​Ехэ Самай түүхэ

Багшын ажалай ветеран, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Содном-Жамса Дубжирович Цыреновтэй урда сагта яажа Сам дасанда үнгэргэгдэдэг байгааб гэжэ манай сурбалжалагша хөөрэлдэбэ.

- Содном Дубжирович (нютагтаа иимэ алдартай), багадаа дасанда мүргэхэеэ ерэхэдээ, Сам хараһанби гэжэ хэлэгшэ бэлэйт, мүнөө дэлгэрэнгыгээр уншагшадтамнай хөөрэжэ үгыт даа.

- Санагын дасанай эгээ һүүлшын ехэ Самые хараһан ехэ буянтай хүн байнаб. Санагын дасан Буряад, Монгол оронууд соогуур ехэ һураг суутай, гоё һайхан Самтай байһан юм. Зуу гаран ламанар, залуу хубарагууд янза бүриин бурхадай багуудые үмдөөд, алта мүнгөөр шэмэглэһэн хоргой торгон хубсаһануудые яларуулжа, толоруулжа самнадаг һэн. Үхэр бүреэ, бэшхүүрэй, сан хэнгэрэгэй, хонхо дамаариин ханхинама хүгжэм доро нэгэ адляар хүл гарнуудаа, бэеэ хүдэлгэжэ, ехэ дүхэриг соо нара зүб тойрожо самнаад, сугларһан олон һүзэгшэдэй сэдьхэл баярлуулжа, һүзэг буянгыень бадаруулжа байһан юм.

- Үгы, теэд, лама хубарагууд тиимэ нэгэ жэгдээр хатаржа хаанаһаа һурадаг байгаа юм?

- Тиимэ хатар бэлдэхын тулада залуу ламанар, хубарагууд хахад жэлһээ үлүү соо Самай һургуули хэжэ, хүгжэм доро нэгэ адляар самнажа һурадаг байгаа.

- Зай, тиихэдэ засаг түрэ һэлгэлдээд, саг хатуу боложо, лама багшанарые сүлэжэ эхилээд байгаа ха юм. Тэрэ сагай хатууда арад зондоо Сам харуулхаяа яажа зүрхэлөө гээшэб?

- Тэрэ үедэ өөрөөшье дан бага ябаалби даа. Аха захатаншье мүртэйгөөр хэлэжэ, ойлгуулжа үгөөгүй, айдаг байгаал даа. Хэн “арадай дайсан” гүүлээд сүлүүлжэ, түрмэ шорондо һуухамни гэхэб даа. Харин дасанай ламанар юунэйшье боложо байгаа һаа, арад зондоо, үнэн һүзэгшэдтөө һүүлшынхиеэ Самаа харуулаад лэ, боди мүрөөрөө ябуужабди даа гэжэл бодоо.

- Зай, бүри эхинһээнь хөөрыт даа.

- Дасанай харшын зүүн үүдээр ороходомнай, һонын толгой шэнги ноб ногоон малгайтай, сабхиингаа хойто һүеыдэ ялагар түмэр шпоротой, ута хара хуйтай һэлмэнүүдые зүүһэн, нюргандаа ута сэмгэтэй буунуудые үргэлһэн маржагар улаан нюуртай сэрэгшэд болон улаан боолтотой дружиннигууд жэрылдэжэ байгаа һэн. Эндэ олоороо сугларһан арад зониие һүрдөөн айлгаха гэһэн Санагын, Шара-Азаргын заставануудай сэрэгшэд, нютагай эдэбхитэд-дружиннигууд дасанай үндэр харшые хүреэлээд байгаа гэжэ һүүлдэ ойлгоо һэм.

Тиигээшье һаань, дасандаа үлэһэн үсөөхэн ламанар, хубарагууд айжа һүрдэнгүй, һүүлшын ехэ Самые 1933 оной зунай сагта харуулжа, һүзэгшэдэй һанал бодолые тэгшэлжэ, этигэл найдалыень бадаруулаа һэн даа.

