​Орон нютагай олоной тахидаг уула обоонууд, аршаан булагууд

Утаатын Урда Голой Мүльһэтын аршаанда амаржа байхадаа, нютаг нугадаа, айл аймагтаа ехэ хүндэтэй, Санагын дасаниие шэнээр бодхооһон габьяатай Ринчин Дулмаевич ЗУНДУЕВТАЙ уран зугаа дэлгэжэ, уряанайхиие уудалжа, домог түүхэеэ хэлсэдэг һэмди. Тиихэдэ Ринчин Дулмаевичһаа нютагайнгаа түүхэ домогуудаар, тахигдадаг нангин шүтөөнүүдээр һонирхоо һэмби.

Баатар Хаан (Баян сагаан Баатар Хаан баабай гэжэ хандадаг). Санагын голой баруун урда һүр жабхаланта Баатар Хаан уула мүнхэ ногоон хушануудаараа хүхэрэн байдаг. Энэ ехэ уула юһэн голые хүндэлэн хаажа оршоходоо, Санага нютагые баян дэлгэр байхаарнь заяаһан гэдэг. Ород- Монгол (тэрэ үедэ Манжа-Хитад) гүрэнүүдэй хоорондохи хилэ табиха үедэ наha бараhан (алуулһан) ород сэрэгшые мүнхэлhэн уула. Энээниие юун гэршэлнэб гэхэдэ, энэ уулаяа санагаархин загаһаар тахидаг заншалтай. Тиигэбэшье энэ уулын эзэн бүри урданай байһан байха. Теэд тэрэнь мэдэгдэнэгүй. Хилэ харахаяа ерэһэн хасагууд шэнээр һэргээжэ тахихадаа, эзыень хасаг болгоһон түүхэтэй. Уулын эзэнэй хүрэг ехэ һүрөөтэй: хуяг дуулгатай, хүрин нэмэргэеэ намилзуулһан, һэлмэ жадаяа баринхай, боро морёороо соёргожо ябадаг.

Уулын эзэн ород хүн хадаа ород зоной болон ерэhэн, ошоhон хүнүүдэй түшэг тулгуури болодог. Сэрэгэй (хасаг) хүн хадаа албанда, дайн дажарта ябаhан зондоо ехэ хайратай. Эрэшүүл сэрэгтэ мордоходоо абарал эрижэ, шоройень абажа гарадаг. Тахихадань эрэшүүлшье, эхэнэрнүүдшье гарадаг аад, зөөхэйгөө алба бүһэтэй хүн шанаха ёһотой. Ламаар тахидагшье һаа, Шошоолог угай, мосхоосхотон аймагай хүн “аяга баридаг”.

Санагын дасанай Самда бүтүү һахалтай, папаха малгайтай, хасаг хубсаһатай, һэлмэ жадатай гарадаг байгаа.

Хурмаста – Баруун ехэ уула. Будаадын шажанай дэлгэрхэhээ эхилээд, нютаг бүхэндэ эгээл ехэ уулануудайнгаа (имагтал баруун зүгтэхи) нэгые Хурмаста тэнгэриин гар доро жаргалтай ажаhууха гэжэ тахидаг болоhон. Урдандаа хабартаа, намартаа хоёр дахин тахидаг байгаа.

Самда гарахада Баруун ехэ уулын эзэн Түдэб-Балдар хуяг дуулгатай, түгэд зэбсэгтэй дүрбэн баатартаяа гаража, түргэн хатар һүртэйгөөр хатардаг һэн.

Сарлаанай таабай – hарын юhэ юhэндэ саг үргэлжэ бөөгөөр тахидаг Мосхоосхо угтанай тахилга.

Ганса Хушын обоо – хабарай hүүл гү, али зунай эхин haрада алба тахидаг.Мүн бaha шуурганайбуужа,caha мүндэрэй ехээр сохёо hаань, тахидаг.

Улаан Шулуунай обоо – Улаан Шулуунай баруун тээхи хадын наада үзүүртэнь тахилганиинь байдаг. Ямпил бөөгэй үбэлжөөн – тиимэhээ заарин бөөгэй hүлдэ. Баабгай, шонын добтолхогүйн, үбшэ хабшанай, хамшаг хамуугай дэлгэрхэгүйн тула hарын юhэ юhэндэ тахидаг.

Улаан Болдогой Шанагын Болдог обоо – эндэ Чингис хаанай сэрэгшэд сайлаад, шанагаа мартаhан домогтой. Тиимэhээ үни холын сагhаа тахигдадаг.

Оломой Хушуун – урда сагта ажаhууhан кыргыз зоной тахилга байhан. Хожомынь ерэжэ нютагжаhан зоной дунда үбшэ хабшанай ехээр дэлгэрхэдэ дахинаа тахигдаhан юм.

