​Тоонто нютагаа һэргээн хүгжөөнэ

Мүнөө жэлэй “Алтаргана” ехэ нааданай шугамаар “Нангин бууса” гэһэн харалганда хабаадан илагша гурбан түрүүшүүлэй тоодо тодорһон Агын тойрогой Могойтын аймагай Хүһөөшэ нютагай урдаа хараха хүдөө ажахын үмсын хэрэг эрхилэгшэ Балдан Тумуровай гэр бүлэтэй танилсаа бэлэйб.

Тумуровтанай гэр бүлэ ганса нютагтаа бэшэ, мүн бүхы Үбэр-Байгалай хизаарта ажал хэрэгээрээ суутай, түрүү айлахи гээшэ. Энэ үмсын ажахы үшөө 2012 ондо “Гэр бүлын малай фермэнүүд” гэһэн түрүүшын проектдэ хабаадаа бэлэй. Тиихэдэ тэдэ 7 миллион 864 мянган түхэригтэ хүртөө һэн. Үшөө 2006 онһоо Балдан Тумуров хүдөө ажахын үмсын ажал эхилээ һэн. 2009 ондо үүлтэртэ мал һүрэг үдхэгшэ болоһон байха юм.

Мүнөө энэ фермерэй ажахы 400 гаран толгой үхэр малтай, тэдэнэй 80-най хубинь казах малаан үүлтэр, хонин һүрэгтэй. 500-гаад гектар талмайда таряа, обёос, ешмээн болон зеленко тарижа, үбһөө хуряагаад, үхэр малаа тэжээдэг. Ажахыгаа ехэ үргэдхэнхэй, малай гурбан буусануудтай, дүрбэдэхиинь барижа байна. Малаа гаргажа, мяхалха цех баринхай, мүн мяханай эдеэнэй зүйлнүүдые үйлэдбэрилжэ, буйлуулдаг цех нээнхэй, үйлэдбэрилэгдэһэн эдеэнэй зүйлөө Оловянна, Могойто тосхонуудта болон Шэтэ хотодо наймаалдаг юм. Нютаг дээрээ наймаанай магазинтай, тэндэ бэедэ хорогүй, һайн шанартай эдеэ хоолоо хүн зондо дурадхадаг. Эдэ ехэ ажахы ябуулжа, нютаг зоноо ажалаар хангажа, баһал ехэ туһа хүргэнэ ха юм даа.

“Нангин бууса” харалганда энэ ажахы тойрогтоо илажа,“Алтарганада” Үбэр-Байгалай хизаарые түлөөлжэ, эрхим байдалаа хүн зондоо мэдүүлээ.

Юунһээ эхилээб?

Балдан Тумуров Хүһөөтэ нютагтаа эрхим ажалаараа суутай һаалишан Ханда Тумуровагай бүлэдэ түрэжэ, хара багаһаа хүдөөгэй ажалтай танил, мал ажалдаа нилээн ехэ дүршэлтэй болоһон юм. Эжынь “Красный Октябрь” колхоздоо түрүү һаалишан байхадаа, можынгоо болон гүрэнэй хэдэн шагналнуудта хүртэһэн, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай 1941-45 онуудта шэн габьяата ажалай түлөө медаляар шагнагдаһан, тэрэ үеын эрхим түрүү ажалшадые тэмдэглэдэг байһан Бүхэсоюзай ВДНХ-да хабаадалсаһан юм. Ханда Тумуровна зургаан хүүгэдые хүл дээрэнь бодхоожо, холо ойрошье тоонто нютагаа, буряад арадаа суурхуулжа ябадаг хүнүүд болгожо хүмүүжүүлээ.