Һахюуһанай дуганай урда тээ томо хүлэр бойпуур дээрэ һангизай, сагаан дали, тоһондо хуураһан шамар бадаржа, түмэр тулга дээрэ сүнхэгэр оёортой тогоон соо манжын сай харьялан бусалжа байба. Дасанай зүүн тээхи ута сарайнууд соо гоё гоо хубсаһатай мүргэлшэд суглараад байгаа бэлэй. Эхэнэрнүүд үнгэ бүриин хоргой торгон тэрлигүүдые үмдөөд, дээгүүрнь гоё һайхан угалзануудтай, хүхэ, ногоон үнгэтэй оодобшонуудые (хантааза) дабхасаад һуугаа һэн. Тэдэнэй энгэртэ, хоолойдоо зүүһэн сагаан мүнгэн гуунуудынь яларжа харагдана. Улаан шүрэнүүдые таблажа һуулгаһан хонтуулнуудаа үһэндөө хээд, улаан шүрэнүүдые, шара хубануудые хоолойдоо зүүгээд, мүнгэн сасагтай һиихэнүүдээ һанжуулаад һуужа байгаа һэн.

Эрэшүүл нэгэ бага юрын хубсаһатай. Монгол, хитад торгон, даалин тэрлигүүдые үмдэжэ, улаан, шара утаһан бүһэнүүдые бүһэлөөд, хара хилэн хүбөөтэй шобхо малгайнуудаа үмдэһэн байба. Зарим таабайнар орой дээрээ улаан залаатай жальбагар дэрһэн малгайнуудтай һэн.

Бурхадай дүрэ шарай, абари зангые харуулһан элдэб янзын багуудые үмдэһэн ламанар ехэ дүхэриг болон самнаба. Харшын баруун ханын хажууда ута сарай соо хорёод ламанар самай хурал үнгэргэнэ. Үхэр бүреэ, бэшхүүрэй, сан хэнгэрэгэй, хонхо дамаариин хүгжэм зэдэлжэ, холо хүрэтэр сууряатаа.

Дүхэригэй тэг дундань томо сагаан майхан соо Соро залаатай. Бамбагар ута һахалтай, сагаан торгон дэгэлтэй, улаан утаһан бүһэтэй, орёолдуулжа мушхаһан улаан таягтай Сагаан Үбгэн хүнгэн солбоноор сагаан майхан тойрожо самнаад, шог наада гаргажа, тад гэдэргээ унажа тарайшана.

- Буряад-монголшууд Сагаан Үбгэндэ ехэл шүтэдэг гээшэ. Энэниинь ямар удхатай, ушартайб?

- Сагаан Үбгэниие газар уһанай, хада уулын, үхэр малай эзэн, ута наһанай, баян һуудалай, хура бороо үршөөдэг һахюуһан гэжэ Самда эгээл голынь болгожо харуулдаг болоһон юм. Сагаан Үбгэн хүхэ, улаан үнгэтэй хоёр шуудайнуудые ташаагайнгаа хоёр тээ бүһэдөө хабшуулаад, хэтэ сахюураа зүүгээд, самнажа байгаа бэлэй.

Дасан сооһоо гурбан нюдэтэй мэлшэгэр улаан баг толгойдоо үмдэһэн, шад улаан дэгэлтэй Улаан һахюуһан (Жамсаран) гаража ерэбэ. Галай улаан дүлэн шэнги жэгүүрнүүд хоёр гарайнь сарбууһаа доошоо һанжаад харагдана. Улаан дүлэн толгой дээрэнь соробхилно. Жамсаран һахюуһан сортоотой түргэн самнаад, улаан дали жэгүүрээ дэлижэ, Сагаан Үбгэнэй орой дээгүүр һэбижэ, гол оруулжа бодхооно.

Хүхэ хара шарайтай, амаа ангайжа, ута һоёо шүдэнүүдээ ирзайлгаһан, шад улаан уралтай Азар бурхан гаража ерээд, Жамсаран һахюуһантай урда урдаһаан харалсаад самнана. Хүхэ, хара алаг хубсаһатай, үндэр томо бүдүүн бэетэй Буга Буха хоёр хүлнүүдээ дээгүүр үргэжэ, дошхон түргэнөөр самнаха юм. Амаа ангайлгажа, ута улаан хэлэнүүдээ һанжуулһан Буга Буха хоёр бүри ехээр дошхоржо, арбагар ута яһан эбэрнүүдээрээ хас-тас гэтэр мүргэлдэжэ самнана.

