​Арад түмэнэй омогорхол

Суута уран зохёолшын наһанай нүхэр Лхамасу Батуевнагай хөөрөө хүндэтэ уншагшадайнгаа һонорто дурадханабди. Даша-Рабдан Одбоевич Батожабай хадаа 1921 оной августын 25-да Шэтэ можын Агын үндэһэтэнэй тойрогой Могойтын аймагай Догой нютагта ажаһуудаг байһан Абармидай Гомботонойдо түрэһэн байна. «Шалхуу Рабданай бага наһан» гэжэ өөрөө өөр тухайгаа хөөрэһэн туужа соогоо бага балшар наһанһаа эхилээд, 16-тай болотороо яагаад өөдөө болоһоноо тон тодорхойгоор зураглан бэшээ. Энэ туужыень уншаад байхадаа, түрэһэн эсэгэнь Гомбо Абармитов өөрынгөө нүхэр Батожаб Одбоевто иигэжэ тангариглаһыень мэдэжэ абанабди: «Бидэ хүбүүтэй болобол, тэрэнээ шамдаа хүбүүн болгожо үгэхэбди». Тиигэжэ хэлсэһэнэйнгээ ёһоор Батожаб эсэгэ болобо, харин Бальжит Аюшеева эжынь болоо һэн. Даширабданай оройдоол гурбахан һаратай болоод байхадань, тэдэнэр хүбүү үргэжэ абаһан байна.

Даширабдан гэртэхиндээ угаа дуратай, тэдэнээ аргагүй ехээр хүндэлдэг байһан. Эжынгээ хүлнүүдэйнь ехээр үбдэдэгые харан, харан өөдөө болоһон Батожабай эмшэн болохые хүсэдэг һэн. Тиимэһээ Улаан-Үдэ хото ерэм сасуу тэрэ анагааха ухаанай дунда һургуулида ороод туршаба. Теэд тоо бодолгоор бирабагүй. Шалгалтадаа унаад байхадаа, эмшэн болохо заяагүй байһанаа һайн ойлгожо абаа һэн.

«Буряад-Монголой үнэн» сониндо тэрэ подчитчигаар хүдэлөө. Өөрынгөө зохёоһон шүлэг бэшэхэдэнь, тус сониной секретариат толилжо гаргаһан байдаг.

Залуугайнь нүхэр Дамдин Надмитовай дурсалгадань иигэжэ бэшээтэй: «Авиазаводой урилгаар 17-18 наһатай хүбүүд самолёдуудай далинуудые шэрдэжэ ябагша бэлэйбди». Теэд Даширабдан тэндэ удаан хүдэлөөгүй юм.

Дагба-Жалсан Намсараев Даширабданиие театральна училищида оруулха гэжэ нилээн оролдоо. Тиин тэрэнь тэндэ һуража захалба. Училищи дүүргэһэнэйнгээ удаа Даширабдан колхоз-совхозуудай драматическа театрта зүжэгшэнэй алба хээ.

1940 ондо Москва хотодо үргэн дэлисэтэйгээр эмхидхэгдэһэн буряад үндэһэн соёл, урлалай түрүүшын декадада (арбан хоногто) зүжэгшэн Даширабдан хабаадаһан байдаг.

1941 ондо Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн дэбэршөө һэн. Театрай хоритойхон зүжэгшэн һайн дураар комисси гаража, һуралсалай 81-дэхи ротодо алба хаажа захалаа бэлэй. Суг алба хааһан нүхэр П.Казариновай дурсалгаһаа: «Һуралсал гарагшадай дунда Даширабдан бусадһаа үндэр байдаг һэн. Хошон зугааша, шадамар бэрхээрээ олониие оройлжо ябаа».

Һуралсалай шата дүүргэмсээрээ хүбүүд Новосибирскын сэрэгэй лётчигуудай һургуулида оробод. Тагнуул хэдэг агаарай Р-5 гэжэ онгосоор ниидэжэ һураад, удаань агаарһаа боомбо хаядаг СБ гэжэ хүндэ онгосоор ниидэдэг болоһон Даширабдан лётчигуудые һургадаг Бузулугай дээдэ һургуулида зууршалагдажа, ошоо агша һэн. Тэрэниие дүүргэһэн бусад хүбүүдтэеэ суг алас холо руу ниидэдэг авиациин лётчигоор фронтдо мордоо бэлэй.

