​Гэсэрэй үршөөлөөр

Алдарта Хэжэнгэ руу Гэгээн түрэлтэ Гьетрул Джигме Римбүүшэ, Ньингма һургуулиин хоёр утаһа баригша тусхай зорилготойгоор морилһон байна. Ньингма һургуули хадаа эртэ урданай бэшэмэл баримтануудые, удха зохёолнуудые нэгэ хэлэнһээ нүгөө хэлэндэ оршуулдаг. Тэрэ тоодо Гэсэрэй юһэн һалаа эхинһээнь адаг болотор буряад хэлэндэ оршуулһан байна. Гэгээн түрэлтэ Гьетрул Джигме Римбүүшын Хэжэнгэ ерэхэ болихонь удаан сагай туршада хүсэд мэдэгдээгүй байгаа. Ушар юуб гэхэдэ, Гэсэрэй ябаһан газарнууд гол түлэб Түнхэндэ, Ахада байна. Тиимэһээ үргэлтэй мүргэлтэй газарнууд мүн лэ тэндэ оршоно. Мүргэл бүтээхэ зоншье ехэнхидээ тиишээ тэгүүлээ һааб даа. Тиибэ яабашье, Гэгээн түрэлтэ Гьетрул Джигме Римбүүшэ Хэжэнгын дасанай ламанарай ябуулһан ажал хүдэлмэриин һайгаар Хэжэнгын аймагта ажаһуудаг буддын шажантантай золгожо, номоо табиба ха юм.

Автор: Буда Дугарцыренов
Описание: Гэгээн түрэлтэ Гьетрул Джигме Римбүүшын ном шагнахаяа олон һүзэгшэд суглараа

Хада уулата Аха, Түнхэндэ

Гэсэрэй ёһо заншал баригша Буряад орондо зунай эхин һарын тэндэ морилон буугаа. Иишэ ерэһэн ехэнхи сагаа тэрэ Ахын аймагта бараба. Шалтагааниинь гэхэдэ, агуу хаан, дайсадай һүр дарама баатар Гэсэрэй тоонто Ахын аймагта булаатай юм ха. Тэндэ ном һургаал табяад, удаань Буряад Уласай ниислэл Улаан-Үдэ ерэжэ, Буряадай эрдэмэй түбтэ хүдэлдэг сэхээтэнтэй золгобо. Энэ уулзалгын үедэ эрдэмтэд һонирхоһон асуудалаараа Гэгээн түрэлтэ Джигме Римбүүшэдэ хандажа табихадань, удаа дараалан тэнюун түбшэнөөр харюусаба.

Зандан Жууһаа Хэжэнгэ руу

Джигме Римбүүшэ Эгэтын дасан руу заларба. Үнгэрэгшэ зуун жэлэй эхинһээ хойшо Будда Шэгэмүүниин манай алтан дэлхэй дээгүүр ябахадань, буулгажа абаһан табан дүрсэнүүдэйнь нэгэн – Зандан Жуу эгээл тэндэ байна ха юм. Зандан Жууда талархалаа мэдүүлэн уншалга бүтээгээд, жиндагуудай һонирхоһон зүйлнүүдтэ харюу олгомсоороо Гэсэрэй хубилгаан ябаһан тула Джигме Римбүүшэ Эгэтын дасаниие буряад дайдын эгээн нангин газар байна гэжэ дүнлэбэ.

Джигме Римбүүшын Хори Хэжэнгэ хоёрой хилэдэ морилон ерэхэдэнь, Хэжэнгын дасанай лама санаартан алда хадагаар угтажа, хүндэлбэ. Энэ баяр ёһололые буддын олон тоото шажантан хоёр нюдөөрөө хаража байгаа. Тэдэнэр мүн лэ аюуша хадагуудые баряа юм бэзэ. Гэсэрэй ёһо заншал хүндэлэгшэдэй жагсаалда Хэжэнгын аймагай захиргаанай гулваа Геннадий Лхасаранов, Хэжэнгын аймагай арадай түлөөлэгшэдэй зүблэлэй түрүүлэгшэ Доржо Бадмаев, Доодо-Худанай һомоной захиргаанай дарга Борис Рантаров болон бусад дэмбэрэлтэ энэ угтамжада хабаадаһан байна. Джигме Римбүүшэ баярлаһанаа мэдүүлээд, Абай Гэсэртэ хабаатай түүхэтэ газарнууд буряад дайдада яһала олон байна гэжэ тэрэ тэмдэглээ. Хэжэнгээрхинтэй золгоһон газарта Гэсэрэй орхиһон тэмдэгүүд байна. Буддын шажанай шадабаритан эгээл энэ газарта ашата хаанда, агуу сэрэгшэдэ зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд эмхидхэбэл, тон зүйтэй байха гэжэ хэлээ.

Джигме Римбүүшэ Хэжэнгын дасанда хонобо. Тус дасанай шэрээтэ Гармажаб Жамбалов түрүүтэй ламанар ашата багшые хани халуунаар угтажа абаа.

Дутуу дундануудаа усадхагты, буян хэшэг суглуулагты

Хара үглөөнһөө хойшо Хэжэнгын дасан руу буряад олон нютагуудһаа хүн зон ерэжэ эхилээ. Ном табилгын үедэ сугларагшад уужам гэгшын Согшон дуганда багтабагүй. Тиимэһээ багтаагүйшүүлынь дасанайнгаа газаа һуури байраяа олобод. Адаглахада, байгаалишье энэ ном табилганда баясана хэбэртэй. Гандажа эхилһэн, ангашаһан газарые бороон шааяса ороод, Римбүүшэ багшын морилхын урда тээ шиигтэй, зөөлэн болгоод байба. Ном табижа байхадань, ааяма халуун уларилай орондо, наран элшэнүүдэйнгээ хүсэ зорюута буурааһан юумэдэл, зөөлэхэнөөр дулаасуулжа, харин багшын хэлэһэн үгэ бүхэниие анхаралтайгаар тодожо абажа байһан жиндагуудай һэрюусэхын тула һэбшээн үлеэхэдэжэ байба.

Ном табиһан бэеэрээ, Джигме Римбүүшэ Гэсэртэ хабаатай ёһо заншалнуудай онсолигууд тухай айладхаба. Будда багшын һургаалдашье арад зониие хүртөөгөө. Шүтэгшэд ехэ анхаралтайгаар багшын дамжуулһан үгэ бүхэниие сэдьхэлдээ тогтоон абаба. Архи, тамхинай хорон тухай Римбүүшэ багша амяараа хөөрэбэ.

- Танайда ган гасуур боложо байна, наран хэнииешье, юушье гамнанагүй. Бороон ороногүй. Эндэ тамхи хэмһээ үлүү татадаг, архи байнал гэжэ уудаг хүнүүд зэмэтэй. Тэдэнэр ганса хүн зоной ами наһа хорлохоһоо гадна, халуун бусад амитанай ажабайдал гутаана. Тэрэ тоодо тэнгэришүүлшье тэдэнэй бузар ябадалһаа хохидоно. Хүн гээшэ ондоо олон нүгэлтэй ха юм. Тэрэ нүгэлнүүдһээ боложо, тэнгэришүүл бороо хура ябуулнагүй. Хуурай зунай һүүлдэ, ургасагүй намар ерэнэ. Үхибүүдэйнгээ муу юумэндэ түргэн һурахада гайхаһан гэлыһэнэй хэрэг үгы. Таанар, бэеэ хүсэһэн зон, яндан яяр жэшээ тэдэндээ өөһэдөөл харуулжа үгэнэ ха юмта.

Буряад ороной дардам замуудаар ябахада, тэдэнэй далан дээрэ обоо-хүбөө архиин шэлэй хэбтэхыень, тамхяа татаад, хаяһан үй түмэн үлэгдэлнүүдые, бусад бог шорой ашата багша харахыса хараа. Архи уухаһаань тэбшэхэ, тамхяа хаяха, муу үйлэ хэрэгүүдһээ, хэрэггүй бодолнуудһаа арсахатайтнай адли ажабайдалайтнай тад ондоо болохыень өөһэдөө харахат, - гээд, Джигме Римбүүшэ зохидхоноор тэмдэглэбэ.

Үнэн жаргал олохо гэбэл, ухаагаа номгоруулха хэрэгтэй, буян хэхые бодожо ябабал, олохот, - гэжэ Буддын шажанай ашата багша һанамжална.

- Буддын шажанда үнэн зүрхэнһөө шүтэдэг хүн гээшэ ухаагаа ото һэргэг байлгажа, энэрхы сэдьхэл түрэжэ, баян дэлгэр сэдьхэлтэй байжа, харюусалгатай, нарин, тэсэбэритэй байха уялгатай. Буддын шажантай хүн дасан ерэхэдээл, буянтай хүнэй нюур зүүгээд, гэртээ харихадаа, тад ондоогоор бэеэ абажа ябаха ёһогүй. Буддын шажанда бэеэ зорюулһан хүн ганса үргэл, мүргэлнүүдтэ ябаа болоод дүүрэшэхэ бэшэ, ондоо олон баяр баясхалан асардаг талануудтай. Иимэ хүн ганса хара амияа хараһандаа бэшэ, харин эхэ зургаан зүйл хамаг амитанда туһа үзүүлхэ арга боломжо олоһондоо баясана.

Хэрбэеэ үдэр бүхэндэ бэлин шэбшэг табижа ябадаг байбал, үйлын үри муу болгожо байнаб гэжэ ойлгоод, хэлэ амаа татаад ябажа һураха шухала. Аман байна гэжэ, зүүлжэ-баруулжань, урагша хойшонь турьяжа ябаһан хүн эсэсэй эсэстэ муу юумэндэ орохол даа. Муу юумэн гээшэ модон хүлтэй, тиимэһээ хара бодолнууд, сагаан бодолнуудта орходоо олоор манай толгойдог ородог юм гэжэ ойлгохо шухала. Тиимэһээ тэрэ бодолнуудһаа нүгэл гарана. Буян хэхын тула, һайн юумэ бодожо ябаха шухала.