Хужарай таабай – отог зоной тахилга. Бөө мүргэлтэй Бадма таабай hарын юhэ юhэндэ тахидаг байгаа.

Сагаан үбгэн – нютагай эзэн; адуу мал, үри хүүгэд олонтой, үбшэ зоболонгүй, гай гарзагүй, амар мэндэ, эбтэй эетэй ажаhуухаяа тахидаг.

Дарцаг Толгой – үбшэ зоболоной,үхэлэйүүдэхаахын, үгырхэ ядархын зоболонhоо аршалхын тула тахидаг.

Бунхан. Зүрхэн уула – Бурхан багшын зүрхэн тарниин ёhооp арад зоной амгалан тайбан ажаhуухын тула тахидаг.

Обоогой хүтэл. Даша-Мандалын обоо – зунай сагта тахижа, ехэ найр хэдэг.

Бэhэтэ. Баян Хайрхан уу­ла – отог зоной тахилга. Нюур таладаа баян жаргаланай шэди үршөөhэн, ара таладаа ан гүрөөлэй хэшэг заяаhан уула.

Дэргүүн. Бодиин Толгой – доогуурнь ажаhуугшад лусууд номгоруулхаяатахидаг. Эндэ Дэргүүнэй булаг оршодог.

Хойто, Урда Байдалша – амар амгалан, үхэл тахалгүй байхын тула тахидаг.

Лусуудай обоо – Зүүн Хужарай Мүрын талада оршодог. Лусуудай уурлажа, сухалдажа, Санагын зониие хорлохогүйнь тула тахидаг.

Шулуун Толгой. Доронь сагаан боротой булаг – Мүрын, Харуулай, Ехэ Yбэрэй зоной та­хидаг. Сэхир голой hудал баригша абарал ехэтэй хатуу булаг. Эзэниинь – хара луу, хүлэгынь – хара шулуун.

Ринчин-Хаан уула (Буха-Ноён баабайн буудал) – малай hубайрха, хатайртахые, тугал буруудай үхэл, шоно арьяатанай добтолго, хулгай хааха гэжэ тахидаг.

Дасанай Хойто Генин-Чимбо уула – Санагын дасанай түшэг тулгуури. Наранай мандаха зүгтэхи өө-мөөгүй тэгшэхэн уула. Баруун тээгээ нууртай, уhaнай шубуудай дуун таhардаггүй.

Һубарган. Доржо-Сэдлэн уула – орой дээрээ худагтай, ан гүрөөлэй тииргэнтэй, хаан хүнэй мүнхын hуудал. Уран үгөөр хэлэжэ барашагүй hүp дараhан мандалтай ехэ хаан уула. Адуу мал үдхэгшэ, амитан зониие олошоруулагша, ерэhэн дайсаниие дарагша, ошоhон зониие үмэгшэлэгшэ, хойноhоонь дахажа, урдаhаань угтагша хүндэ ямба ехэтэй уула.

Номтогол. Номтоголой булаг – мянган ламанарые урмашуулжа сэнгүүлhэн, угтажа мүргүүлhэн түүхэтэй энэ аршаан булаг түмэн зониие ундалуулhан.

Болхойн аршаан. Болхойн нуур – амитан зониие амидыруулhан энэ аршаан улад зоной мууhаа боложо, 20-дохи зуун жэлэй һүүл багаар бузарлагдаад, заһал хүүлэгдэжэ, тахигдажа, эхиеэ дээшэнь һэлгэжэ, дахин бадараа. Нуурынь алтан тахилгатай, хужартай. Урдандаа нуурай хабартаа задархада, холо, ойрын нютагуудһаа адуу малаа асаржа, уһалдаг байгаа.

Ташааша – энэ дабаае Санагын голой үүдэн гэдэг. Эндэһэээ голоороо үгсэхэдэ, Далахай хүрэтэр ондоо дабаан байдаггүй. Үгсэһэн, уруудаһан зон эндэл тогтожо, үргэл мүргэлөө хэдэг.

Хуурлигай нуурай аршаан – нуур cооhоо бурьялан гарадаг, доторто hайн,хотын үбшэ номгоруулдаг.

Хуурлигай голой эхин – 1600 ондо луу уурлажа, ехэ шанга hалхинай эрьюулгэ модо шулуу, элhэ шорой агаарта эрьюулhэн юм. Тиимэhээ эндэ тахилга тахиhан байна.

Хүгшөөлэйн тахилга – Хуурлигай голой Хүгшөөлэйн баруун урда эрмэгтэхи нуурай эрьедэ тахидаг.Хэды ехэ хүйтэндэ дундаа хүрэдэггүй ехэ аюултай нуур юм.

