1117
Газар дэлхэйн энгэртэ оршоһон хото бүхэн өөрын онсо түүхэтэй байдагынь дамжаггүй. 350 жэлэй саана Үдэ голой үндэр шулуулиг эрье дээрэ Үдын зэмьеэ табигдажа, Улаан-Үдэ хотын түүхэ захалба.
Хотын түүхэ анха эртэнһээ түүхэшэдэй һонирхол татагша һэн. Үдын зэмьеэ 1666 ондо табигдаһан үеһөө манай хотын түүхэ эхилээ гэжэ үни удаан сагта тоологдодог байһан, харин архивай дансануудые уудалжа, һуури табигдаһан сагынь 1665 ондо ха гэжэ элирүүлэгдэбэ. Тиин энэ ушарһаа шэнээр шэнжэлэлгэнүүд ябуулагдажа, Үдын зэмьеэе арбанай ноён Осип Васильев 1665 оной намар табиһан юм гэжэ тодорхойлогдобо, теэд Орос Уласай газар дэбисхэрэй засагай зургаанай нэгэниинь болоһон ониинь 1666 он гэжэ элеэр гаража ерэһэн байна. Россиин эрдэмэй академиин Түүхын-хэлэ бэшэгэй таһаг, Академиин Түүхын хүреэлэн болон Россиин эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Монгол арадууд, Буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн тус ониие түүхэтэ гэжэ баримталан, 2016 ондо Улаан-Үдэ хотын мүндэлһөөр 350 жэлэй ойе тэмдэглэхэ тухай шиидхэбэриие эрдэмэй талаһаа тодорхойлһон юм.
Оросой Холбоото Уласай Засагай газарай баталһан ойн баярай ажаябуулгануудай түсэбөөр Улаан-Үдэ хотодо байгша оной юһэ һарын 1-5 үдэрнүүдтэ Уласхоорондын эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаан үнгэргэгдэхөөр хараалагданхай. Тус хуралдааниие эмхидхэгшэдэй тоодо Буряад Уласай Засагай газар болон дээрэ нэрлэгдэгшэ Монгол арадууд, Буддын шажан болон Түбэд орониие шэнжэлэлгын хүреэлэн оролсоно. Энэ хуралдаанай гол зорилгонуудай үргэн хүреэндэ Улаан-Үдэ хотын түүхэ болон мүнөө үеын байдал, саашанхи хүгжэлтынь хараа бодол, экономикын, түрын бодолгын шухала асуудалнууд оролсохо юм гэжэ тодорхойлогдоно. Энэ ябуулгын үедэ Россиин болон гадаада олон уласуудай эрдэмтэд һанал бодолоороо хубаалдаха, хэжэ байһан ажалайнгаа үрэ дүн элидхэжэ, манай хотын хүгжэлтын олон тоото асуудалнуудые зүбшэн хэлсэжэ, саашанхи ябасынь элирүүлэн, засаг зургаануудта дурадхан табиха түсэбтэй.
Хуралдаан табан эрдэм шэнжэлэлгын һалбаряар хубааржа ажаллахадаа, нэгэдэхи һалбаринь «Улаан-Үдэ: түүхэ болон соёл үе сагуудай ба эргэншэлэлэй халаан дээрэ» гэжэ нэрэтэй байха, хоёрдохинь – «Улаан-Үдын ниигэмэй-экономикын хүгжэлтэ: хүндүүлхэй ба түрүүшын ээлжээнэй асуудалнууд», гурбадахинь – «Улаан-Үдэ: газар дэбисхэр, оршон тойрон ба байгаали», дүрбэдэхинь – «Хотын дүрэ ба хотын оршон хотодо ажаһуугшадай нюдөөр», табадахинь «Евразиин хилын уулзуур дээрэхи үдэр бүринн соёл». Мүн тиихэдэ хоёр дүхэриг шэрээ үнгэргэгдэхөөр хараалагдана гэбэл, нэгэдэхинь «Улаан-Үдэ Россиин болон дэлхэйн газар дэбисхэрэй болон түрын бодолгодо», хоёрдохинь «Үндэһэ яһатанай соёл болбосоролой олон янзын байдал хүгжэлтын болон эбтэй харилсаанай тулада» нэрэтэйгээр үнгэргэгдэхэ.
