​Үндэһэн хэблэлэй түрүүшын жэлнүүд

Бүгэдэ буряад арадай сониной ойн баярые угтуулан, түүхынгээ түрүүшын жэлнүүдэй нюурнуудые һэхэн уншая. Эхин жэлнүүдэй дугаарнуудые гамтайгаар иража, тобшо тэды баримтануудые хүндэтэ уншагшадайнгаа анхаралда дурадханабди. Анхан “Шэнэ байдал” гэжэ гаршагтай байһанаа, 1923 ондо “Буряад-Монголуун үнэн” гэһэн нэрэтэй болоһон түүхэтэй юм.

“Шэнэ байдал” сониной 1922 оной февралиин 1-нэй дугаар

Үнгэрэгшэ 1921 оной декабриин 14-дэ “Буряад-Монголой автономито можо дотор хүдөөдэ ном бэшэг мэдэхэ, һургуулитай хүнүүдые (18-һаа 55 наһа хүрэтэр ) арад зоной ниитын албанда хабаадуулха тухай Хуулиин” тогтоол баталагдаба.

Мүн сониноймнай түүхэдэ хабаатай зон тухай иимэ мэдээсэлнүүд байна:

“Түбэй яаманай Арадай гэгээрэлэй таһагые даагшаар Гомбо Ринчино, туһалагшанараар Дашидондоб Банзарагшын ба Иннокентий Малков, һургуулиин инструктораар Будажаб Очирон гэгшэд томилогдобо. Инструктор Очирон январиин 14-нэй үдэр Хориин аймаг һургуулинуудые эрьежэ мордобо”.

“Алас Дурна хизаарай республикын национальностьнуудай хэрэгүүдэй министрые баталһан тухай”

Алас Дурна хизаарай республикын мэдэл соо байһан Буряад-Монголой автономито можын управлениин Президиумэй Түрүүлэгшэ Матвей Иннокентьевич Амагаев тус республикын национальностьнуудай хэрэгүүдые эрхилхэ министрээр баталагдажа, январиин эхеэр тушаалдаа оробо...

Эрхүүгэй можын аха дүүнэртэй нэгэн болохын түлөө, арадай хэрэгэй түлөө үнэн зүрхэнһөө шадалаараа оролдожо байһан буряад хүнэй министр болоһондо бидэ үнэхөөрөө баясанамди. Ушар юуб гэхэдэ, энэ яаманай гараар буряад-монголшууд бидэнэй хубида хабаатай гол шухала хуули тогтоолнууд, илангаяа газар уһанай, бусадшье ехэ удхатай хэрэгүүд бүтээгдэхэ юм. Энэ яаманай зууршалгаар хуули тогтоолнууд засагай газарай баталалгада табигдажа, саашадаа бэелүүлэгдэхэ байна бшуу.

“Гүрэнэй алба татабари тухай”

1921 оной декабриин 18-най үдэр ДВР-тэ баталагдаһан хуули тогтоолой ёһоор арад зонһоо хуряагдаха мүнгэн ба мүнгэнэй үнэтэ алба татабари хадаа энээнэй урда һангай албан мүн болоно. Гэбэшье урдын заншалаар татагдаха бэшэ, шэнэ журамаар һомологдохо болоно.

Хүдэлмэриин наһанай эрэгтэй, эмэгтэй хүн айл бүридэ хэды байнаб, адуу малайнь тоо, хадагдаһан таряанайнь десятинын хэмжээн мэтэ зэргэнүүдые хараадаа абажа, алба татабари хуряагдаха болоно.

Тиимэһээ шадалтай ба шадалгүй, баян ба үгытэйн жэшээгээр гүрэнэй алба татабари түлэхэ байна. Энэ албанай тоосоондо мүнгөөр гү, али мүнгөөр хомор байгаа һаа, хүдөө ажалай боро бодолой эдлэлые тогтоогдоһон сэнгэй ёһоор алба татабарида абтаха ёһотой һэн тула, энэ албан хүдөө ажалтанда ехэ хүндэ хүшэр үүргэ болохогүй мэтээр һанагдана.

Энэ албан татабариин мүнгэн хайшань зорюулжа гаргашалдаг юм бэ гэбэл, сугларһан зөөриин хахадынь гүрэнэй сан жасада ородог, нүгөө хахадынь нютагай засаг захиргаанай гаргашада зорюулагдана.

