1255
“Уран Дүшэ ууламни
Урдаһаам бодожо сайрабал...”
Мэлс САМБУЕВ.
Зунай зулгы сагта Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг “Хадата Захаамин” бүлгэмэй эдэбхитэд Захаамин хангайнгаа һүлдэ болоһон Уран Дүшэ уулада хүрэжэ ерэбэд.
“Хадата Захааминай” түрүүлэгшэ Батор Санданов, санагаархинай “Нэгэдэл” нэгэдэлэй түрүүлэгшэ Доржо Шагдуров гэгшэд энэ аяншалгые ударидаа гэжэ тэмдэглэе.
Мүнөө зун Захааминай захагүй дайдада бороо хура гамгүйгөөр орожо, гал түймэргүй амгалан байжа, үбһэ ногоон һайнаар ургажа, мүнөө үедэ ехэнхи зон үбһөө хуряажархёод, тайгын хэшэгтэ гарахаяа бэлдэжэ байна. Энээниие һамбаашалжа, манайхин Уран Дүшэ уулаяа бараалхаха гэжэ тон зүб шиидээ.
Үбһэ хуряалгаһаа сүлөөлэгдэһэн тракторнууд (дүрбэн хүлөөрөө һабардадаг МТЗ-82), квадроцикл болон вездеход гулидхажа, дүшэ гаран зон домогто ууладаа тэгүүлээ.
Гушан гурбан горхо гаталжа, гурбан ехэ дабаае дабажа, шабар шабхые ойможо, домог түүхэтэ ууладаа хүрэһыень бэшээдшье яалай даа. Уран ехэ Дүшэдөө хүрэжэ, хэһэн ажалыень дурсая.
Үшөө Санагадаа Захааминай буряадуудай эртын ажабайдал уран гоёор буулгажа абаа. Тоонто Санагаяа түүрээгшэ, сэлгеэ Захааминаа дуулагша, Уран Дүшынгөө солые дуудагша буряадай габьяата багша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, ирагуу найруулагша Аюша Доноевай мэдээжэ хүгжэмшэн Станислав Улахоновтай зохёожо, Санагын магтаал болгоһон дууе Уран Дүшын хормойдо Доржо Шагдуров түрүүтэй залуу дуушад гүйсэдхөө. Энэ магтаал дуунай шэнэ оранжировко Алагуй Егоров аятайгаар бүтээгээ юм.
Сэнхир сэгээн һарьдагуудай, домогто Уран Дүшын угалзата һайхан хүбөөдэ энэ дууе Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Ленинэй орденто Буряадай гүрэнэй академическэ оперо болон баледэй театрай эрхим дуушадай нэгэн Доржо Шагдуров уянгата гоёор гүйсэдхөө.
Энэ аяншалгада хабаадаһан залуушуул домогто уулада хүрэхэ утынгаа замда түрэл орон нютаг тухайгаа олон юумэ ойлгожо, мэдэжэ абаа. Урасхал түргэн хадын горход хэды багаханшье һаа, нуга талмайнуудшье, обоо гүбөөнүүдшье, хада ууланууд гээшэмнай хуул өөр өөрын домогтой, түүхэтэй ха юм. Эндэ тэрэнэй бууса юм гээд лэ эхилбэл, хэн нэгэнэй уг гарбалые дууһан уудалхаш. Үмсыншье, хамтыншье ажахынуудай түүхэтэй танилсахаш.
Хүлэг мориной үүрһээхэ,
Хазаарай сахаригай ханхинаха
Хээрын сууряанда дуулдахадал гээ,
Хэтын түүхые урбуулхадал гээ.
Гэрэйнь эзэн хэн бэлэй?
Гэртэнь хэды хүн бэлэй?
Ямар угай һэн бэ тэдэ?
Санжай-Ханда Дармаева.
