​Улас ороной урдын түүхын хэшээл

Хододоо һэлгэжэ байдаг сагай урасхал соо өөрынгөө ажамидаралай уг түүхын залгамжые ойлгохо гээшэ арад зондо амин шухала болоно. Энэ ойлгосоһоо ниигэмэй оршомдо гол шухала һанал бодол болбосоржо, өөрынгөө үндэһэтэнэй үхэлгүй мүнхэ байлгада этигэл найдал түрүүлнэ. Нэгэ үе сагай хүнүүдэй харилсаанһаа гадна хэдэн үеын үндэһэ яһатаниие холбодог харилсаан байдаг. Энэ хадаа һэлгэжэ байдаг үенүүдэй хоорондохи сэдьхэл бодолые дэмжэлгэ боложо, хүндэ сэдьхэлэй хүсэ шадал үгэнэ. Үндэһэтэнэй хэдэн үенүүдэй хоорондохи холбоое таһалжа болохогүй, юундэб гэхэдэ, энэ үндэһэтэнэй амидарха шадалай үндэһэн болодог юм.

«Үнгэрһэн үеынхиеэ гүйсэдөөр мэдэржэ, мүнөөдэрэйнгөө саг ойлгожо абанабди; урдынгаа байдал гүнзэгыгөөр уудалжа, ерээдүйнгөө удхые тайлбарилнабди; гэдэргээ хаража, урагшаа дабшанабди…», – гэжэ А.И. Герцен бэшэһэн байдаг.

«Бидэ улас оронойнгоо урдын түүхэ намтарай хэшээл һургаалые мартаха ёһогүйбди. Монгол орон хатуухан лэ юумэ үзэжэ энэ мүнөө үедөө хүрөө», - гэжэ Монголой буряад угсаата зохёолшо Сэнгын Эрдэнэ тэмдэглэнэ.

«Одоо бидэ Халхаяа эрдэм номой болгохоёо оролдонобди. Эрдэмгүй мунхаг уладай олон байhан сагта эбдэрэл үймөөнэй аюул арилхагүй... " - гэжэ Занабазарай хэлэhэн үгэнүүд мүнөөшье хүсэтэйгөөр зэдэлнэ. Монголой анхадугаар Жэбзэн Дамба гэгээн болбол Буддын шажанай гэлүгбэ аймагай гурбан ехэ богдын (Далай лама, Баншан эрдэнитэй) нэгэн юм. Жэбзэн Дамба хутагтын нэрэ Занабазар болоно. Жэбзэн Дамба хутагтын Буддын шажанай Монгол орондо дэлгэрүүлгэдэ оруулhан хубитань асари ехэ. Занабазар үргэн талын малша зоноо энхэ тайбан байдалда оруулха гэжэ бүхы оюун бэлигээ, хүсэ шадалаа элсүүлэн оролдоhон байна.

Жэбзэн Дамба хутагта шажан түрын агууехэ ажал ябуулагша байхаhаа гадна бурхадай дүрэнүүдые бүтээдэг агуу гайхамшаг уран зурааша, уран барилгаша Занабазар гэжэ алдаршаhан юм. Тэрэнэй бүтээлнүүд Буддын шажанай гүн ухаанһаа, үльгэр домогуудhаа үндэhэтэй хадаа бурханай дүрөөр хүнэй ухаан бодолые дотоодо юртэмсын гүн ехэ далда нюусые, бэе бэлдэрэйнь гоё hайханиие магтан дуулахадаа, хүнэй абьяас шунал, хомхой хэнтэгые, харанхы мунхагые нигүүлэсхы боди сагаан сэдьхэлээр илан дараха арга боломжые элирхэйлэн харуулаа. Занабазар Ногоон Дара Эхэ болон 21 Дара Эхэнүүдэй, Мила богдын, Манжушэри бурханай хүрэгүүд болон бусад олон бурхадай хүрэгүүдые бүтээгээ hэн.

Занабазар эдир залуу наhандаа абынгаа түрэл болохо Сүнгэрэл тайжында hapa шэнги сэбэр hайхан басагантай танилсаа hэн.