Залуу лейтенант Батожабай 2-дохи Смоленскэ Улаан Тугта, гвардиин авиаполкдо алба хаажа захалаа. Олон арадай түлөөлэгшэдһөө бүридэгшэ экипаж ударидажа ябаа. Суг алба хааһан нүхэдөө, илангаяа штурман, украин яһанай Виктор Галчуниие гашуудалай нулимса дуһаан, дурсадаг бэлэй. Дайн тухай дурсалга бэшээгүйнь харамтай. Гэбэшье, «Зүрхэнэй шарха» («Сердечная рана») гэжэ зүжэгынь байна.

Нютагайнь хүн Дамбинима Цырендашиевай дурсалгаһаа: «Батожабай сэрэгэй албанһаа гэртээ Ага руугаа бусажа ерээ. Тэндээ Зугаалайн интернат-һургуули эрхилэгшээр хүдэлөө. Би тиихэдэ Һүдэнтын интернат эрхилдэг байгааб. Тиимэ һэн тула бидэ ото уулзажа байдаг һэмди».

Интернадта хүмүүжэһэн Бальчин Тумуновай дурсалгануудһаа: «Даширабдан Одбоевичиие би тон эли, тодоор һанажа ябагшаб. Манай һургуулида һуража байхада интернадаймнай эрхилэгшээр хүдэлхынгөө хажуугаар манай хүмүүжүүлэгшээр ажаллагша һэн. Дайнай шэрүүниие улаан мяхаараа үзэһэн, офицер-лётчик, хүдэр бэетэй, үндэр гэгшын энэ хүн манай амиды омогорхол байгша һэн. Маанартаа Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн тухай һүр жабхалантай ушарнуудые олоор хөөрэдэг байгаа. Илангаяа зүрхэтэй лётчигууд тухай… Һургуулидаа һурахадаа, табануудыел олоор абаха гэжэ оролдохош. Ушар юуб гэхэдэ, Даширабдан Одбоевич бидэниие мотоциклдаа ээлжээ-ээлжээгээр һуулгаад, иишэ тиишэнь шэрэдэг байгаа…»

1946 ондо Батожабай Агаһаа Улаан-Үдэ гараба. Республикын Радиокомитедтэ ажалда ороод, редактораар хүдэлжэ эхилээ. Эгээл тэндэ нэгэ үйлэтэй зүжэгүүдые бэшэжэ эхилээ һэн.

Яруу найрагша Арсалан Жамбалоной «Би шадахаб гэһэн этигэлээр туйлаһан илалта» гэжэ нэрэтэй дурсалгануудһаа: «1947 оной зунай эсэстэ би Батожабайе анха түрүүшынхиеэ хараа һэнби. Эгээл тиихэдэ Драмын театрай байшан соо Уласай залуу уран зохёолшодой семинар-зүблөөн боложо байгаа бэлэй.

Тэрэ зүблөөнэй үедэ залуу драматург Батожабайе уран зохёолшон Жамсо Тумунов, драматург Намжил Балдано гэгшэд хани халуунаар дэмжээ. Намжил Балдано иигэжэ хэлэһэн байдаг: «Батожабай – бэлигтэй зүжэгшэн. Уран һайханай талаар холын харгытай гэжэ би этигэнэб. Шадамар зүжэгшэн хүн хадаа тэрэ рольнуудые гүйсэдхэхэдөө, ялас гэмэ һайнаар гүйсэдхэнэ, үгэ хүүртээшье хурса байна. Тайзанай урлал гээшые дүрбэн тэгшэ шудалһан хүн. Бодолнуудынь гүнзэгы байхын хажуугаар, сэдьхэлынь мүхэшэгүй зоригтой. Иимэ хүн агуу уран зохёолшон болохо шадалтай. Эхиниинь харагдаба – бэшэһэн зүжэгыень үшөө дахин мүлихэ шухала... Тайзан дээрэл харуулагдаха зүжэг бүтэбэ. Ажаллахал хэрэгтэй!»

Эгээл иигээд драматургын хүнгэн бэшэ хүдэлмэри эхилһэн байна. 1950 ондо Буряадай номой хэблэл нэгэ үйлэтэ зүжэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари «Манай колхоз» гэжэ ном гаргаһан юм.

1952 ондо Ленинградай театральна дээдэ һургуулиин оюутан болобо. Теэд тэрэнэй дура зүрхэ Москва хото буляагаад абажархёо. Гурбан һара болоод, Максим Горькиин нэрэмжэтэ Москвадахи уран зохёолой дээдэ һургуулида шэлжэн ороод, 1957 ондо тэрэнээ дүүргээ.