Тус хуралдаанда Москва, Санкт-Петербург, Владивосток, Новосибирск, Элистэ, Абакан, Якутск, Мирнэ, Эрхүү, Шэтэ хотонуудай, мүн Улаан-Үдэ хотын, Монгол Уласай, Урда Солонгосой, Хитадай, Франциин, Белоруссиин эрдэмтэд, Буряад Уласай гүйсэдхэхы болон хуули эрхилхэ засагай зургаануудай түлөөлэгшэд энэ хуралдаанда хабаадалсахаар хараалагданхай.
Эрдэмтэд хуралдаанай үедэ Улаан-Үдэ хотын соёл болон түүхын түүхэ бэшэг, эртын түүхэ баримта бэшэгүүдые шудалжа, хотын можо нютагуудай хүгжэлтэдэ үзүүлдэг нүлөө, хотын хүтэлбэриин онсо илгаанууд, Улаан-Үдэ хотын засаг хүтэлбэриин болон ниигэмэй--экономикын хүгжэлтэ, оршон байгаалида гамтайгаар хандалга, хотын оршон тойрон, хото барилга, болбосон түхэлтэй болголго, ашаа зөөлгын болон хэлхеэ холбооной, эрдэм, болбосорол, ниигэмэй талаһаа хангалга, элүүрые хамгаалга, бэеын тамир гэхэ мэтэ олон тоото шухала асуудалнуудые хэлсэн зүбшэхэ юм. Гэхэтэй хамта эрдэмтэд Улаан-Үдэ хотын зоной үдэр бүриин ажахы, ажаһуудал, байдал тухай, эршэмтэй хүтэлбэрилхы ажал тухай, элдэб олон янза шажан мүргэлнүүдтэ шүтэгшэдэй, үндэһэ яһатанай хоорондохи харилсаан гэхэ мэтэ асуудалнууд хуралдаанай үедэ зүбшэгдэхэ. Харин тэрэ тоодо бүри үргэн хэмжээнэй асуудалнууд орхигдохогүй гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй: Түб, Дурна болон Урда Азиин уласуудтай харилсаа эрхилэн бэхижүүлхэдэ, Улаан-Үдэ хотын онсо үүргэ баһа шэнжэлэгдэхээр хараа түсэб табигдана.
Манай хотын түүхэ эртэ урдын үеһөө һабагша татанхай. Хотын мүнөө эзэлжэ байгаа газар талмайе эртэ урдын хүнүүд эртын шулуун зэмсэгтэ үедэ, 800-һаа 500 мянган жэл хүрэтэр урид эзэлжэ байһан гэжэ элирнэ. Гол эзэлһэн газар талмайнь гэхэдэ, шулуун зэмсэг болбосоруулхада бэлэн газар гэхэ гү, али шулуулиг газарта, Үдэ Сэлэнгэ хоёрой уулзуур дээрэ нэмжыһэн. 1951 ондо А.П. Окладников Улаан-Үдын оршон тойрондо гэхэ гү, али Далам (Мухино), Ошурково, Доодо Онгостойн буусануудта дундада шулуун зэмсэгтэ үедэ (11-8 мянган жэлэй саана) барга эртын хүнүүд һууһан гэжэ тобшолһон байна. Даламай болон Доодо Онгостойн буусанууд шэнэ зэмсэгтэ үеын сагай гэжэ тоологдодог гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй. Даламай буусые А.П. Окладников 1959 ондо, Доодо Онгостойн буусые В.В. Попов 1926 ондо нээн олоһон юм. Удаань 1920-ёод болон 1940-өөд онуудай эсэстэ Г.П. Сосновский, Э.Р. Рыгдылон болон А.П. Окладников малталгын ажал тэрэ газарнуудаар ябуулһан байна.
Хаанта Оросой нютагай засагай шэнэ газар буряад арадай нүүдэл зөөдэлэй бууса газарнуудта байгуулагдаһан юм. Тус засагай буусын байһан газарые XX зуунай эхиндэ наһатай хотынхид заажа үгэхэдөө: «Эндэ, хэдэн шоро мэтээр табигдаһан хурса үзүүртэй модоной ёройлдоһон газарта острог гэхэ гү, али «хасаг түрмэ» байһан», – гэжэ заадаг һэн. XVII-XVIII зуун жэлнүүдэй үеын хүрьһэ элирүүлхын тулада энэ газарта хэдэн удаа малталганууд ябуулагдажа, олдоһон зүйлнүүд арилгагдан абтажа, мүнөө үедэ Буряад Уласай Үндэһэн музейдэ хадагалагданхай.