«... Аминаагай шэг шарай Занабазарай һанаанһаа гарахаяа болиhон юм. Аминаа болбол нарин матаргайтай, гулдагар гоё үндэр бэетэй, ута хүзүүтэй, жэрбыhэн хүмэдхэ дороһоо ошо сасаһан мойhон хара нюдэтэй, ягаан шэмэ тунааһан сайбар шарайтай, алхалха гэшхэлхэнь бүжэг хатарhандал уян, арбан таба зургаа наhанай гэхэ гү, али гэгээнтэнэй үеын басаган байба. Ятагын утаһан дээгүүр тэрэнэй нариихан сагаан хургануудаа гүйлгэн наадахада, сарьялма шэнгэн хоолойгоор дуулахада, абынгаа монголшолhон Миларайбын болоод Лубсанжамса Далай ламын шүлэгүүдые абьяастайгаар уншахада, Занабазар өөрынгөө хатан эжыhээ ондоо иимэ уран бэлигтэй дангиные Халхада байха гэжэ мэдээгүй тула, тэрэниие hайхашаахатаяа хамта үхибүүн наһанһаа гаража ябаhан эрын далда хүсэлдэ абтажа, амаржа хоноһон сагаа утадхахын аргагүй байhандаа гэмшэн тэндэhээ мордоhон юм ...».

Тэрэ caгhaa хойшо Занабазарта Аминаа сэдьхэл зүрхэнhөөнь гараагүй. «Тиигэжэ багшынгаа шүлэгүүдhээ монголшолжо эхилхэдээ «Янжиг баясхаг» гэжэ алдарта шүлэгыень бага зэргэ өөршэлэн:

Аминаагай хүсэлэн түгэс мэхэтэ алаг нюдэн

Алибаа амитанай гасалан мартуулhан даа ...

Инаглал шуналай амтые танюулаагүй аад лэ,

Имагтал сэдьхэлыем ханталан hайхан мүрнүүдш эдлүүлнэ.

Огто мэдэхэгүй хүсэл эбилгэгшэ Аминаагай хоёр хүхэн

Огторгойн бамбагар сагаан үүлэн мэтэ үзэсхэлэнтэй.

Орон дэлхэйе тэдхэгшэ хурын энэ сагаан үүлэн

Оюун түгэс тэрээнэй хүхэн шэнги, сэдьхэлыем баясуулна, - гэжэ шүлэглөөд, сэдьхэлээ гажаран шэбэнэн уншана».

Занабазар хорёод наhатайдаа инаг ганса ханияа алдахадаа, сэдьхэлээ саглашагүй ехээр үбдэжэ, бүхы юумэнэй мүнхэ бусые, оршолон юртэмсын хооһон шанартай байhые сүхэрэн ойлгожо, айхабтар ехэ уйдхар гашуудалда абтахадаа, хэзээдэшье мартагдахагүй хайрата ханиингаа дүрые мүнхэлхэ гэжэ шиидэhэн байгаа.

«Аминаагай алтан шарай арын уулада алаглан үзэгдэнэ. Табин жэлэй урда тээ иимэшүүл гашуудал уйдхартай ябаhан юм. Дара Эхэ сэдьхэл зүрхэндэнь ирагуу аялга түрүүлэн, хүн болоод, гансал ирагуу hайханаар харана. Хабарай мойhоной сэсэгүүд Дара Эхын мотортохи сагаан лёнхобо сэсэг болон үзэгдэнэ. Орхон мүрэнэй уһан хүүюурэй абяан долоон үнгын hолонго татуулан,Диваажанай yha мүрэн болоно. Хүн бүхэн юртэмсын ирагуу hайханда бэшэрхэ ёhотой юм. Хайрата Аминаагай соглос бэеые ошоод үзэхэдэ, хирээ шубуунда эдигдээд, ганса сарбуунь үлэһэн байгаа. Тэрэнииень хадаг соо боожо хээд, толгойгоо гунхуулан, Эрдэни-Жуу тээшэ мориёо галгюулан ябаа hэн. Тиигэжэ ябахадаа Аминаагай hайхан дүрые Ногоон Дара Эхын дүрэ болгожо хараһан юм. Тиигээд тэрэ монгол Дара Эхые бүтээхэм гэжэ ама алдаhан тангаригынь хүнэй муу муухайе ирагуу hайханай хүсөөр илан диилэхын эди хаба байгаа юм».

Ородой агууехэ уран зохёолшо Ф.М. Достоевский "Үзэсхэлэн hайхан оршолон юртэмсые абарха» ("Красота спасёт мир") гэжэ бэшээ hэн.

Ногоон Дара Эхэ – Буддын шажанай дээдэ идамуудай нэгэн. Арьяабаалын хубилал болоно. Гурбан сагай бурхадай үйлын эхэ гэhэн солотой, сансарай хамаг зоболонгуудhаа абарагша Эхэ гэжэ баhа нэрлэдэг.

Ногоон Дара Эхэ лёнхобо сэсэгэй дэбисхэр дээрэ һуугаад, баруун үльмыгөө доошонь табяад, зүүн үльмыгөө бохиин бүжэглэн хатаржа байhан маягтайгаар бүтээгдэнхэй.

