900
Улаан-Үдэ хотодо уняар утаан хэдэн үдэрэй туршада һуугаа. Хаана, ямар түймэр болоноб? – гэһэн асуудал Буряад Уласай Ойн ажахын мэргэжэлтэдтэ табихада, иигэжэ харюусаа:
- Энэ утаан хүршэ можо нютагуудһаа манай эндэ хүрэжэ ерээ. Буряад Уласта мянга хүрэхэгүй гектар газарта ой шатана.
Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг зон иимэ зарга бариха байна:
- Сонхоор газаашаа харахадамнай, утаа уняар дүтын ойнуудые бүрхөөгөөд, холуур байһан юумэн харагданагүй. Харин газаа гаран гэхэдэ, хахама хүхэ утаан ама хамар руу сорьёод, муу гээшэнь.
Роспотребхиналтын мэргэжэлтэд иимэ зарга баригшадта эсэргүү мэдээнүүдые тарааба. Тиин долоодохи һарын 24-һөө 25 болотор ябуулһан агаарай шэнжэлгын дүн харахада, Улаан-Үдын, Байгал шадарай, Ивалгын, Кабанскын, Тарбагатайн аймагуудта ажалаа эрхилдэг хүүгэдэй зунай амаралтын лагерьнууд хүн амитанай бэе махабадта аюултай зүйлнүүд арайл бага байна.
- Азодой диоксид, мохин, углеродой оксид дан ехэ болоходоо, амилхада хүндэ болоод орхидог, - гэжэ мэргэжэлтэд тайлбарилна. - Гэбэшье, энэ удаа утаан үдхэн байбашье, ами хаамаар бодосууд агаарта үсөөн байна. Тиибэ яабашье, утаа уняар үдхэн болоод байна. Иимэ оршон байдалда бэеэ яагаад зүб мүрөөр абажа ябаха тухай мэдээсэл үлүү сохом болохогүй. Утаагаар амилхагүйн тула марли таба дахин эбхэжэ ерээд, уһанда хээд, таһа бажуугаад, ама хамартаа зүүгээд ябагты. Улаан гараараа иимэ юумэ хэхэеэ зүрхэ алдабал, тиимэ багуудые эмэй санһаа худалдажа абахада хамаагүй. Газаагуур үни удаан ябаагүй һаа, дээрэ. Ажал, хүдэлмэри хэдэг газарһаа газаашаа хамараашье харуулангүй гү, али хара гэртээ хаан, боро гэртээ богдо болоод һууһан хүн шүүхэ. Үүдэ үрхэеэ хаб-яб хаагаад, шагаабари, сонхонуудаа шэбхэдэбэл, дээрэ. Эндэ тэндээ забһартай байбал, бүд уһанда норгоод, хүнды газар бүтүүлхэ шухала. Бэеэ угаагаад, аршадаг томо гэгшын бүд уһанда норгоод үүдэндэ үлгэхэдэ, үлүү нэгэш болохогүй. Тиигээд тэрэнээ үлгэжэ ерээд, хаташатарнь мартажархиха бэшэ, харин 2 сагай үнгэрхэ бүхэндэ шэнэлжэ байха хэрэгтэй. Гэртээ байбал, гараа хабсараад һуужал һуухагүй, шала, хана, үһээнүүдээ шиигтэй бүдөөр аршажа байбал, өөртэтнайл дээрэ байха. Тиигээд ангатараа һуужа болохогүй. Сай, уһан байнал гэжэ уухада, бэедэ һайн байха. Гадна хорёо соогоо таридаг ногоон эдеэгээ, дэлгүүрһээ худалдажа абаһан алим, жэмэсүүдые гам хайрагүйгөөр эдибэл, утаанда хохидохогүйт.
Буряад Уласай Ойн ажахын агентствын мэдээсэһэнэй ёһоор, Красноярска хизаарай, Эрхүүгэй можын ой тайгада гал дүлэн соробхилно. Эгээл тэндэ соохор мэдээндэ соёржо байһан «улаан дээрмэшэнэй» татаһан һүйд тодхорой утаан буряад дайда бүрхөөнэ.
- Красноярскын хизаарта ойн амаргүй томо 16 түймэр боложо байна. Үшөө ехэ 4 түймэр тусхайтаар хамгаалагдадаг байгаалиин талмайнууд соо һүжэрэнхэй. Хамта дээрээ 20 түймэр 6 мянган гектар талмайда ургажа байһан ой тайга, тэндэ байрладаг амитадые, нүхэ, эшээнүүдыень үгы хээ. Эрхүүгэй можодо мүн лэ буха ехэ 27 түймэр модонуудые бүдүүн, нарин гэжэ гамнангүй галдаад хаяжа байна. Тэндэхи засаг зургаан 1 мянган 500 гектар түймэрэй хүнэһэн болоо гэжэ мэдээсэнэ, - гээд Буряад Уласай Ойн ажахын агентствын хэблэлэй албанай мэргэжэлтэд дуулгана.
Буряад Уласай хүбшэ тайгануудта онсо байдал хаанашье соносхогдоогүй. Буряад дайдын бүхы түймэрнүүдые хамталхада, мянганшье гектар тэдэнэр эзэлнэгүй. Байгал шадарай Баргажанай аймагуудай хилэ дээрэ нэгэ багахан түймэр эхилээд байна. Гал 95 гектар талмай үрэбхёо. Харин 89 гектар талмай эзэлээд байһан түймэр мүнөө тогтоогдоо. Хойто-Байгалай аймагта гарагай долоонһоо хойшо 4 түймэр эхилэнги. Залин буугаад, гал аһаа. Тэдэнэй эзэлһэн ниитэ талмай 150 гектар юм. Түймэр сарагшад тэдэнэй нэгэнииеншье мүнөө дээрээ тогтоожо бираадүй. Хойто-Байгалай аймагтахи Баргажанай хүреэлэндэ үшөө нэгэ түймэр соробхилжо байна. Тэрээндэ мүн лэ сахилгаан зэмэтэй. Байгал шадарай аймагта ойн түймэр 250 гектар ой модо хюдажа үрдеэд байна. Түймэртэ мүнөө хохидоһон ниитэ хүбшын хэмжээн 942,1 гектарта хүрэбэ.
2015 оной июлиин 27-ной бэшэг баримтатай зэргэсүүлэн харахада, тэрэ үдэр буряад тайгын аяар 23 мянган гектар шороб утаата «улаан 49 дээрмэшэнэй» хүнэһэн боложо ошоо.
Замбуулинһаа долоодохи һарын 25-да буулгаһан гэрэл зураг дээрэ хаанаһаа хэр үдхэн утаан ерэнэб гэжэ эли харагдана. Тиин тэрэ баруун хойноһоо зүүн-урагшаа шороб үнэр тарааһаар зөөнэ. Каменскһаа эхилээд, Баргажанай-Адаг хүрэтэрхи Байгал далайн хэсэг харагданагүй шахуу. Тэрэниие утаан таһа бүрхөөгөөд байна. Буряад Уласай бүхы дайда утаан уняартаа дарагданги гэжэ һайнаар харагдана. Эрхүүгэй можын хойто бэе, Үбэр-Байгалай хизаарай зарим хубинь мүн лэ утаан хүнжэлөөр бэеэ хушаба.
Автор: Баяр ЖИГМИТОВ