Тус газар мүнөө үедэ «Батарейн талмай» гү, али «Батарейкэ» гэжэ нэршэнхэй. Юуб гэхэдэ, анха түрүүн энэ талмай дээрэ ород хасагуудай үхэр буугай батарей оршодог байһан. Мүнөө сагта тус газар дээрэ 1920-1930-аад онуудай үеын гэр буусанууд баригданхай. Археологиин малталгануудай дүнгөөр, Үдын острогой анхан һууринь Илалтын проспектын адагта, Үдэ голой баруун шулуулиг эрье дээрэ оршоно гэжэ элирһэн юм. Тус острог засаг зургаанай бэшэ, харин ехэнхидээ ажахын түхэл маягтай байһан гэжэ баһа тэмдэглэгдэнэ.
Үдын острогой барилга тухай эгээн эртын мэдээжэ данса гэхэдэ, хасагай арбанай ноён Осип Васильевай Енисейн воеводо Василий Голохвастовта 1666 оной майн долоондо эльгээһэн албанай бэшэг юм. Харин баһа нэгэ данса бии гэбэл, эзэн хаан Алексей Михайловичай Енисейн воеводо Кирилл Яковлевта эльгээһэн грамота болоно. Тэндэ иигэжэ бэшээтэй: «Сэлэнгэ мүрэн дээрэ, Үдын адагтахи газарай Люлелен отогой 25 түнгүүс зон ясаг түлбэридэ абтаба».
Үдын острогой байгуулагдаһан тухай хэдэн ондоо һанамжанууд бии. Л.К. Минертын мэдээсэһээр, Үдын острог 1677-1680 онуудай хоорондо баригдаһан (харин Спафариин 1677 ондо аяншалха үедэ гансал зэмьеэ байһан гэхэ). Энэ һанамжа «Буряад-Монголой АССР-эй түүхэдэ» тодорхойлогдоһон 1689 онтой харшалдана, тэрэ үеэр острог хото баригдаһан байгаа ёһотой гэжэ һанагдана. Л.К. Минертын һанамжын ёһоор, Үдын острог тухай түрүүшын дурсалга гэбэл, аралжаа наймаашан Исай Остафьевай бэшэг баримта боложо үгэнэ. Тэрэ бэшэг соо иигэжэ хэлэгдэнэ: «Эрхүүгэй острогһоо Үдын острог алган Даури ошожо ябанаб…». Гэбэшье Россиин эрдэмэй академиин Санкт-Петербургын таһагай архивта олдоһон дансын баримтаар, Үдын зэмьеэгэй газарта острогой баригдаһан ониинь – 1679 он болоно. 1680-яад онуудта Үдын острог Байгал шадарай сэрэгэй хамгаалалгын гол түбүүдэй нэгэн боложо тодорһон байха юм. Энэ острог дамжан, Нэршүүгэй болон Албаажанай острогуудта ажаһуугаа сэрэгэй албатанда орооһо болон бусад зүйл хүргэгдэдэг байһан. Энэл замаар түрүүшын сүлэгдэһэн зон ябадаг байгаа бшуу. Үдын острог хүгжэн ургажа, Зүүн Сибирьһээ Байгал далай болон Амар шадарай хизаар харгалзалха түб болохоор хараалагдажа, Сэлэнгын острогой засаг зургааниие Үдын острогто оруулха гэхэдэнь, хилэ шадархи Сэлэнгын острогые һуладхахын аргагүй дээрэһээ, бүхы юумэнь байрадаа үлэһэн гэхэ.
Үдын острогой онсо үүргэ байн байтараа, баһашье ургаба. Юуб гэхэдэ, орос-хитадай хоорондохи хэлсээ баталхаяа Оросой элшэн сайднарай толгойлогшо Федор Алексеевич Головин 1687 оной сентябриин 10-да Москва хотын харбагшадай (стрелецүүдэй) полкнуудтай Үдын острог хүрэжэ ерэбэ. Хитад элшэн сайднар олон ехэ сэрэгтэй Нэршүү хото шэглэн дүтэлбэ гэжэ дуулахадаа, тэрэ острогые бэхилхэ тухай Головин захиралта тунхаглаба. 1688 ондо Ф.А. Головин харбагшад болон хасагуудаа эрхилжэ, Үдинскдэ острогой орондо дүрбэлжэндөө 40 сажан хэмжээнэй багахан модон хэрэм барижа, Удинскь хотын захын зэргэтэй болоһон түүхэтэй.