Харин Балдан Тумуровичай наһанайнь нүхэр, ажабайдалайнь найдамтай тулгань Шойжид Анатольевна баһал тойрог дотороо суутай хонишоной гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Абань – Анатолий Мандарханов, Хэжэнгын аймагай Чесан нютагһаа уг гарбалтай, хүдөө ажахын түрүүшүүлэй тоодо ябаа. Эжынь – Хүһөөтын Бальжима Цыденжапова, Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаһан. Харин нагаса үбгэн абань – Цыденжаб Мункин – дайшалхы ветеран, Улаан Тугай болон Александр Невскиин орденуудаар шагнагдаһан, хүгшэн нагаса эжынь - Цыпелма Жалсараева, Ажалай Улаан Тугай орденоор эрхим ажалай түлөө баһал шагнагдаһан. Иимэ ажалша бэрхэ, хүшэр хүдэлмэриһөө сухаряагүй, үнэн сэхэ ажалай баатарнуудай уг дамжуулһан Тумуровтанай гэр бүлэ хүдөө ажахыдаа үнэн сэхэ ажаллаһаниинь гайхалгүй. Илангаяа, хүдөө ажахын һандаржа, һалаад байха тэрэ үе сагта, хүн зон хото городууд руу нүүжэ ошожо байһан сагта, хэн, ямар залуушуул хүдөө нютагтаа үлэжэ, ажал хэжэ ажамидархаб даа. Харин Эхэ тоонто нютагтаа үнэнхэ зүрхэнһөө дурлажа, нангинаар хандажа хүмүүжүүлэгдэһэн лэ залуушуул байгаал ха юм даа, алишье үе сагта. Эгээл тэдэнэй нэгэн эдэ хоёрнай гээшэ.

Гэр бүлын ажахы урагшатай

Балдан хүбүүн дунда һургуулияа дүүргээд, сэрэгэй албанда ябажа ерээд лэ, түрэл колхоздоо жолоошоноор олон жэлдэ хүдэлөө. Шойжод нүхэрынь багшанарай дээдэ һургуули дүүргэһэн, нютагайнгаа дунда һургуулида ажалай багшаар хүдэлөө.

Үнгэрһэн зуун жэлэй 90-ээд онуудай хүдэр хатуу үе сагта Тумуровтан худалдаа наймаа эрхилбэд. Алишье ажалда сухарингүй ажалладаг энэ залуу бүлэ амжалтатай өөдөө бодожо эхилээ. Оловянна тосхоной дэлгүүр дээрэ мяха худалдажа, наймаа гүйлгэдэг һэн. Тиигэһээр ажалаа үргэдхэжэ, тэндээ болон нютагтаа наймаанай магазинуудые нээгээ. 2004 ондо хэдэн наймаанай алаабхинуудтай болоод байгаа.

- 2001 онһоо аба эжымнай хониной буусада өөһэдынгөө мал баридаг болоо бэлэй. Тиигэһээр Ехэ жалга гэһэн газарта колхозой хаягдажа һандарһан бууса худалдажа абаад, буруунуудые абаад лэ, хүдөө ажахын бүрин ажал ябуулхаяа оролдообди, - гэжэ Шойжид Анатольевна хөөрэнэ.

Ажалша зоной хэрэгшье урагшатай байдаг ха юм даа. “Мал хаража, ама тоһодохо” гэжэ дэмы арад хэлэдэггүй. Шударгы ажалай дүнгөөр Тумуровтанай үмсын хамһабариин ажахы өөдөө бодожо, олзо орошо үгэхэл байна гэжэ улам этигээ бэлэй.

Тиигэһээр гүрэнэй талаһаа хүдөө ажахыда анхарал ехээр табигдажа, үмсын ажахынуудта хүнгэлэлтэ, дэмжэлтэ үзүүлэгдэдэг болоо һэн. Тумуровтанай гэр бүлэ Оловяннада байһан магазинаа худалдажа, гэр бүлын малай фермэ хүгжөөлгын грантда өөрын хубяараа хабаалдасабад.

Мал хаража, ама тоһодохо

2006 онһоо аралжаа наймаагаа орхижо, тон оролдосотойгоор ганса хүдөөгэй малаа үсхэбэрилжэ, эршэм хүдэлжэ эхилээ. Хүдөө малда байхадаа, ганса малаа дахаад лэ, адуулаад лэ ябаха бэшэ, харин эрдэм шэнжэлэлгын түрүү ажалнуудтай танилсажа, ямар үүлтэртэ мал хайшан гэжэ үсхэбэрилжэ, олзолхо, үйлэдбэри хүгжөөхэ арга шудалжал байхадаа, үүлтэр һайжаруулгын ажал ябуулаа.

