дамба Бадмаевич Аюшеевэй гаргаһанай ашаар, үни хада загсашоод байһан энэ шүлэн халаад, бусалха тээшээ ябажа байна, - гэжэ Николай Дабаевич бодолоороо хубаалдаба. - Ивалгын дасанда һара бүхэндэ буряад хэлэнэй мүрысөөн болодог болоо. Хүдөө нютагуудаймнай үхи хүбүүд ехэ дуратайгаар тэрээндэ хабаадана. Өөһэдөө юушье хэхэ бэшэ аад лэ, хоройн саана байгаад, энэнь зүб, тэрэнь буруу гэжэ шүүмжэлхэдэ, амархан юм аабза. Хамба ламамнай буряад хэлэеэ һэргээхэ хэрэгые өөрынхеэрээ бүтээжэ эхилбэ. Энэнь хэр зүб, хэр буруу гээшэб гэжэ шүүмжэлхэ саг бэшэ. Буруу, зүбшье байг, иимэ хүдэлсэ хэрэгтэй болоод байгаа.

Сурбалжалагша Дулма Баторова буряад бүхы нютагуудай аялгануудые нэгэ газарта суглуулжа, һонин гэгшын статьянуудые «Нютаг хэлэн» гэжэ газетэдээ толилжо гаргана. Энэ сониной алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэнһөө хойшо арбан дугаар нара хараад байна. Сонгоол, сартуул, худари, түнхэн, захаамин, баргажан хэлэн дээрэ үрхирсэ хөөрэлдэдэг хүнүүдые бэдэржэ олоод, үгүүлэгшэ хүүрыень тэрэл шэгээрнь бэшэжэ, «Нютаг хэлэн» уншагшадтаа дурадхана.

- Газетэеэ улам һонин болгохын тула бидэ хүдөө нютаг ото ябажа байнабди, - гэжэ Дулма Владимировна Баторова хөөрэнэ: - Энэ һая би Эрхүүгэй можын нютагуудаар ябажа, статья, хөөрэлдөө, домог, зугаа суглуулжа ерээб. Манай эндэхи, Улаан-Үдын буряадууд, өөһэдөө буруугай бэлшээриһээ холо гараагүй байгаад, Эрхүү буряадууд түрэлхи хэлэеэ үни хада мартанхай. Өөһэд соогоо нэгэн гээ һаа, ганса ородоор гү, үгы гээ һаа, буряад хэлэеэ ород хэлэнтэй таһа холёод зугаална гэлсэдэг. Энэмнай тиимэ бэшэ. Эрхүүгэй можын хүдөө нютагуудта эрхүүгээрхин амаргүй гоёор буряадаараа хөөрэлдэнэ. Мүнөөнэй сагта буряад хэлэн дээрэ газетэ гаргахамнай хэсүү. Мүнгэ алтаар засагай газар дэмжэнэгүй. «Нютаг хэлэн» газетын редактор Цырен Цыдыпович Чойропов бидэ хоёрой хэдэг ажалые сонгоол, сартуулнууд хани халуунаар дэмжэнэ. Драматург Александр Галсанович Лыгденов өөрөө хэды сүлөөгүй байбашье, мүнөөнэй сагта миинтээр олохон юумэнүүдыемнай сартуул хэлэндэ оруулжа, уншагшадта хүргэнэ. Гонорар гэжэ юу байхаб даа? Уншагшадайнгаа дэмжэһэнэй хүсөөр мүнөө 5 мянган шэрхэг газетэ гарганабди.