1775 ондо Үдын, Сэлэнгын, Баргажанай болон Нэршүүгэй уезднүүдые багтааһан Эрхүүгэй губерниин байгуулагдахада, Удинск хадаа уездын түб боложо, хотын зэргэтэй болоһон юм. 1783 ондо Эрхүүгэй наместничество байгуулагдахада, Удинск хото Дээдэ Үдын уездын түб болобо. Тиин 1784 ондо Орос Уласай Һүлдэ зурагуудай конторо руу Дээдэ-Үдын һүлдэ зураг эльгээгдэжэ, 1790 оной октябриин 26-да баталагдахадаа, иимэ байһан юм: «Хоёр хубида хубаагдаһан бамбайн (халхын) дээдэ хубида Эрхүү хотын һүлдэ зураг, доододонь – алтан талмай дээрэ Эртын Римэй аралжаа наймаанай Меркурий бурханай ошорто таяг, элбэг дэлбэгэй эбэр һүлдэ». Энэнь тус хотодо эрхим һайн худалдаа наймаан эрхилэгдэдэг гэһэн удхатай байгаа бшуу.
XVIII зуун жэлдэ Дээдэ Үдэ худалдаа наймаанай мэдээжэ түб болон хүгжэжэ, 1768 ондо эндэмнай яармаг байгуулагдаад, наймаанай тусхай газар бариха хэрэг гаража ерэбэ. 1789-1791 онуудта хүпеэсүүдэй мүнгөөр 40 алаабхитай наймаанай газар баригдаба. Харин 1803 ондо наймаашадай суглаан дээрэ бүри үргэн, олон алаабхитай шулуун наймаанай газар бариха шиидхэбэри абтаба. Тэрэнь дүшэн жэл соо элдэб эсын бэрхэшээлнүүдтэйгээр баригдажа түгэсэбэ (Гостиный двор – мүнөө «Жаран базаар» гү, али «Жаран нүхэн» гэжэ нэрэтэй). Дээдэ Үдын яармаг бүхы Зүүн Сибириин аралжаа наймаанда сэнгэй талаар нүлөөлдэг томохон яармаг һэн. Наймаанда гаргашалагдаһан мүнгөөрөө гансал Эрхүүгэй яармагһаа доохонуур байһан юм. 1851 он хүрэтэр манай хото хэмжээгээрээ, хүн зоноороо Эрхүүгэй доодо тээ хоёрдохи һуури эзэлдэг байһан юм.
Сибириин хотонуудай хүгжэлтэ ургалтада Орос Уласые баруунһаа зүүн зүг хүрэтэр шууд холбоһон Сибириин түмэр зам өөрын һайн нүлөө үзүүлһэн бэлэй. Дээдэ Үдын станци түрүүшынгээ гал тэргэ 1899 оной августын 15-да угтан абаһан юм. Тус замай ашаглалгада оруулагдахада, Дээдэ Үдэ ганса аралжаа наймаанай бэшэ, харин Алас Дурнада, Монгол Уласта гадаадын түрын бодолгын талаар түрүү хотонуудай тоодо ородог болобо.
Аралжаа наймаанай хажуугаар Дээдэ Үдэдэ үйлэдбэри хүгжэжэ эхилһэн байна. Түрүүшын үйлдэбэринүүд гар бүтээлэй жэжэхэн мастерскойнууд байһанаа, саашадаа хүгжэн жэжэ үйлэдбэринүүд болоо һэн. Шэнэдхэн оньһожоруулгын ажаябуулгануудай ашаар хото руу олон зон зөөжэ ерэдэг болоод, XX зуунай үедэ Дээдэ Үдэ үндэһэ яһатанай хүдэлөөнэй түбүүдэй нэгэн боложо, саашадаа түүхын ябасада өөрын онсо һуури эзэлдэг боложо эхилбэ. Февралиин хубисхалай дүнгөөр Дээдэ Үдэ хотодо хоёр засаг тогтобо: Хотын өөртөө засаха захиргаанай хажуугаар Ажалшан болон солдадуудай һунгамалнуудай Зүблэл болон Ниитэ эмхинүүдэй хороон тогтоогдоһон юм.
Шэнээр бии болоһон Алас Дурна республикые Совет Росси 1920 оной майн 14-дэ мэдэрэн баталаад, тус республикын ниислэл хотонь Дээдэ Үдэдэ тогтоогдоһон түүхэтэй. Тиин 1921-1922 онуудта Дээдэ Үдэ Алас Дурна республикын бүридэлдэ ороһон Буряадай бэеэ дааһан можын түб болоод байгаа һэн. Бүхэроссиин Гүйсэдхэхы хорооной 1923 оной майн гушанай тогтоолоор Буряад-Монголой бэеэ дааһан Совет Социалис республика байгуулагдажа, Дээдэ Үдэ – Хаанта Россиин уездын түб байһан хото – ниислэлынь болон тодорһон юм. 1923 оной декабриин 4-дэ зарлагдаһан Буряадай Зүблэлнүүдэй I съезд Буряад-Монголой АССР-эй байгуулалтые хуулитаар баталһан гэхэ.
Илажа гараһан Совет засаг үндэһэ яһатанай талаар өөрын онсо бодолго ябуулжа, СССР-эй олон тоото яһатанай ажабайдалые шэнээр зохёон ябуулжа, урагшань дабшуулха шангахан түлхисэ үгэһэн юм. Энэ хэрэгые Буряадайшье үндэһэ яһатанай түлөө жүдхэгшэд эдэбхитэй угтан абажа, ажалаа ябуулжа эхилээ һэн.
Үндэһэ яһатанай түрын бодолгын бэелүүлэгдэхэдэ, яһатан бүхэн өррынгөө үндэһэн соёл хүгжөөн дэбжүүлхэ аргатай, бүгэдэ арадые үзэг бэшэгтэй, нэгэн бэшэгэй хэлэтэй болгохо зорилго табигдаа һэн. Дээдэ Үдэ хото тус үргэн дэлисэтэй ажаябуулгын түбынь болоо һэн ааб даа: болбосоролой, соёлой эмхинүүд, театр, музей, номой сангууд нээгдэжэ, ажалаа эхилбэ, тэрэл сагта номой хэблэл, эрдэмэй түбүүд бии болгодоһон түүхэтэй. Энээнэй ашаар хотодомнай эрдэмтэд, уран зохёолшод, соёлой болон урлалай ажалтан олошоржо, хотын сэхээтэн бии болоо бэлэй. Шэнэ үеын эрилтээр, шэнэ ехэ үүргээрээ Дээдэ Үдэ хото болбосонги хотонуудай тоодо ороо һэн. Тиин 1934 ондо Дээдэ Үдэ нэрэеэ орхижо, мүнөөнэйнгөө нэрэ – Улаан-Үдэ – абаһан юм.
Энэл сагта хотын засаг зургаанууд хотын ажахытай холбоотой элдэб олон янзын бэрхэшээлтэй асуудалнуудые шиидхэжэ захалба. Тэрэ тоодо Сэлэнгэ мүрэн дээрэ хүүргэ ба шэнэ электростанци барилга гол шухалануудай эхиндэ байһан. Удаа дараалан паровоз-вагон заһабарилгын болон шэлэй оньһожоруулагдамал заводууд, мяханай консервын комбинат, Улаан-Үдын модо бэлэдхэлэй завод гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд богони саг болзорой туршада баригдажа, ашаглалгада оруулагдаба. Хотын засаг ажаһуугшадые олон талаһаа хангаха ажал үргэнөөр ябуулжа эхилбэ. Сайн Зам дээрэ аралжаа наймаагаар ажаһууһан хото тэрэ үедэ Зүүн Сибириин засаг зургаанай, үйлэдбэриин, соёлой, эрдэмэй томохон түб болон хүгжэбэ.
Мүнөөдэр Улаан-Үдэ хото Оросой Холбоото Уласай томо томо түбүүдэй тоодо оролсожо, түмэр замай, агаарай онгосын, автомобилиин унаагай болон худалдаа наймаанай түб болонхой. Манай хотодо зуу гаран яһанай 430549 хүн ажаһууна. Эдэ олон элдэб яһанай, шажан шүтөөнэй зон (буддын, үнэн алдартын, католик, лалын болон иудаизмын шажанай, бөө мүргэлэй) эб найрамдалтай, халуун хани барисаатай ажаһуужа, Орос Уласай бусад хото можонуудай зондо жэшээ болохо зэргэтэй.
Улаан-Үдэ хото хэдэн зуун жэлнүүдэй туршада хүгжэн һалбаржа, үндэһэ яһатанай өөрын онсолигтой, баян түүхэтэй хото болон, мүнөө үндэр ойгоо тэмдэглэхэеэ бэлдэжэ байна.
Мүндэлһэн үдэрөөрнь түрэл хотоёо, ниислэлээ амаршалая!
Автор: Бабасан ЦЫРЕНОВ