Уран зохёолой дээдэ һургуулида табан жэлэй туршада һураха үедөө тэрэ иимэ зүжэгүүдые бэшэжэ үрдеэ: «Дойбод сохилго», «Барометр шуурга харуулна». «Сэсэн Сэнгэ ба тэрэнэй нүхэр Сунды мэргэн» гэжэ үльгэр-поэмэеэ дүүргэбэ. «Адуушанай дуун», «Багшашни хэн бэ?» гэжэ туужануудые бэшээ. Эдэ туужануудынь Буряадай номой хэблэлээр гараа, харин зүжэгүүдыень Буряад драмын театр тайзан дээрээ табяа. Москвада байха үедөө Д.Батожабай «Адуушанай дуун» гэжэ туужаяа уран һайханай фильмын сценари болгожо ерээд, Мосфильмдэ тушаагаа. Энэ ехэ хүдэлмэри ябуулжа байхадаа, тэрэ уран һайханай фильмүүд тухай гүн мэдээсэлтэй мэргэжэлтэдтэй уулзажа, нилээн зүбшөө. Тэдэнэрынь нилээн туһалһаншье байна.

Бэлигтэй драматург Александр Петрович Довженкотэй уулзажа, харилсаһан тухайгаа Батожабай хөөрэгшэ бэлэй. «Адуушанайнгаа дуунда» хүгжэм тааруулхадаа, Соловьёв-Седойндо гэртэнь оло дахин ошоһоноошье дурдагша һэн.

1957 ондо Мосфильм «Адуушанай дуун» гэжэ уран һайханай фильм бүтээгээд, харуулжа эхилбэ. Талаантай зүжэгшэн Владимир Манкетов энэ киногой гол дүрые наадаһан байна.

«Адуушанай дуун» гэжэ киногой буулгагдажа дүүрэһэн хойно СССР-эй Дотоодын хэрэгүүдэй яаман Даширабдан Одбоевич Батожабайе хүндэлэлэй грамотаар шагнахын хажуугаар, «Москва хотын хүндэтэ милиционер» гэһэн нэрэ зэргэ олгоһон байна.

Дээдэ һургуулида һуража байгаа сагтаа Даширабдан Батожабай Ленинэй номой һан руу ото харгылдаг бэлэй. Тэндэ орожо абахадаа, Дурна, Үрнэ зүгэй олон арадуудай түүхэ, ажабайдал гүнзэгыгөөр шудалагша һэн. Москвада «Төөригдэһэн хуби заяан» гэжэ гурбан ботито романай нэгэдэхи ботииень бэшэжэрхёо бэлэй. Энэ номоороо Батожабай уран зохёолой институдай диплом хамгаалаа. «Совет уран зохёолшон» гэжэ номой хэблэл энэ романииень хэблэжэ гаргаа.

1957 онһоо 1960 он болотор манай бүлэ Казахстанай Матросово гэжэ һууринда ажаһуугаабди. Эндэ Даширабдан «Төөригдэһэн хуби заяан» гэжэ романай нэгэдэхи ботиин түгэсхэлэй хубинуудые бэшэжэ байгаа. «Байгалай толон» гэжэ редакци тус романииень ород, буряад хэлэн дээрэ хэблэн гаргаа һааб даа.

«Төөригдэһэн хуби заяанайнгаа» хоёрдохи, гурбадахи боти бэшэхэеэ бэлдэжэ байхадаа, уран зохёолшон үдэр һүнигүй бодолдо абтажа ябадаг һэн. Үдэртөө зохёоһон юумэеэ һүниндөө лабладаг байгаа. Бүхэли һүнеэрээ намда романайнгаа геройнуудай хэһэн үйлэнүүдые хөөрэжэ хонохо. Зарим геройнууд тухайгаа хөөрэхэдэнь, нюдэниинь уһатажа байгша һэн. Би ехэл тэсэбэритэйгээр тэдэ хөөрөөнүүдыень шагнажа гараһан байнаб.

