​Эхэ байгаалидаа нангин хандая

Һаяхан “Буряад орон” теле-дамжуулга Ахын аймагһаа ажалаа ябуулжа байгаа һэн. Тэрэ дамжуулгада Ахын үзэмжэ һайхан байгаалитай нангин шүтөөнэй газарнуудта Эрхүү хотоһоо хүн зон амараад, оршон тойронхиие бог шоройгоор бузарлаад ябашана гэжэ хэлэгдээ һэн. Тээмэндэ Бэшүүрэй аймаг руу ошожо ябахадаа, үндэр гэгшын Заганай дабаан дээрэ обоолоотой нобшо ноохой, шэл, саарһан хаяатай байхыень хараад, ехэтэ гайхабаб. Яагаад эндэ, найман зүг тээшээ нэгэшье дүтэ һуурин үгы, хүн зоной эдеэлдэг, амардагшье газаргүй дайдада тогтоод, ашаад ябаһан нобшоёо эндэхи нобшын хайрсаг руу хаяха болонобииб даа. Ой тайгын баабгай ерээд, эдэ бүгэдыень абажа, саашань арилгаха гээшэ гү? Автомашинаар гүйлгэжэ ябаа хадаа, өөһэдынгөө үреэдэһэн нобшоо абаад лэ, саашаа ябыт, гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй!

Бурханай орон - Алхана

Анхан Агын лэ зон Алханаяа гарадаг һаа, мүнөө сагта энээ руу бүхы зон, ямаршье яһанай, үзэл сурталай илгаагүй ерэжэ, амардаг болонхой. Алхана уула хадаа ганса агынхидай бэшэ, мүн дэлхэйн ехэ нөөсэ баялиг ха юм даа. Тиимэһээ тэрээн тухай мэдээсэлнүүд олон зоной дунда тараагданал гээшэ. Хэды олон зонэнэ ямар газар гээшэб, ямар удха шанартайб, хайшан гэжэ бэеэ абаад ябахаб, хайшан гэжэ энэ тэрэ байгаалиин үзэгдэлдэ хандахаб гэжэ хүсэд мэдэнгүй, Алхана ошодог. “О-о, гоё даа, сэбэр агаараар амилаад, хада уулаар абиран, ямаан зангаар гүйлдөөд, аршаанда сохюулаад, архидаад, бүхэли һүниндөө хашхаралдаад лэ, одоо амараабди”, - гэхэл даа. Харин Алхана уула гээшэ амаралгын түб бэшэ ( магад, мүнөө экономикын хүгжэлтын талаар, тиимэшье байгаа бэзэ), зүгөөр, нэн түрүүн нангин шүтөөнэй эгээл элшэ хүсэтэй, эди шэдитэй газар ха юм даа! Тиимэһээ, Алхана тухай мэдээсэл уншажа, мэдэхэ зонһоо һурагшалан, тон ойлгожо абаад лэ, аяншалгада гарахал шухала.

Урдахи дугаарнуудай нэгэндэ Алханын нюусануудтай танилсуулга үнгэргөө бэлэйбди. Эдэ мэдээсэлнүүд Агын тойрогой Дулдаргын аймагай Алхана нютагай хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Содбо Ешижамсоевой “ Алханай – мир великого блага” гэһэн номдо үндэлэн, оршуулжа, шэнжэлэн бэшэгдэнэ.

Агын нэмжыһэн талын һүүлээр, ой тайгатай, холоһоо хүхэрһэн хада уулануудтай, харьялан урдаһан гол бүгэдэниие үзэжэ байхадаа, сэдьхэл ехээр хүлгэдэг, агууехэ гайхалаа сээжэдээ багтаажа ядажа, зүрхэншни сохилжо байхал даа. Ямар иимэ һайхан үзэмжэ байгаали энэ газар дайда бэлэглээ гээшэб, гайхалтай! Жэл бүри Алхана руу ошожол байдаг аад, һүүлэй жэлнүүдтэ ябадални үсөөржэл байна. Хэзээ нэгэтэ эндэ үсөөхэн зоной амардаг байхада, бүхы һайхан үзэмжэнүүд дүтэхэн оршодог һэн. Харин мүнөө хүн зон субажал, субажал, шаг шуяан наяржал байхадань, баһал тиимэшэг сэдьхэлдэмни байгша даа. Хүлгөөтэй талмайһаа аршаан руу ябаһаар,хажуу тээшээ зүргэ харгыгаар хада өөдөө гараһаар, одооларюухан, тэнюун ажабайдалтай ушархат.