Улаан, шара хубсаһатай хорин нэгэн Дари эхэнэр бурхад дасан сооһоо дахалдаһаар гараад ерэбэ. Тэдэнэй хойноһоо хитагар оройтой шаб шара шанам малгайтай ламанар томо хүлэр толинуудые түмэр дохюураар ханхинатар тоншожо, хорин нэгэн Дари бурхадые үдэшэжэ ерэбэ.

Дари бурхад бултадаа нэгэ адляар хубсалаад, далбагар түхэреэн табаг малгайнуудые үмдөөд, орой дээрэнь алтан ганжарнууд яларжа харагдаа һэн. Хорин нэгэн Дари бурхад толгойдоо багуудые үмдөөгүй, хасар, хамар дээрээ хара түхэреэн тэмдэгүүдтэй ябаа. Хоргой торгон дэгэлнүүдэйнь ара талада һолонгын үнгэтэй ута залаанууд хүлнүүдэйнь ула хүрэтэр һанжанхай.

Дари бурхад сагаан майхангай хажууда зогсонгүй, самнажа байһан бурхадай дүхэригтэй хамтаржа, аали намдууханаар самнажа ябаа һэн.

- Cанагын табан уулын эзэд самда гарадаг һэн гэжэ дуулаа һэмби.

- Тиихэдэ уулын эзэдые хараа һэм. Баатар-Хаан ута хара һахалтай, сэрэгэй хубсаһатай, һэлмэ зүүһэн, ород хүнэй шарайтай һэн. Ринчин-Хаан (Буха-Ноён) сагаан һахалтай, хүхэ дэгэлтэй байгаа. Һубарган уулын эзэн Доржо Шэдэб (Сагаан Үбгэн) сагаан торгон тэрлиг үмдэнхэй, нариихан улаан бэһэтэй, ута сагаан һахалтай байһан юм. Баруун Үндэр уулын – Хурмастын эзэн Түдэб-Балбар сахилгаан дошхон, шэрүүн дүрэ шарайтай, хүрин хара дэгэлтэй байгаа. Табадахинь Санагын дасанай хойто уулын эзэн Генин-Чимбо байгаа ха юм даа.

Орон уулын эзэд бэшэ бурхадтай адли самнадаггүй, сагаан майханай дэргэдэ тусгаар жабдан дээрэ залардаг байба.

Ехэ Самай дүүрэхэдэ, Дүйнхэрэй дуган соо Орон уулын эзэдэй, һахюуһадай дотор сам (Бага Сам) болоһон байна. Орой болоходо, сороо залажа шатаагаад, Самай хурал дүүрэбэ даа. Һүүлдэнь тэнгэри бүрхэжэ, аадар бороон шааяжа, һуулга һабаар адхараа һэн.

- Түгэсхэлдэнь, тэрэ үедэ хэн дасанай шэрээтээр байгаа һэн бэ?

- Санагын дасанай һүүлшын шэрээтэнүүд гэхэдэ: долоодугаар шэрээтээр Гүнзэнэй Нимбуу һаарамба 1926-1928 онуудта байһанаа түрмэдэ ябуулагдаһан. Далахайн Тарбын Соржо 1929-1930 онуудта байгаад тушаагдаа, Сагаан-Мориной Банзаракшын Бальжинима 1932 он болотор байһан юм. Балдан Цыремпилов дасанай хаагдатар байгаа. Туһалагшань Гүнзэнэй Шагдар байба. Эдэ хоёройл оролдолгоор урда Самуудта хатаржа байһан олохон ламанарай тушаагдаад байгаашье һаань, залуу лама хубарагуудые һургажа, һүүлшын Сам эмхидхэгдэжэ үнгэрһэн түүхэтэй.

- Тиигээд юун болоо һэн бэ?

- Үшөө урид, 1930-1931 онуудта “Санагинское дело” гэжэ худал хуурмаг хэрэг бэелүүлжэ, ехэ зиндаатай олон ламанарые “арадай дайсад” гэжэ зэмэлээд, Хяагтын Улаан, Дээдэ-Үдын Сагаан, Эрхүүгэй түрмэнүүдтэ абаашажа хааһан юм.