Улас түрын талаһаа олохон жэлэй туршада буряад хэлэнэй асуудал хинажа ябаһан Бадмажаб Валерьевич Гындынцыренов «Нютаг хэлэн» газетын шэб шэнэхэн дугаар ирасагаан уншаба. Бадмажаб Валерьевич мууень дараад, бодолоо нюугаад ябахагүй гэжэ шиидэһэн тула өөрынгөө һанамжа сониной сурбалжалагшын, мүн сугларагша буряад сэдьхэлтэй сэхээтэнэй дуулаһаар байтар элирхэйлбэ:

- Энэ газетэ абаад уншахадамни, нэгэ дугаар соо сонгоол, сартуул, эрхүү, баргажан хэлэн бүгэдэ байна. Энэ газетэ гартаа оруулһан хүн, жэшээнь, сонгоол байбал, өөрынгөө хэлэн дээрэ бэшээтэйел уншаад, саашаа һонирхохогүйл даа. Тиимэһээ дугаар бүхэн нэгэ жэгдэ хэлэтэй байгаа һаань, дээрэ бэшэ гү? Мүнөөдэрэй дугаар буряад хэлэнэй сонгоол аялгаар толилогдохо, удаадахи дугаарынь буряад хэлэнэй баргажан аялга дээрэ хэблэгдэхэ.

- Бидэ тиимэ дугаар гаргаад үзөө һэмди. Ганса сонгоол хэлэн дээрэ бэшэхэдэмнай, тэрэ газетэнүүднай оро һэегүй тарашоо һэн, - гэжэ Дулма Владимировна зүбшөөн шагнаба. - Улаан-Үдэдэ газетэмнай муугаар тарана. Харин хүдөөгөөрхин буляалдажа байжа абадаг. Тэдэнэртэ хүрэжэ ошохо хэрэгтэй.

Бадмажаб Валерьевич дам саашань хэлэхэдээ, газетын нэрэ хубилгаа һаа, дээрэ гэжэ нэмэбэ. Гэхэ зуура Валерий Раднаев үргэ аманда хурса зоной заримдаа һорһо үрхирүүлжэ байгаад хөөрэлдэжэ байһан һамбаандань «Нютаг хэлэнэй» нэгэ дугаар эхинһээнь адаг болотор уншажархиһан байба.

- Би нэгэ юумэ хэлэхэм гү? – гэжэ ерээд, иигэжэ дуулгаба: - Би өөрөө Зэдын аймагай атаган хүнби. «Нютаг хэлэн» гэжэ газетэ уншаад, эндэ юун гэжэ бэшээтэйб гэжэ зуун хуби ойлгоод байнаб. Энээнһээ урид «Буряад үнэн» уншажа туршадаг һэнби. Ахаһаа уншахаш, уншахаш, тиигээд эсэсэй эсэстэ юуншье гэжэ уншаһанаа ойлгоһон юумэн обор-тобор байдаг.

Гэбэшье, 95 жэлэй баян түүхэтэй «Буряад үнэн» ори ганса хүнэй иигэжэ хэлэхэдэ, тиимэ бэлээр һүрөө даруулхагүйл хаш даа. Ушар юуб гэхэдэ, XX зуунай эхиндэ хуушан монгол бэшэгтэй «Буряад үнэн» сонин хэлэнэй талаар айхабтар баян. Бүгэдэндэ ойлгосотой тула бултаниие нэгэдүүлһэн сонин байшабал даа. Энээниие Facebook сүлжээдэ «Буряад хэлэнэй судлал», «Монгол хэлэнэй судлал» гэжэ бүлэгүүдые залан хүтэлбэрилдэг эрдэмтэн, Монгол ороной ниислэл Улаанбаатар хотодо бата бэхеэр түбхинэһэн Жамьян Санжаа (хара нэрээрээ Евгений Санжанов) 1930-аад он болотор гараһан газетэнүүдые үлхи-зада, үзэглэхэһөө наагуур уншажа элирүүлээ. Хуушанай газетэнүүдые шудалаад, ерэхэ жэлдэ тэрэ дид-доктор болохоёо бэлдэжэ байна.

Жамьян Санжаа буряад хэлэн дээрэ гарадаг хэблэлдэ хүдэлдэг мэргэжэлтэдтэй улаан нюураараа үни хада золгохо дуратай байгаа. Тиимэ тушаан одоол мүнөө тудаба. «Буряад үнэниие» талада байгаад шүүмжэлхэдэ, амар юм бэзэ. Харин мүнөө нюрга руу һүүехэ бэшэ, харин нюур руу табиха болоходо, һөөл болгоомжотой байжа, магтан һагад түүрээбэл даа.