Эдэл домогто газарнуудаар ямар олон арадууд зүүлжээ баруулжаа, урагша хойшоо нүүжэ ябааб даа. Эртэ урдын хыргыз зонһоо эхилээд, хэды, ямар яһатан ажаһуугаагүйб. Хуннуушье, монголшье, манжашье сэрэгүүд энээгүүр ябаһан гэжэ мэдээжэ. Агуу баатар Лэбээнтэйшье, тэрэнэй домогто эхэ, нагацынар энэл дайдада ажаһууһан түүхэтэй. Агууехэ сайн зам болон торгон замайшье һалаанууд энээгүүр лэ гараһан байдаг.
Эндэхил домог түүхэтэ Сайханай Табхартай холбоотой хэды гээшын түүхэ домогуудые хэлсэдэг бибди. Манжын дарлалтаһаа сүлөөрхэеэ олон зон наашаа нүүһэн байха. Хойноһоонь намнажа гараһан Сөөхэр ноёной сэрэгүүдшье, Каландаришвилиин, Щетинкинэй улаан сэрэгшэд, барон Унгернын сагаантан энээгүүр дайлалдаһан. Шэнэ Зүблэлтэ засагһаа тэрьедэһэн зон энээгүүр лэ Монгол руу тэгүүлһэн. Эндэл бодхуултаһан оргодолнуудые хайра гамгүйгөөр усадхаһан гээшэ. Эдэ бүгэдые шагнажа, ойндоо хадуужа ябахада, харгын уташье ойлгогдоогүй бэзэ. Мүнөө зун Захааминай дайдаар бороо хура элбэгээр орожо, гол горход үертэй, шабар шалбааг ехэ байгаа гээшэ. Тиигэбэшье мүнөө сагай түмэр хүлэгүүд юундэшье һаатахаяа болиһон юм байна. Үшөө һайниинь гэхэдэ, һүүлэй үеын ехэ үһээһөө урид гаража, яһала һайн ябагдаа гээшэ.
Одоошье Уран Дүшынгөө хормойдо һураг суута уула тухайгаа хэды олон түүхэ домогуудые, шүлэг дуунуудые шагнаха золтой зон байбаб! Тиихэдэ хүтэлбэрилхы ажалай ветеран, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, түүхэ домогуудые суглуулагша, уран зохёолшо Санжайжап Банзаракцаевай “Эгүүридэ мүнхэ тоонтомнай” ном соо оруулагдаһан Уран Дүшэ тухай үгүүлэлнүүд олоной һонирхол татаа ёһотой.
Домогто уулаяа бараалхаһан зон түүхэ домогуудаа хэлсээд, дуугаа дуулаад һуугаагүй. Сурхарбаануудта, “Ууулын уладай уулзалгануудта”, “Алтарганада” шалгарһан шиираг шамбай хүбүүд, арюун гоохон дангина басагад хаба шадалаа, уран бэлигээ харуулжа, Орон нютагайнгаа эзэдые, аха захатанаа баярлуулаа. Санжай-Ханда Дармаевагай шүлэгөөр дүүргэе:
Орой дээрэш, зулайдаш
Одото тэнгэриин мандал.
Галабуудай һэлгэсэлдээн эндэ!
Газар дэлхэйн умай эндэ!
Замби түбиин эхин эндэ!
Заяа хубиимнай үлгы эндэ!
Заха хизааргүй үльгэрэй орон!
Залуу хүсэнэй, зоригой эхин!
Автор: Александр Соколов
Описание: Арюун гоохон дангина басагад уран бэлигээ харуулаа
Автор: Александр Соколов
Описание: Захааминай дангина басагад Уран Дүшынгөө дэргэдэ
Автор: Александр Соколов
Описание: Сурхарбаануудта, “Ууулын уладай уулзалгануудта”, “Алтарганада” шалгарһан шиираг шамбай хүбүүд хаба шадалаа харуулаа.
Автор: Александр Соколов
Описание: Домогто уулаяа бараалхаһан зон ганса түүхэ домогуудаа хэлсээд, дуугаа дуулаад һуугаагүй, заншалта буряад тамирай зүйлнүүдээр бэеэ туршаа юм
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ
