​Батомүнхэ ЗЫДРАБЫН: "ҮНЭН" НАМАЙЕ ХҮН БОЛГОО"

Нютаг зонойнгоо уулзалгануудта аха захатанаа хүндэлхэ һайхан заншал алишье аймагта байдаг. Агын буряадуудай уулзалгануудта Хүнхэр нютагай Зыдрабын Батомүнхэ ахайтай танилсахадамни, ахатан ехэ хүхижэ, минии домог түүхэтэ “Запай” гэжэ алдаршаһан хүгшэн абымнай дүтын түрэл байһанаа мэдүүлээ бэлэй. Батомүнхэ Зыдрабын уран зурааша гэжэ һанадаг байгааб. Харин эндэ һаяхан Бутидма басаганиинь абатаяа Монгол орон ошожо, “Хонгор тэнюун Хүнхэрэй нэлэнхы тала...” гэһэн анха түрүүшын номыень хэблээд ерэһэн байгаа. Бэлигтэй хүн алишье талаар тэгшэ бэлигтэй байдаг хадаа, гэжэ үшөө дахин үнэншөөд, Батомүнхэ ахайндаа айлшалбаб.

Харандаш түрүүшынхиеэ баряад лэ, зуража эхилээ...

Батомүнхэ ахай һургуулида ороходоо, гартаа харандаш, дэбтэршье барижа үзөөгүй ерэһэн юм. Тэрэ үеын үсөөхэн тетрадь дээрэнь Боролдой нагасань хони, мори зураад үгэжэрхиһэн байгаа. Һургуулида Ванданов гэжэ багша уран зураг заахадаа, хүбүүхэнэй зураһан зураг хараад, “амиды мори” зуражархёо, гэжэ ехэ гайхаһан юм. Тиигэжэ хүбүүхэн зурагта абьяастай байһанаа мэдэржэ, зураг зурадаг болоһон юм. Сугтаа һураһан нүхэрынь Павел Цыбенов: “Батомүнхэ 4-дэхи класста һуража байхадаа, намайе һуулгаад, хэдэн часай туршада зобообо даа. Тэршээ би хүдэлжэ, һаалта хэхэдэмни, намайгаа хараажа байгаад лэ, минии портрет тон адляар зуражархёо бэлэй” гэжэ ходол хөөрэдэг һэн.

Агын багшанарай училищи дүүргээд, саашаа Красноярск хотын дээдэ һургуулида уран зурагай болон графикын таһагта һуража байхадаа, һургуулида багшаар, түмэр харгын байшанда мотористаар ажаллажа, уран зураг болон ном хэблэлдэ дүршэһэн байгаа. Тэрэ үе сагта Красноярск хото хаамал түхэлэй байгаа гүб даа, хүн тэндэ һураашье һаа, ажаллахаяа үлэдэггүй байгаа. Батомүнхэ ахайн багшалжа байһан һургуулиин директор үлэхыень дурадхаһан юм. Теэд эрдэм һуралсал хээ хадаа, түрэл нютагтаа хэрэгтэйл болохые оролдодог саг байгаа бшуу. Тиигэжэ Ага нютагаа бусажа, зурагай, черчениин багшаар хүдэлдэг, уран зурагуудые бүтээдэг байгаа.

“Буряад үнэн” руу харгы ульгам нээгдээ

1969 ондо Улаан-Үдэдэ “Сельхозтехника” гэһэн эмхидэ проектно- конструкторска бюродо ажаллажа байтарынь, ажалшадай тоо хороогдожо, ажалгүй болоходоо, саг зуура “Межколхозстрой” гэһэн ажалда хүдэлөө. Агууехэ Илалтын һайндэртэ зорюулжа, 4-5 метрэй бүтээл зуража үгэхэдэнь, ажалда удаанаар абаха тухай ноён хэлэбэшье, өөрөө талаар ябашаһан байгаа.