- Олониитын, улас түрын хэлэн эртэ урданай «Буряад үнэндэ» байһан байна. Жэшээнь, тоололгын палата гэжэ бэшэхын орондо, «тоололгын танхим» гэжэ толилоо һаамнай, дээрэ байха бэшэ гү?

- Тоололгын бэшэ, тоолооной гээ һаамнай, яаха юм? – гэжэ Бадмажаб Валерьевич бэеэ барибагүй: -Хэлсэлгэ, зүблэлгэ, шудалалга гэһэн үгэнүүдтэ, хэрэгтэй хэрэггүй газарта залгагдадаг болоһон –лга суффикс буряад үгэнүүдые нюургүй болгожорхино. Тиигэнхаар хэлсээн, зүблөөн, шудалаан гээд ябаа һаамнай, орогүй дээрэ байха байна.

1936 ондо хэлэнэй зүблөөн болоод, хори нютаг хэлые литературна хэлэн гээшэ гэжэ соносхоод, тэрэ гэһэнһээ хойшо «Буряад үнэн» сонин үбгэн Хусын хэлэн дээрэ һони һорьмойгоо ажалша, малша арадтаа хүргэдэг болоһон түүхэтэй.

Тэрэ гэһэнһээ хойшо буряадууд хэлэеэ нюудаг болошоо. Сонгоолнууд «ус, тос, цас» гэжэ олоной дуулаһаар байтар хэлэхэеэ эшэдэг, «уһан, тоһон, саһан» гэжэ элинсэг хулинсагуудайншье хэлэдэггүй байһан тула хоолойһоонь «һ» абяан оролдо, боли гарахагүй байшоо. Үнгэрхэдөө, Баргажан голой буряад-монголшууд хори нютаг хэлые ядамаггүй ойлгохо байгаад, хэн нэгэнэй хори хэлэн дээрэ сэбэрээр ярибал, бишни бирахагүй байнаб гэжэ ерээд, үлүү газар абяа-анир гарахаяа тэбшэнэ. Ябан-ошон буряад зон байгаад, бэе бэетэеэ ород хэлэн дээрэ хөөрэлдэхэнь гайхалгүй болошоо хадаа. «Буряад хүн гээшэ түрэлхи хэлэеэ таһа гамнадаг. Харыт, эхэ хэлэн дээрээ хөөрэлдэхэеэшье тэбшэнэ» гэжэ шог зугаа тарадаг болоо. Теэд иимэ үзэгдэл хаанаһаа гарааб? Энэ асуудалшье халуунаар зүбшэгдэбэ.

- Японтон дүрбэн арал дээрэ ажаһууна, - гэжэ драматург, оршуулагша, уран зохёолшон Александр Галсанович Лыгденов үгэ абажа, ама хахалба: - Тиибэ яабашье, манай япон хэлэн 200 жэлэй үнгэрхэдэ, үгы боложо магад гэжэ тэндэхи эрдэмтэд бодомжолно. Үшөө мянган жэлэй үнгэрхэдэ, дэлхэй дээрэ ори ганса хэлэн үлэхэ гэһэн багсаамжалга бии. Эгээл тиихэдэ коммунизм мандажа, хүрьһэтэ алтан дэлхэй дээрэмнай диваажанай орон мүндэлхэ бэзэ. Японтоной иигэжэ ярилдажа байхада, буряад хэлэнай байдал бүришье һонин боложо үгэнэ. 200 жэлэй саана шагаагаад яахамнайб? Хорин жэлэй үнгэрхэдэ, юун болохоб, энээниие хараадаа абажа үзэхэ хэрэгтэй. Түүхын тооһон соо худхаржа, хэлэеэ алдажархихагүйн тула халха-монгол хэлэн тээшээ дугташаа һаамнай дээрэ.