Зуузай-ханай тахилга – эндэ hууhaн баяшуулай малда шоно, баабгайн ехээр ороходо, Сагаан таабайн обоо тахигдаhан юм.

Сагаан Бэлшэр – Са­гаанхаанайхилынхаруулда байhан хасаг эзэтэй обоо.

Зуузай-хан – Зэдын го­лой үзүүртэ (эхиндэ) Губилhаа тахилгатай. Мүн бaha булагайнь эхиндэ лу­сууд тахидаг.

Дарниин Хушуун – элдэбын абяан дуулдадаг, шэрүүн хатуу ябадалай үзэгдэдэг, хүнэй бэлээр үбдэхэ, үхэхэшье ехэ ха­туу газар. Зүүн талмайнь үзүүртэ тахидаг.

Унтаахан – Таабайнгаа гал гуламтые тахижа, hүp hүлдөө бадараадаг.

Хальтируухай–энэ гүбээ дээрэ Жамбал баян ажаhууhан. Адуу малаа олон болгохо гэжэ Зүүн гүбээдээ ганса шэнэhэнэй дэргэдэ Сагаан үбгэ тахюулhан.

Зэдын Үндэр – Забадайн Доодо Хушуунай тахилга.

Ешын Гүбэйн тахилга – Ешэ үбгэн адуу малаар, үри үхибүүдээр ехэ баян байhан. Yхибүүдээрээ хамта дээрээ 28 хүн байhан юм. Губилhаа тахюулдаг.

Хара Үхэр – Зэдын түглэ соо хуушанай ехэ үхээриин hууpи байhан аад, тахал үбшэнэй ехээр дэлгэрхэдэ тахигдаhан. Хара Үхэрэйамандахихадын үзүүртэ тахидаг.

Наринай Эхин – Оосхын hууриин зүүн хойно Шадранай Наринай хярын Зүүн гүбээ дээрэ тахидаг. Урдандаа эндэ ехэ үбшэнүүд (hогбо, галзуу) дэлгэржэ, Губилhаа тахюулhан юм.

Шулуутын ба Моотын агынууд – эртэ урдын зоной hууhан агынууд. Уг гарбалнай эндэ ажаhууhaн гэжэ тахидаг, hүгэдэдэг.

Ехэ Yбэрэй үндэр – Бадмаевтан, Гүнзеновтэн баяшуулай хүлhэншэд ажаhуудаг нютагайнгаа уулые тахюулhан байна.

Наринай-Баанагай Хойто уула – 1880-яад онуудаар Аюров Гончигой таабай Баанаг үбгэн тахюулжа, баян тарган болоhон.

Тудхалтын Yндэр – Норбоев Сандагай hууриин баруун жалгын зүүн хажууда тахигдадаг.

Дунда Yбэлжөөн – Бадмаев Шүлтэмэй угай тахилга. Булаг дээрэнь лусууд тахидаг.

Урда Yбэр – Урда Yбэ­рэй айлнууд hайн үбэлжэхын тула булагайнгаа мүнхэдөө бурьялжа байхыень тахюулhан.

Ёбхо – хадын эгээ үндэртэ тахидаг.

Моото – баруун талада ганса шэнэhэнэй дэргэдэ тахигдадаг. Зүүн голдохи булаг тахижа байбал, ходо бадаржа байдаг.

Дабаата – Ноёной бууса дээрэ тахил үргэдэг байhaн.

Аршаан булагуудайнгаа бузарлагдахагүйн тулада үхэр малай, ан амитадай орохогүйгөөр хашаа, хорёо бариха, хүнэй уhа абаха газарта сорго тодхохо тон шухала. Барисатай дабаан бүхэндэ бог шорой, муу муухай юумэеэ тала дайдаар тараажа хаяхагүйн тула хайрсаг бариха ёhотой. Обоо уула, тахилай газарнуудта лама, бөөнэрэй тахилгын сахануудые барюулха. Тахилтай газарнууд илангаяа сэбэр байха ёhотой. Энэмнай ганса мүргэл шажанай ёhо бэшэ, мүн баһа үбшэ зоболоной тарахагүйн тула гэhэн удха шанартай.

Орон нютагаа сэбэр hайхан байлгажа, оршон тойроноо гоёожо байбал, сэдьхэл hанаандашье ехэл haйн, арюун байха. Алтан юртэмсэшье баярлажа, Орон дэлхэйн эзэдшье бахархажа, арад зон энхэ амгалан ажаhууха. Һайниие hанажа, hайханиие үреэжэ, нютаг нугынгаа сагаан hүн мэтэ сэбэрхэн, сэнхир огторгой мэтэ арюухан байхын тулада булта бүгэдөөрөө оролдоёл гэжэ уряалнабди.