1960 ондо бидэ Стеклозавод һууринда гурбан таһалгатай байрада орожо, түбхинөөбди. Эндээ тэрэ хоёрдохи, гурбадахи ботиёо ехэ эдэбхитэйгээр, урматайгаар бэшээ. Сагайнь хубаари угаа шанга байгаа: эртэ бодохо, өөрөө өөртөө эдеэ шанаха, тиигээд хооллохо. Номоо бэшэхэдээ, тамхяашье багаар татадаг һэн. Машинкадаа һуухын урда тээ бодолгото болон гэр соогуураа урагша хойшоо алхалха дуратай агша һэн. Машинкада һуубал, тогтохо, торохо гэжэ байхагүй. Үдэрэй туршада 15-17 нюуртай хуудаһан дээрэ аржыса бэшэжэрхигшэ бэлэй. Минии тиихэдэ ото редакцидаа үнжэдэг һэн тула, эжынь хүбүүгээ үдын хоолоор хангадаг һэн. Заримдаа үни удаан сагай туршада газаа гарахагүй. Балкондоошье дүтэлхэгүй. Гэртээ нилээхэн лэ һууһанай һүүлдэ газаа гаран гэхэдэнь, толгойнь эрьеэд абадаг һэн. Энэ гэртээл һууха зуураа «Һэшхэлшни хаанаб», «Зүрхэнэй шарха», нэгэ үйлэтэй олон зүжэг бэшэжэрхиһэн байгша.

1965 ондо бидэ Ленинэй гудамжа зөөжэ ерээбди. Эндэ мүн лэ ехээр хүдэлөө. «Уулын бүргэдүүд» гэжэ романаа эндэ бэшээ. Олохон пьесэнүүдшье бүтөө - «Эжы тухай туужа», «Дүлэтэ жэлнүүд», «Урбаанай уршагта ябадалнууд», «Залинта аадар» болон бусад.

Түрэл театрайнгаа тайзан дээрэ табихын тула ород хэлэнһээ буряад руу олон үйлэтэй иимэ зүжэгүүдые оршуулба: Мустай Каримай зохёоһон «Страна Айгуль», Анатолий Сафроновай «Власть», Василий Шукшинай бэшэһэн «Старший сын”, Александр Васильевай «Беседа при ясной луне», Алексей Балакаевай «Сердце матери», Борис Васильевай «А зори здесь тихие». Өөрынь бэшэһэн зүжэгүүд ородшье, буряадшье хэлэн дээрэ драмын театрай тайзан дээрэ оло дахин табигдаа, арадайшье театрнууд тэдэнииень харуулдаг байһан.

Даширабдан Батожабайн уран зохёолнууд ород, буряад, монгол, украин, литва хэлэн дээрэ гараһан байна.

Дашарабдан Батожабайн номууд мүнөөшье сагта олон улсын уншагшадай һонирхол татаһан хэбээрээ. Тиин 2007 ондо Хитадай Арадай Уласай Хүхэ-Хотодо гурбан ботито «Төөригдэһэн хуби заяан» гэжэ номынь уйгаржан монгол бэшэгээр хэблэгдээ бэлэй. Элитэ уран зохёолшын ойн баяр тэмдэглэхэ үеэр түрэһэн нютаг Догойдонь Даширабдан Одбоевич Батожабайн хүшөө баярай оршондо нээгдээ һэн. Үшөө тиихэдэ Догойдохи лицей-һургуули Даширабдан Батожабайн нэрэмжэтэ болоо. Валентина Бабуева Даширабдан Батожабайн түрэһөөр 90 жэлэйнь ойдо зорюулан, «Магия таланта и личности» гэжэ ном бэшэжэ гаргаа. 2016 ондо, түрэһөөр 95 жэлэйнь ойдо зорюулан, «Буряад үнэн» сонимнайшье урдань үргэн олониитэдэ дурадхагдаагүй, хоморой фото-зурагуудые толилон гаргаха түсэбтэй. Уран зохёолшын найруулһан шүлэгүүдыешье үе-үе болоод гаргажа байхабди. Буряад Уласай Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай сайд Алдар Валерьевич Дамдиновай дэмжэлгээр 3000 шэрхэг «Төөригдэһэн хуби заяан» гэжэ гурбан боти номынь буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэбэ.

Геннадий Архипович Айдаев Улаан-Үдэ хотын захиргаанай толгойлогшо ябахадаа, Даширабдан Одбоевич Батожабайда хүшөө табиха газар заажа үгэһэн юм. Гэбэшье тэрэ хүшөө мүнөөшье болотор бүтөөгүй зандаа. Буряад Уласай олониитэ арадай омогорхол болохо хүбүүндээ хүшөө бодхоохо хэрэгые заал һаа бэелүүлхэ бэзэ гэжэ найдагдана.