Тэрэ үедэ “Буряад үнэн” сониндо уран зураашанай һуури байна гэжэ мэдээд ошоходонь, ахамад редактор Циден Цибудеев туршалгын болзоршье байгуулгангүй, дары түргэн ажалда абаһан юм. Һайн фотоаппарат гэжэ байха бэшэ, элдэб лэ фото-зурагууд ерэдэг һааб даа. Тэдэниие уран зураашан абаад лэ заһаха, сэбэрлэхэ, ретушь хэдэг байгаа.

- Би уран зурагай дээдэ һургуулиин эрдэмээр абаад лэ, тэдэ зурагуудые уран һайханай зүйл мэтээр гоёожо байгаад зуража эхилхэдэмни, “Правда Бурятии” сониндо ажаллажа байһан Доржо Гымпилович Гармаев яагаад газетэдэ ретушь хэхэб гэжэ заажа үгөө һэн. Одоо бэрхэ минии багша һэн даа, - гэжэ Батомүнхэ аха хөөрэнэ.

Эрэ хүндэ эхэнэр хубсаһа үмдэхүүлжэрхёо

Нэгэтэ “эрхим һаалишан” гэһэн фотокарточка заһахынь асарбад. Хүнэй дүрэл хэбэртэй, харин доошоо бэень хаб хара, юушье онигожо харахын аргагүй. Батомүнхэ ахай одоо тэрэ зурагаа зуражал үгөө даа. Гоё һамганай костюм үмдэхүүлбэ, хүхэ, матаргай зуражархёод, гоё һайхан һаалишан һамганай дүрэ бии болобо даа. Ажалаа тушаагаад байтарынь, тэрэ үедэ журналистаар хүдэлжэ байһан Бата-Мүнхэ Жигжитов гэнтэ гүйжэ ерээд: “Үгы, энэ ши юу зураба гээшэбши?! Эрхим һаалишаншни һамган бэшэл, энэшни эрэ хүн лэ!” - гэбэ ха.

Бата-Мүнхэ Жигжитович телевиденидэ хүдэлжэ байхадаа, тэрэ колхоз ошожо, эрхим һаалишантай танилсаһан байгаа ха. Талаан болоходо, тэрэниие обёоржо, Батомүнхэ Зыдрабын абарагдаа хаш.

Уран зурагай ажалаар дүршэлөө

“Буряад үнэндэ” ажаллаһан үе сагаа Батомүнхэ Сандакович ехэл дулааханаар дурсана. Хүн зон эндэ угаа бэе бэедээ һайханаар хандадаг, бэе бэеэ ходол дэмжэдэг, туһалдаг байгаа. Уран зураг, ном хэблэл, соносхол, уряалнуудые бэшэхэ, номой гадар шэмэглэхэ болон олон туһатай хэрэгтэ дүршэжэ, эндэл хүн болоо һэм гэжэ ахатан омогорхон хөөрэнэ.

Эндэ ажаллаһаар, мэргэжэлээ дээшэлүүлхэдэнь, Буряадай номой хэблэлэй ахамад уран һайханай редактор хүрэтэр ургаһан юм. Тэрэ үедэ 100 гаран ном хэблээ. Москвагай полиграфиин институт дүүргэһэн Павел Гурьянов ехэ дэмжэдэг байгаа. Бүхы полиграфиин бүтээлнүүд, значок, плакат, номой гадарнууд, уряал, лозунгнууд, идхалгын саарһануудые бултыень орнамент болон уран зурагаар шэмэглэдэг һэн.

Түрүүшын шүлэг инаг дуран тухай

Эгээл түрүүшын шүлэгөө Батомүнхэ Сандакович үшөө оюутан ябахадаа, гоё һайхан хүүхэн, инаг дуран тухай бэшэһэн байна. Ходол шүлэг бэшэхэ хүсэлтэй аад, сүлөөгүй ябаал даа. Улаан-Үдэ хотодо табан хүүгэдые тэжээхэ, хүн болгохо гээшэ баһал ехэ ажал, салин хүлһэ оложол байха ёһотой.

- Наһанайнгаа амаралтада гараад лэ, шүлэг бэшэжэ эхилээ һэм. Тэдэнээ абаад лэ, Цырендулма Дондогойдо абаашахадамни,бултыень сэбэрлээд лэ, эндэ тэндэ заһаад лэ, хэблэдэг бэлэй. Мүнөөшье Агын талын буряад Алдар хүбүүн Алдарта Герой тухай шүлэг бэшэхэдэмни, Туяна Самбялова уран гоёор заһаад, “Алтан одоор яларһан, Абын хүбүүн Алдар” гэжэ нэрэ үгөөд, хэблэһэндэнь, “Буряад үнэн” сониндоо ходол баяртай ябадагби. Хүниие өөдэнь үргэдэг, һайн лэ буянтай газар гээшэл даа, - гэжэ Батомүнхэ Сандакович хөөрэнэ.

Зурагуудай альбом хэблэхэ хүсэлтэй, ном түрүүн хэблэгдээ

Батомүнхэ ахай бүхэли наһан соогоо бүтээһэн уран зурагуудайнгаа суглуулбари бэлдэжэ, хэблэлдэ гаргахые хүсэдэг. Теэд энэ мүнөө сагта ехэ мүнгэн зөөриин хэрэг ха юм. Тиигэһээр өөрынгөө зохёоһон шүлэг, рассказ, басни болон бусадшье жанрай бүтээлнүүдынь сугларжал байдаг. Ахатан гэрэй нэгэ таһагай ханаар дүүрэн тагууд дээрэ ехэ олон, һонин номуудые суглуулһан. Одоо тэрээ руу шургаа һаа, гэртэнь хэдэн үдэр үнжэхэ хаб гэжэ бодомжолоод, ехээр онгиргобогүйб.

Эндэ һаяхан Монгол орондо ном хэблээд ерээ гэжэ түрүүн бэшээ бэлэйб. Яагаад, ямар ушартайб гэхэдэ, иимэ.

Бутидма басаганиинь ниитэ ажал ябуулдаг, зунай эхиндэ Монгол орондо уласхоорондын ехэ хуралдаанда ошоходоо, Монголой эдэбхитэн Ж. Мөнхбат гэжэ хүнтэй танилсаһан байна. Тэрэ залуу хүбүүнэй Буряад орон айлшаар ерэхэдэнь, Бутидма гэртээ уриһан байгаа. Батомүнхэ ахайн зохёоһон шүлэгүүдыень уншаад, тэрэ хүбүүн ехэ һонирхоод, юундэ хэблүүлдэггүй юм, гэжэ гайхаба. Ушар шалтагынь мэдэхэдээ, “би Монголдоо өөрынгөө мүнгөөр хэблээд үгэһүү” гэжэ дурадхаһан байгаа.

Уданшьегүй Бутидма абаяа абаад лэ, Монгол орон руу морилжо, нэгэ долоон хоногой туршада дары түргэн 300 хэһэгээр номоо барлуулбал даа. Мөнхбат өөрынгөө мүнгөөр иигэжэ туһа хүргэһэндэнь, Зыдрабынтанай гэр бүлэ ехэ баярые хүргэнэ.

- Мөнхбат “Энэ номтнай залуушуулда ехэ туһатай һургаал мэтэ уншажа ябахаар болог, залуушуулда бэлэг баряарайгты даа” гэжэ захяа юм, - гээд Батомүнхэ Сандакович намда номоо бэлэглэбэ.

60 хуудаһатай багаханшье һаа, үзэмжэ һайханаар шэмэглэһэн, хуушан монголоор һиилэгдэжэ бэшэгдэһэн гадартай энэ ном үнэхөөрөөшье, ехэ зохид ном болоо.

Фото-зураг дээрэ: Б.Зыдрабын Монголдо.