Урдамнай – Димчиг Сүмэ

Алханын хормойдохи хүн зоной шууяан, автомашинын хүүеэн холодоһоор, тад ондоо хон-жэн оршон байдал соо Агууехэ нангин шүтөөнэй нюуса руу аргаахан шэнгэжэ эхилхэт. Алхана хадаа буддын шажанайдолоодохи нангин шүтөөнэй гайхамшаг үзэмжэ ха юм даа.

Алханын бурханай нэрэ хадаа Лхуншин Тара гэдэг. Буддын шажан шэдитэ домог болон түүхээрээ угаа элбэг юм. Энэ гүн ухаанай гүнзэгы ехэ юртэмсэ хүн түрэлтэндэ боро юрьеэнэй ажаһуудалдань туһа хүргэдэг ха юм.

Алханын үзэмжэ бүхэн буддын номнолой домог, түүхээр нэбтэрүүлэгдэһэн, алхам бүхэндөө эди шэдиинь амтан үзэгдэдэг.

Домог түүхэһээ

...Хэзээ нэгэтэ буддын шажанай хүгжэн һалбаржа байха үе сагта һанагдаа хүлеэгдээгүй уйдхарта ушар тохёолдошобо ха. Гэнтэ нангин шүтөөнэй номууд муудажа, дасангуудай хана түшэлгэнүүдынь хэмхэржэ, лама санаартан элдэб үбшэндэ нэрбэгдэжэ, аюулта ушарнууд эхилһэн юм ха. Тэрэ сэмүүн сагта буддын шажанай үзэл һургаалай ариг сэбэр алдагдажа, үнэн худал худхалдажа эхилээ. Буддын санаартанай дээдын ехэ багшанар, гүн ухаатайшуул, зурхайшад сугларжа, шалтаг элирүүлхые оролдобо. Гүн ухаатай аха захатан Багша, багшанарай багша: “Саг ерээ, Димчиг – Агууехэ амгалан байдалай бурханай толорхо, хаан шэрээдэ заларха саг ерээ”, - гэжэ айладхаба. Зурхайшад али сагта али газарта тэрэ бурханай мүндэлхэ тухай тооложо, элирүүлбэ ха. Мэдэн гэһээн, тэрэ бурхан хаан изагууртанай гэр бүлэдэ мүндэлһэн байгаа. Хара багаһаа һүбэлгэн, шуран, элдэб олон бэлигтэй, гүн ухаатай хүбүүн байшаба. Тэрээндэ тусхай багшанар томилогдобо. Хаан тайжа хүнэй ухаан бодолдо орохогүй жэгтэй ябадалаараа гайхуулдаг, гэхэ зуура һалгай гартай байгаа.

Одоол Димчиг бурханай тушаалта хаан шэрээдээ тодорхо саг хүрэжэ ерээд, һаргама ордон толоржо, хүн зоншье олоор сугларба. Буддын шажанай бурхадай хүлеэһэн газарһаа бэшэ, харин нүгөө тээһээнь, нара буруу талаһаа Димчиг бурхан элжэгэндэ хүллэгдэһэн нэгэ голтой модон тэргээр багахан шулуунуудые сасарһаар, хүрэжэ ерээ гэхэ. Тэрэнэй хүрэжэ ерэхэдэ, хэнгэргэ, хэсэнүүд наяржа, бүреэ бишхүүр зэдэлжэ угтабад. Тиигэжэ дундахи юртэмсэ руу Димчиг – Агууехэ тэнюун байдалай бурхан заларжа, буддын шажанай ухаан номнол дэлгэржэ эхилһэн юм ха.

Эди шэдитэ нангин шүтөөн

Димчиг хадаа – домог дүүрэн Юртэмсын түб - хада уулануудай Хаан болохо Сүмбэр уулын дүтэхэнэ Хайлаша хадын оршон байдалай буддын шажанай номнолой (тантризм) шухала бурхан гээшэ. Тантризм – буддын һургаалай шэдитэ эрдэм, номнол, хүнэй наһанай хугасаада Буддын гүн ухаанда гэгээрүүлхэ зорилготой юм. Димчиг бурхан табан шухала Будда бурхадай нэгэн – Самварын бэелэл, Алхана уулын эзэн гээшэ. Хойто зүгэй буддын шажанай дээдын хэмжээнэй бурхан шажан мүргэл хамгаалагша, тэрэнэй дайсадые хэһээхэ аргатай гэдэг.