Энэ бодолыень шэрээ дүхэриглөөд һууһан хүнүүдэй нэгэнииншье буруушаабагүй. Александр Галсанович Николай Дабаевич хоёр хамһажа ерээд, Оросой Буддын шажантанай заншалта Сангхын Бандида хамба ламын «Сэдьхэл санааны бодомджонууд» гэжэ номыень сартуул хэлэндэ оршуулаа һэн бэлэй. Тиихэдээ кирилл үзэгөөр галиглагдадаг сартуул бэшэмэл хэлэн байдаггүй юм байна гэжэ тэдэнэр яһа мяхаараа мэдэрээ. «Дж» гэжэ абяа ном дээрэ харуулхадаа, «дж» гэжэ хоёр үзэгөөр галиглалтай гү, али халха-монгол гуримаар «ж» гэжэ заабал дээрэ гү гэһэн асуудал мүнөөшье задагай зандаа:

- Нэгэ талаһаань харахада, «дж» гэхын орондо, «ж» гэжэ бэшээ һаамнай, саарһа гуурһаяа нилээн алмаха байнабди. Монголшууднай Джон Кеннеди гэжэ бэшэдэггүй, Жон Кеннеди гэжэ бэшэнэ ха юм даа. «Ж» абяагаа зөөлөөр үгүүлдэггүй һэн тула тэдэнэй бэе зобоногүй. Харин маанад яаха болонобибди? – гэхэдэнь, Александр Галсанович иимэ дурадхал оруулба:

- «Ж» үзэгэйнгөө хажууда хатуу тэмдэг табиха хэрэгтэй.

Тэнгэриин бэшэгтэй буряадууд иимэрхүү зүйлнүүдтэ һанаагаа зобожо, бэеэ зобоодоггүй һэн. Монголшууд нэгэмүһэн бэшэгтэй. Харин нютаг нютагта олон эсэгын хүбүүд өөр өөрынхеэрээ уншадаг бэлэй. «Монголһоо абабаш, энэшни буряад үгэ бэшэ» гэжэ хэншье сэсэрхэдэггүй бэлэй.

Буряадай арадай яруу найрагша Дулгар Доржиева: - Ябан ошон бидэшни булта халха-монгол хэлэтэй болохо юм бэзэбди даа, - гэжэ дүнлэбэ.

- Нэн түрүүн ниитын, улас түрын ойлгосонуудые сэбэр буряад хэлэтэй болгохо ёһотойбди, - гэжэ Жамьян Санжаа һанамжална. - Жэшээнь, Буряад Республикын Арадай Хуралай депутат гэхын орондо «Буряад Уласай Арадай Хуралай түлөөлэгшэ» гэжэ бэшээд үгэбэлнай, һураггүй зохид болоно бэшэ гү?

Буряадай гүрэнэй телерадиокомпаниин сурбалжалагша, «Толи шууд» дамжуулгын автор, хүтэлэгшэ Баирма Дондоковна Раднаева Валерий Батуевич Раднаев хани нүхэртэеэ уулзалгада хабаадаба. Тэдэнэй хоёр басагад хара багаһаа Буряадай телевидениин хүүгэдтэ зорюулагдаһан «Бамбаахай» дамжуулга хүтэлжэ, хүн болоһон гээшэ. Ехэ басаганиинь Арюна Раднаева мүн лэ Исай Калистратович Калашниковай нэрэмжэтэ Улаан-Үдэ хотын номой һанда болоһон уулзалгада байлсаба.

Буряад хэлэндээ үнэн зүрхэнһөө хайратай зоной хоёр хахад часай туршада дүхэриг шэрээдэ һуужа, хөөрэлдэһэнэй дүн боложо, буряад-монгол хэлэнэй фронт байгуулагдаба. Үшөө тиихэдэ, ерэхэ намарай дунда һарада «Буряад хэлэн - олондо мэдээсэл тараагшадай хэлэн» гэһэн ниитэ гаршагтай хөөрэлдөөн болохоор зарлагдаба. Тэндэ одоол мүнөөнэй хэлэ шудалдаг эрдэмтэд, сурбалжалагшад нэгэ дүхэриг шэрээдэ һуужа, нюргандаа үргэлжэ ябаһан шулуугаа урдаа гаргажа табяад, юрэ агаар дэбэргэжэ, эндэ-тэндэ шууяа татажа, бэе бэеынгээ дура гутаахын орондо хамтын хэрэг бүтээхэ талаар зохихо хэмжээнүүд абтахань ха.