Самай хуралай һүүлээр уданшьегүй дасандаа үлөөд байһан ламанарые үхэр малнууд шэнгеэр ябагаар туужа, хатуу хара хамалганда абаашаа һэн. Уголовно кодексын 58-дахи статьягаар ламанарые ангиин дайсад гэжэ зэмэлээд, 10-10 жэлээр түрмэ шорондо хаагаа, сүлэлгэндэ ябуулаа. Санагын дасанай 500-гаад ламанар түрмэдэ хаагдажа, ссылкэдэ ябажа наһа бараһан байна. Санагын дасанай ламанар сооһоо “Ган гэхэ нохойгүй, газар гэшхэхэ малгүй” Ойдоб ламбагай дасангаа һахижа нютагтаа үлэһэн эгээ һүүлшын ори ганса гэбшэ ламбагай байһан юм. Үгытэй хүбүүнэй гэбшын дамжаа гарахадань, нютагай зон туһалһан юм.

Санагын дасан хооһоржо хаагдаад, тонолгондо орожо, задалагдаа һэн. Дасанай бүхы тахилай хэрэгсэлнүүдые, алтаар шаража бүтээһэн бурхануудые, томо хүлди “Ганжуур”, “Данжуур” болон хэдэн зүйлын эрдэнеэр бүтээгдэһэн номууд, угай бэшэгүүд, хоргой торгоор оёһон самай хубсаһануудые, алта мүнгөөр, улаан шүрэнүүдээр, ялагар һубһануудаар, субад эрдэниин зүйлнүүдээр шэмэглэжэ бүтээһэн бурхадай багуудые хулуухыень хулуужа, сагаан сэдьхэлтэйшүүлынь хизаар ороноо шэнжэлхэ музейнүүдтэ зөөжэ абаашаһан юм. Тэрэ гоё һайхан алта мүнгэн хэрэгсэлнүүдэй ехэнхинь Дээдэ-Үдын Үнэн алдартын нэгэ һүмын подвал соо хаягдаад, тэндээ үмхиржэ, шиигтэжэ һалаһан байгаа. Тэдэниие эблүүлжэ, өөдэнь татажа хэрэглэхэ эзэн хүн оройдоошье үгы байба. Тиигэһээр байтар 1941 оной Агууехэ Эсэгын дайн эхилшоо һэн. Тиигэжэ үнэтэй сэнтэй юумэнүүд мартагдаа бэлэй.

Дээдэ-Бургалтайн дасан баһал хаагдаад, хэдэн зуун боти номуудые Зэдэ мүрэнэй уһанда хаяжа урадхуулаа. 1944 оной зун Гармаев Шоён таабайтай, Дамбиин Шагдурова Бадма-Хандатай гурбуулан “Улаан-Далахай” колхозойнгоо үхэр малнуудта эдюулхэ хужар Борьёогой нуур дээрэһээ хамажа асарха гэжэ гурбан мори тэргээр ошоходомнай, тэдэ номууд Сээжын Харуулай зүүн тээхи шанга харьялгатай нугалаадахи хайр шулуун дээгүүр сагаан саһан шэнги сайжа хэбтээ һэн. Тэндэ сайгаа шанажа ууха, моридоо амаруулха гэлсээд, загнуугаа абаад уһанда ошоходоо, тэдэ номуудай хуудаһануудые хараа һэм.

- Бага ябахадаа, “Байгал” ансамблиин хатаршадай “Сагаан Үбгэнэй зүүдэн” гэжэ хатар наада ехэ гоёшоожо хараа һэм. Тэрэ урданай Самһаа удхатай гү?

- Бишье ехэ һонирхожо хараа һэмби. Тэрэмнай, нээрээшье, Самай нэгэ үзэгдэлые бодото дээрэнь бэшэшье һаа, яһала үнэншэмэ зүбөөр харуулһан, тэрэ сагтаа ехэл удха шанартай байгаа гэжэ һанадагби. Зүблэлтэ засагай түлэг дунда тиимэ үйлэ харуулха ехэл зүрхэтэй манай буряад бэлигтэн байгаал даа.

- Заа, һайн даа, Содном Дубжирович. Самай наадан мүнөө һэргээгдэжэ байна. Дээдэ-Онгостойн Дүйнхэр дуганда Сам наадажа эхилээ.