Аршаанай дэбисхэрэй баруун ташаланда оршодог байгаалиин агы нүхэн - Димчиг Сүмэ 1200 метр үндэртэй юм. Агы нүхэн 7 метр шахуу диаметртэй хабсагайда гараһан нүхэн, нүхэнэй гүнзэгы 4 метр хүрэдэг. Дээдэ таладань хэмхэрхэйнүүдһээнь уһан дуһаалдаг, зүгөөр юрын уһан бэшэ, нангин аршаан, һүзэгшэд эндэ ерэжэ, тэрэ аршаанаар бэеэ сүршэдэг, хүртэдэг юм.

Энэ газарта ехэ олон зон субадаг. Мүргэлшэд энэ агы нүхэндэ заабол хүрэхые оролдодог. Зарим зүрхэтэйшүүл хабсагай өөдэнь абиржа туршадаг, зарим зон дабажа гараһандаа ехэ хүхижэ, хашхаралдадаг. Зүгөөр тиигэжэ огтолон болохогүй, аюултайшье, мүн һүзэгшэдэй мэдэрэл голхоруулдаг.

Димчиг Сүмын оройһоо холохон байһан Дауриин дайдын гоё һайхан байгаалитай үзэмжэ харагдадаг.

Димчиг Сүмэ тусхай тэмдэг дүрсэнүүдтэй хэдэн хабсагайнуудтай юм. Мүргэлшэд түрүүндээ ойлгонгүй нара буруу ябадаг байгаа. Аршаанай газарһаа өөдөө абиржа гараад, агынүхэндэ хүрэжэ, мүргөөд, саашаа хабсагай өөдөө абираад, эгсэ доошоо гол руу буудаг һэн. Урданай ламанар энэ замбалайшье буруу бэшэ гэжэ хэлэдэг байгаа. Юуб гэхэдэ, Димчиг бурхан хадаа һалгай ха юм.

Хүн бүхэн энэ нангин шүтөөнэй газар хүрэжэ ерэхэдээ, ямар нэгэ һанал бодол хүсэлдэхыень зоридог, үргэл хэжэ, мүнгэ табидаг, эдеэнэй дээжээр эдэ газарай эзэдые хүндэлдэг, юуб гэхэдэ, хүн бүхэн энхэ элүүр, зол жаргалтай байхые хүсэдэг.

Үри шэригүй хүн баян, үбшэнгүй хүн жаргалтай. Зоболон уйдхар ошохо, сэмүүн саг далда орохо, амгалан тэнюун байдал ерэхэ, тиимэл байг лэ даа!

Доржо Пагма – алмаз хатан

Алханын түсэб-карта дээрэ байгаалиин хэдэн сүмэнүүдые харахат. Тэдэнэй дунда Димчиг бурханай хатан Доржо Пагма (Алмаз хатан). Эдэ хоёр сүмэнүүдэй дунда Агууехэ амгалан тэнюун юртэмсэ оршодог. Үүдэн Сүмэһөө хойшоо Үбжэгэеэн зүүн бэеын хабшал руу агы нүхэтэй үндэр нарин сэбэр хабсагай- Доржо Пагма гээшэ. Энэ һайхан сүмэ руу жэжэхэн шулуунууд сасараатай.

Агы нүхэн хабсагайн эхиндэ оршодог, эндэ арбаад һүзэгшэд багтажа, үргэл хэдэг юм. Димчиг Доржо Пагма хоёр бэе бэеһээ холын шэлэдэ байгаашье һаань, дундахи газар дэбисхэртэнь хүн зоной, мүргэлшэдэй һүзэглэхэ газарнууд уйдхар зоболонһоо, үбшэ хабшанһаа абарха, зайлуулха эди шэдитэй юм. Эндэ мүргэлшэд сэдьхэлэй тэнсүүри оложо, бэедээ элшэ хүсэ нэмээдэг, элшэ хүсэн хадаа бүхы амидаралай эхин хадаа хуби заяа һайн тээшэнь һэлгүүлхэ, хубилгаха аргатай.

Доржо Пагмаһаа дээшээ, байгаалиин үшөө нэгэ һайхан үзэмжэ, буддын шажанай ойлгосоор, Ута наһанай Аюша бурханай Сүмэ бии. Энэ бурханда зорюулагдажа, Дэлхэй дээрэ ажамидарал дууһангүй үргэлжэлжэ байхын тула дасангуудта уншалга үнгэргэгдэдэг.