“Үүлтэртэ мал үсхэбэрилдэг ажахы” гэһэн зэргэдэ 2009 ондо табигдаһан байна. Эмхиеэ “Гэрэл” гэжэ нэрлээд, хүтэлбэрилэгшэнь Шойжид Тумурова болонхой. Тэрэ ажахынь Агын үүлтэрэй хонидые үсхэбэрилдэг. Энэ ажал хэдэн олон жэлэй туршада Агын тойрогто Дулдаргын аймагай “Родина” гэһэн үүлтэртэ завод эрхилдэг. Ажахын түрүүлэгшээр олон жэлэй туршада Зүдхэли нютагай Дарима Михайловна Дондокова ажалладаг. Үүлтэртэ завод “Гэрэл” ажахын байгуулалтада ехэхэн туһа хүргэһэн байна. Үүлтэртэ хүдөө ажахын “Гэрэл” эмхи ажал хэрэгээ түсэблэн, гүрэнэй программануудта хабаадажа, 700 мянган түхэригэй грантда хүртөө һэн. Тэрэ мүнгэн зөөреэр Тумуровтан “МТЗ -82” гэһэн хүдөө ажахыда тон хэрэгтэй трактор худалдажа абаһан юм. Трактор болон бусад хүдөө ажахын техникэ, хэрэгсэлнүүдые худалдажа абахада, гүрэнэй дэмжэлтэ үгтэдэг. Тиимэһээ тэрэ тракторай үнэ сэнгэй хэды хубинь 350 мянган түхэриг бусаагдаа. Тэрээн дээрээ үшөө 50 мянга нэмээд лэ, багахан трактор худалдажа абаа һэн.

Гүрэнэй тэдхэмжэ тон хэрэгтэй

Гүрэнэй дэмжэлтэ тон ехээр хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ нүлөөлнэ, тиимэһээ засаг түрэдөө Тумуровтан ехэ баярые хүргэдэг.

- Гүрэнэй дэмжэлтэ үмсын хүдөө ажахынуудта үзүүлэгдэдэггүй һаань, яагаад иигэжэ ажахыгаа хүгжөөхэ байгаа бибди. Гүрэнэй дэмжэлтээр техникэеэ шэнэлхэ, үйлэдбэриеэ хүгжөөхэ арга олгогдоно бшуу, - гэжэ Балдан Тумурович тэмдэглэбэ.

Үнэхөөрөө, хүдөө ажахын үйлэдбэри тон бүрин бэеэ дааһан бэшэ ха юм даа, үйлэдбэрилһэн, буйлуулһан эдеэнэй зүйл үнэ сэнтэйгээр худалдаха бэшэ, харин гүрэнэй дэмжэлтэгүй һаа, хүдөө ажахынхидай байдал үдэр бүриин тэмсэл, үдэр бүриин зоболон гэжэ нэрлэбэл, алдуугүй хаш.

Энэ гэр бүлэ “КФХ” Балдан Тумуровичай нэрээр, харин үүлтэртэ мал үсхэбэрилгын “Гэрэл” эмхиеэ Шойжид Анатольевнагай нэрэ дээрэ нээнхэй. Хоёр эмхиин ажал ябуулжа, гүрэнэй элдэб программануудта хабаадалсаад, өөһэдөө хооһон хармаанаа һуулижа, гараа һарбайгаад байха бэшэ, харин гүрэнэй тэдхэмжэһээ өөрэгүй өөһэдынгөө олзолһон мүнгэн зөөри үйлэдбэриин ажаябуулга руу шэнгүүлжэ байхада, амжалта ерэнгүй яахаб даа. Хэзээ нэгэтэ үшөө Совет засагай үедэ гартаа оруулһан техникэтэй хүдөө үмсынхид тэрэнээ заһабарилжа, ехэ гарзада унадаг. Тиимэһээ шэнэ техникэ худалдажа абаһан лэ зон өөдэлхэ бшуу. Техникэ үнэ сэнтэй, харин хүдөөгэйхидтэ банкнууд урьһаламжа үгэхэгүй, одоо иимэ байдалда хэн туһалхаб? Гүрэнэй дэмжэлтэ, мүнгэн тэдхэмжэ дүнгэнэ гүб даа. Эдэ бүгэдые ойлгоһон лэ фермернүүд хүдөө ажахыдаа түшэглэжэ, өөдөө болоно.