Тиимэһээ албан татабариин хахадынь манай Буряад-Монголой автономито можын арад түмэнэй хэрэгтэ гаргашалагдаха юм. Үнгэрһэн намарай үедэ болоһон Буряад-Монголой можын үндэһэн хуралдаанда баталагдаһан багсаа (бюджет) болбол, жэшээнь,Түбэй яаманда хүдэлэгшэдэй салинда, можо доторхи бүхы һургуулинуудта, эмнэлгын зургаануудта, ном дэбтэр хэблэн гаргаха хэрэгтэ гэхэ мэтэшэлэн сүм гаргашалагдаха ёһотой.

Эдэ бүгэдэ хэрэг гансал зөөриин хүсэнэй шадалаар бүтээгдэдэг ушартай. Арад зон өөрынгөө амар жаргалые хүсэхэеэ оролдобол, шударгыгаар бүхы шадалаа гаргажа, хожомдонгүй алба татабарияа болзор соонь хабаатай газарта тушааха арюун уялгатай байна.

Засаг захиргаанай газарта хүдэлжэ байгаа тушаалтад арад зондоо һайтар дэлгэрэнгыгээр ойлгуулжа, албан татабариин хэрэгтэ онсо анхаралаа табиха шухала.

“Шэнэ байдал” газетэ хандана

Үнгэрһэн 1921 оной декабриин 21-һээ эхилжэ, Буряад-Монголой автономито можын Түбэй яаманай дэргэдэ мүнөө хүрэтэр, хахад һарада нэгэ дахин хэблэгдэн гаража байһанаа, байгша оной майһаа эхилээд, “Шэнэ байдал” газетэ долоон хоног бүри нэгэ удаа гарадаг болохонь...

“Манай Буряад-Монголой автономито можо дотор” гэһэн гаршаг доро можын дүрбэн аймагуудай — Агын, Хориин, Сүхын, Баргажанай нютагуудһаа эльгээгдэһэн мэдээсэлнүүдые шүүрдэжэ барлахабди.

“Эрхүүгэй Буряад-Монголой автономито можо дотор” гэһэн гаршаг доро Сэлэнгын, Түнхэнэй, Алайрай, Боохоной, Эхирэд-Булагадай табан аймагай буряад-монголшуудай байдалһаа һони-һонин зүйлнүүдые хэблэжэ байхаар хараалнабди.

“Хуули тогтоолнуудай бүлэг” гэжэ гаршаг доро автономито можын Түбэй яаманай гаргаһан уялгата ба олон зоной һуудал байдалда шухала удхатай хуули болон тогтоолнуудые тунхаглажа, олониитын дунда нэбтэрүүлхэ үүргэтэйбди.

Үндэһэн хэлэн дээрээ хубисхалай сагай шэнэ эрилтэнүүдтэй танилсажа, гүрэн түрын хуулита ёһо заршам мэдэжэ байхын тула “Шэнэ байдал” газетэ захижа абыт гэжэ ажалша аха дүүнэртээ редакци хандана.

Шэтэ хото, 1922 оной апрелиин 27.

1923 оной декабриин 4-нэй дугаарта хэблэгдэһэн түрүү бэшэгһээ

“...Энэ жэлдэ тогтоһон манай залуу республикын бүрин эзэн болохо түрүүшын ехэ суглаан (съезд) татагдаба гээшэ... Гүрэнэй байдалтай урдань танил бэшэ дээрэһээ зарим хүндэ асуудалнууд, шиидхэхэдэ бэрхэтэй зүйлнүүд тохёолдожо магад, харин Ородой гүрэн зургаан жэлэй турша соо арадай эб хамта намай (РКПб-гэй) хүтэлбэри доро Зүблэлтэ засагай хэрэг үйлые амжалтатайгаар ябуулжа байна.

Зүгөөр хүдэлмэришэн болон хүдөө ажалтанай хоорондо халуун барисаан шухала байгаа, тэдэниие эб нэгэдхэжэ шадаһан намай (РКПб-гэй) улаан туг доро ябабал, ямаршье юумэ хэхэ, эрхэ бэшэ илахань лабтай.

“Субажа ябаһан барасһаа

Сугларжа һууһан шаазгай хүсэтэй”

гэһэн оньһон үгын гол удха шанарые хүсэндэнь оруулхасаг одоо ерэбэ...

Буряад зоной доторхи байдалаа эзэрхэн зохёохо гэһэн түүхэтэ түрүүшын ехэ харюусалгата суглаанда юрөөл табия”.

Буряадай АССР-эй Гүрэнэй архивай хүдэлмэрилэгшэ байһан М.Дугаров

хуушан монголһоо буряадшалаа.