Та, буряад зон, түбэд арадтай адли Будда бурханай һургаалые эхынгээ уурагтай суг бэедээ шэнгээжэ абанат. Тиигэдэг болоһонһоотнай хойшо, олохон зуун жэл үнгэрбэ. Өөрөө бурхан болохо арга боломжо хүн бүхэндэтнай бии. Тиимэһээ ухаагаа номгоруулха талаар ажалаа бидэ үргэлжэлүүлхэ ёһотойбди. Энэ ажал яаха аргагүй хүндэ. Теэд хүндэ гэжэ ерээд, эхилһэн энэ ажалаа хаяжа болохогүй. Тиигэхын ашаар доодо түрэлнүүдтэ унахагүй, гэгээрэл тээшэ дабшаха байнабди. Тиимэл хадань Буддын Һургаал баруунай гүрэнүүдтэ дэлгэрһээр дэлгэржэ байна, тэндэхи арад зон бүхэдэлхэйе һайн тээшэнь хубилгахые оролдоно, - гэжэ Джигме Римбүүшэ дүнлэбэ.

Гэсэрэй хубилгаанай хэлэһэн үгэнүүдынь мэргэнэй годлинуудтал хурса, тодо байжа, эндэ ерэһэн жаргалтай хүнүүдэй эльгэ зүрхэ тудажа жэгнэбэ. Тэдэнэр шадал хүсэ орожо, буддын шажанда бүри һайнаар шэнгэхэ дорьботой болобо. Иимэ һайн мэдэрэл, ашата багшын аянда мордоһонойшье һүүлдэ агаараар хиидэжэ байһандал эли байгаа һэн. Ашата багшын хэлэһэн үгэнүүд хэзээдэшье мартагдахагүй, юуб гэхэдэ, һургаал табижа байхадань, һууһан зон үдэр бүхэндэ бодолгото болон, ухаагаа номгоруулха, буянтай ябахые оролдохо бшуу.

Ном табижа дүүргэхэдээ, Джигме Римбүүшэ Хэжэнгын дасанай шэрээтэ ламада дасантнай саашадаа улам хүгжэг, һалбараг гэжэ үреэгээд, һүзэгтэй зоной бариһан бэлэгүүдые дамжуулба. Тиигээд ламанарта, Хэжэнгын дасанай жиндагуудта, буддын шажантанда үнэн зүрхэнһөө баяр баясхалан хүргэһэн байна.

Тобшо тайлбари

Гэсэрэй алдар нэрэдэ хабаатай олон газар Буряад орондо, бусад гүрэнүүдтэшье бии. Буряад үльгэр шагнаад байхада, Абай Гэсэр Саяан үндэр хадада түрэһэн юм гэжэ ойлгохоор. Харин хаан шэрээнь Монгол, Буряад оронуудай хилэ дээрэ оршодог Мүнхэ-Һарьдагта оршодог юм ха. Улаан-Үдэ хото шадар «Гэсэрэй буудал» гэжэ хүшөөнүүдэй зэрэлгээ бии. Тэндэ Гэсэр баатар моридоо уяжа, амаруулаа юм гэжэ үльгэр соо хэлээтэй. «Гэсэр» эпосэй мянган жэл бүхы Буряад орондо 1995 ондо үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэгдэһэн байха юм.

«Буряад үнэнэй» нэмэлтэ мэдээсэл

«Гэсэр» үльгэр хадаа монгол туургата бүхы арадуудай аман үгын хүшөө болонхой. Түбэдүүд, монголшууд, тува, алтай, хальмагууд, хойто-түбэдэй уйгарнууд тэрэниие ама дамжан хэлсэдэг байна. Тиимэһээ энэ эпос Түбэй Азиин олон соёлтониие, ёһо заншалтаниие нэгэдүүлнэ гээшэ. Олон арадууд Гэсэр Богдодоо мүргэнэ. Тэнгэри, бурхан, агуу һүр һүлдэтэн гээд хүндэлнэ ха юм. Гэсэр сэрэгшэдые хамгаалдаг, мал һүрэг элдэб дайсадһаа аршалдаг, ада баршад, анахай, шүдхэрнүүдые дарадаг, арад зондо зол жаргал олгодог юм. Бөөгэй дурдалга (али дуудалга гү) соо Гэсэрые бурхан гэжэ гү, али тэнгэри гэжэ нэрлэдэг. Үндэр уулын сагаан орьёл дээгүүрхи сагаан манан үүлэн гэртэ ажамидардаг Тэнгэриин хүбүүн гэнэ.