“Гэр бүлын малай фермэ” гэһэн программын шугамаар грантда хүртэжэ, Тумуровтан газар хахалдаг “Фотон – 1254” гэһэн трактор худалдажа абаа бэлэй. Үбһэ сабшадаг, бухал үргэдэг гэхэ мэтэ хэдэн хэрэгсэлнүүдые худалдажа абаа.

Нэмэжэ хэлэхэдэ, Агын үүлтэрэй хонинһоо байгуулагдажа байһан “хара толгойто” гэһэн шэнэ үүлтэр “Гэрэл” эмхидээ үсхэбэрилжэ байна.

- Бидэ үүлтэртэ племрепродуктор болоһон хадаа, хэдэн жэл гэдэргээ сухарижа байха аргагүйбди. Хэһэн ажалаа үргэлжэлүүлжэл байнабди, жэл бүри гүрэнэй тэдхэмжэдэ хүртэнэбди. Бүхы ажалайнгаа тоосоо Москва руу мэдүүлжэ байдагбди, - гэжэ Балдан Тумурович хөөрэбэ.

Үхибүүдэй дэмжэлтын аша туһаар

Наймаа үргэнөөр дэлгэжэ, түргэн мүнгэнэй амта үзэһэн зоной хүдөө ажахын ажал руу шунгаха гээшэ хэсүүл хэрэг. Иимэ зон үсөөн лэ байгаа ёһотой. Харин хара багаһаа ажал хэжэ һураһан, эхэ нютагтаа нангин хандасатайгаар, зүб мүрөөр хүмүүжүүлэгдэһэн лэ гол һайтай зон хүдөө нютагаа һөөргөө бусахал даа.

- Бү мэдэе, хари, ондоогоор ажаһуужа шадаха үгыгөө мэдэнэгүйб. Зүгөөр, хүбүүмнай дээдэ һургуулиин мэргэжэлтэйшье һаа, гэртээ бусажа, хүдөө нютагтаа хэжэ байһан ажалыемнай дүнгэлсэхэб гэхэдэнь, бидэ хүдөө ажахы хүгжөөхэ, үргэдхэхэ гэжэ шиидээ бэлэйбди, - гэжэ Шойжид Тумурова хөөрэнэ.

Балдан Тумуровтанай гэр бүлэ табан хүүгэдтэй, хоёр хүбүүд, гурбан басагадтай. Ехэ хүбүүниинь гэр бүлөөрөө Шэтэдэ ажалладаг, харин бэшэ хүүгэдынь гэртээ бусажа, аба эжыдээ хамһалсана. Тиимэһээ өөрын юрист, өөрын бухгалтертай, өөрын инженертэй байна. Гэбэшье, нютагайнгаа зониие баһал ажалда абанхай. Гурбан хүн эдеэ хоол буйлуулдаг, үхэршэн, хонишод, механизаторнуудшье бии. Хүдөө ажахыда хэрэгтэй мэргэжэлтэдшье, малай аргашан, зоотехник, агрономшье баһал хамһалсадаг юм.

- Одоо эхилжэ байхада, хэсүүл һааб даа. Малые ганса эдеэлүүлхэ бэшэ, баһа байра һуурииень сэбэрлэхэ, дулаалха, хашаара бариха, зохёохо. Эдэ ехэ ажал гараараа, тэргэ түлхин бүтээхэ бэшэш, техникэгүй аргагүй. Ажалшад дуталдаха, хоёр трактораар үбһэеэ сабшахаш, үбһэеэ һүрилдэг тракторта нүхэрни һууха, нүгөө трактортань өөрөө һуугаад, ажалладаг һэм. 2000-аад онһоо тракторта һуугаад, ябуулаагүй байхадаа, баһал хэсүү һэн, - гээд үндэр нариихан Шойжид Анатольевна энеэнэ.

Эзэн эхэнэрые харахада, асари томо ажахы эрхилжэ ябаһан хүн гэхээр бэшэ, харин хаанаб даа, дулаан офис соо һуудаг гэмээр, зүгөөр досоогоо шангахан лэ голтой, ажалша бэрхыень хараһаар лэ мэдэхээр.

Иимэ зон хүдөө нютагтамнай байнал даа. Эхэ эсэгынгээ наһаараа ажаллажа, нангин сахижа ябаһан тоонто нютагые һэргээжэ, улам хүгжөөхэ зон буряад арадтамнай үшөөл олон боложол байһандань, урматайл даа.