Эдэ хабсагайнууд урдын ламанарай анхарал дэмы татаагүй, нангин шүтөөнэй газарнууд боложо тодороо. Һүзэгшэд эдэ хабсагайнуудые тойрожо, гороолдог. Хүн бүхэн ажаһуудалай үргэлжэл, элшэ хүсэтэй байхые, угаа үргэлжэлүүлхые оролдодог. Хүн бүхэн бүрин бүтэн һайхан байдалтай ажаһуухые хүсэлдэг. Тиигэжэ энэ үзэмжэ һайхан газарнуудые юрэ үзэжэ, шаг шуяа табижа ябаха бэшэ, харин үнэнхэ зүрхэнһөө һүзэглэжэ, үнэншэжэ, нангин хандажа ябаха хэрэгтэй.

Зула, Сэндэма, Мүнхын Зула

Үүдэн Сүмэһөө Үбжэгэеэн хабшаланай зүүн зүгтэ Сэндэмын Сүмэ гэжэ томо гэгшын хабсагай, тэндэһээ үшөө саанань хэтэ мүнхэ ногоон нарһад дээгүүр хабсагай – Зула Сүмэ харагдадаг.

Үүдэн сүмэ руу зорижо ябаһан мүргэлшэд эдэ һайхан байгаалиин үзэмжэ һайхашаан зогсодог юм. Далайн хэмжүүрэй 1400 метр үндэртэ тэдэ оршодог.

Зула Сүмэ – 40 метр үндэртэйборжон бахана бусад хабсагайнуудһаа холохон байдаг.Энэ Сүмэ бултанһаа урид үүрэй толо угтадаг, үдэшэ орой һүүлшын наранай элшэнүүдээр гэрэлтүүлэгдэн байдаг. Зулын гэрэл Буддын шажанай номнолой элшэ хүсын бэелэл болоно. Тиигэжэ, һүзэгшэд һарын гурбан үдэр ( монгол литын 8, 15, 30-най үдэрнүүдтэ) бурхандаа зула бадараажа, номхон байдалда һуужа,маанияа уншадаг, бисалгал үнгэргэдэг. Дасангуудта Зула хурал уншагдадаг.

Сэндэмэ Хабсагай хадаа эгээл томо дэбисхэртэй Алханын үзэмжын нэгэн гээшэ. Эндэ шулуунуудаар ехэнхи талмай эзэлэгдэнхэй, хүн зоной гараха аргагүй үдхэн, набтархан ой модоор элбэг. Шулуунай хоорондуур олон агы нүхэнүүдтэй, хабшалнуудтай, тэрээн соогуур шубуудай болон бага ангуудай уурхайнууд түхеэрэгдэнхэй.Энээн руу ерэхэдээ, мүргэлшэд эгсэ хабсагайгаар абирдаг, дабаан дээрэ мүнгэнэй хашарһа, эдеэ үргэдэг.

Сэндэма хадаа арсалан толгойтой дакини – гүн ухаанай дээдыншэдитэ дангина,Буддын номнолой һүзэгшэдые аршалан хамгаалагша.

Зула, Сэндэмэ хабсагайнуудые буддын шажанай дээдын санаартан гороолдог байгаа. Агууехэ эрдэмтэн, цанид хамба Агваан Доржиев «буддын номнол гээшэ мунхаг харанхы байдалһаа сүлөөлхэ аргатай, дээдын гүн ухаанай хүгжэлтын харгы зам дабажа, нүгэлтэ үйлэ арюудхажа, гүн сэдьхэлэй соёл эрдэм хүгжөөдэг гээшэ”, гэжэ бэшэһэн байдаг.

Мухар һүзэг, бэшэрэл, адхаг һэжэг лама санаартан буруушаадаг. Жэшээнь, мүнөө үе сагта бүхы газарта ургажа байһан модондо бүдэй таһархайнуудые үлгэдэг болонхой. Эдэ бүдүүд модо хатаадаг, түймэрэй аюулта ушар тохёолдуулжа магад гэжэ юрын хүн бүхэн ойлгонол ха юм. Гэбэшье, бүдэй таһархай модондо үлгөөд, мүшэртэнь зула, хүжэ бадараагаад орхидог, энэншье тон буруу ябадал ха юм!

Һүзэгшэд Зула, Сэндэма хабсагайнуудые тойрон гороолдог, үргэл хэхэдээ, муу юумые һайхан ябадал илаха, үнэн сэхэ худал хуурмагые диилэхэ гэжэ бодомжолдог. Тиигэжэ үхи хүүгэдэй эрдэмтэй болохые, туби дэлхэй дээрэ энхэ тайбан, амгалан тэнюун байдал ерэхые хүсэхэл шухала.