Мотортоо лёнхобо сэсэг бариhан, амарлингы дүрэтэй, үзэсхэлэнтэ hайхан шарайтай дангина бидэнэй урда үзэгдэдэг. Лёнхобо сэсэг бүхы үзэгдэлнүүдэй Эхэ, үндэhэн мүн шанар болоно. Энэ сэсэг муухай буртаг шабар coohoo урган гараашье haa, багаханшье бур шабарай толбогүй, арюун сэбэр байдаг. Тэрэнэй үндэhэн энэ юртэмсын балай харанхы соо байбашье, толгойнь өөдөө гэгээн гэрэл тээшээ тэгүүлэн тарана. Тон тэрээн шэнги манай сэдьхэл өөрынгөө абьяас шуналай, харанхы мунхагай булангиртай урасхалhаа гарахадаа, гүнзэгы оёорhоо гараһан харанхы хара хүсэнүүдые гэрэл туяата, боди сагаан сэдьхэлэй тунгалаг hайхан аршаан, сасуулшагүй эрдэни зэндэмэни, лёнхобо сэсэг болон хубилна.

Бурхан шажанай арюун сэбэрэй бэлгэ тэмдэг лёнхобо сэсэг юм. Занабазар энэ гайхамшагта бүтээлдээ хоёр зүрхэнэй - Аминаагай болон өөрынгөө амидаралай халуун элшэ хүсэ, ульhа дулаае сэдьхэлэйнгээ гүн нарин мэдэрэл дүрсэлэн үзүүлээ. Ганса хүбүүгээ эхын хайрлаhан мэтэ нигүүлэсхы hайхан сэдьхэлэй, амгалан тайбан ажамидаралай элшэ туяа түхөөжэ байhандал энэ хүрэг үзэгдэдэг.

Занабазарай урлан бүтээhэн Ногоон Дара Эхын хүрэг Леонардо да Винчиин «Мона Лиза» ("Джоконда"), Рафаэлиин «Сикстинская мадонна» гэhэн дэлхэйдэ алдаршаhан агууехэ бүтээлнүүдтэй сасуулдаг юм.

17-дохи зуун жэлдэ ажаhууhан Занабазарай гайхамшаг hайхан урлаг бидэнэй зүрхэ сэдьхэл өөрынь үе сагай хүнүүдhээ бүришье ехээр хүдэлгэнэ гэхээр байна. Үнэн бодото урлагай онсо илгаа гэхэдэ, уран зураашад, уран зохёолшод, уран барималшад өөрынгөө хэлэн дээрэ бэе бэетэеэ олон зуун жэлнүүдэй саанаһаа харилсадаг гэжэ һанамаар юм.

Жэбзэн Дамба хутагта Занабазар Энэдхэгэй Буддын шажанай түүхэ бэшэhэн алдар суута Дараната Гунгаанимбуугай хубилгаан байhан гэжэ тоологдодог. Дараната «Дара Эхын тарниин гарбал» гэжэ зохёол бэшээ hэн. Энэ зохёол соо оршолон юртэмсэдэ Дара Эхын тарниин яажа бии болоhон тухай тодорхойгоор хэлэгдэнхэй. Дара Эхын тарни олон удаа уншажа ада тодхор ба альбан шолмосой хорлолые зайлуулдаг гэдэг. Илангаяа эхэнэрнүүд үри хүүгэдэйнгээ амгалан hайн байхын тула энэ тарни саг үргэлжэ уншадаг байна.

Ом Дара дуддарэ дүрэ суухаа!

Ом – Бурханай саглашагүй ехэ эрдэмтэй арюун Бэе, Зарлиг, Сэдьхэлые элидхэнэ. Бурхан багшын номлоhон гурбадугаар Хутагтын Үнэн – зоболон болюулхын үнэн Ом соо оршоно. Энэ үзэгые уншахадаа бэе бурханай бэетэй, хэлэн бурханай хэлэнтэй, сэдьхэл бурханай сэдьхэлтэй зохилдуулна.

Дара дуддарэ дүрэ – Дүрбэн хутагта Үнэнэй 4-дэхи үнэн – зам мүрэй үнэн.

Дара – Дүрбэн хутагта Үнэнэй эхин болохо – сансарын зоболоной үнэн. Гэтэлгэгшэ Эхэ сансарын хүрдын зоболонhоо абарна.

Дуддарэ – Дүрбэн хутагта Үнэнэй хоёрдохи үнэн – зоболонhоо гараха үнэн. Гэтэлгэгшэ Эхэ зоболоной шалтагааниие арилгана.

Дүрэ – доодо түрэлтэнэй зорилго – hайн түрэл абаха, дунда түрэлтэнэй зорилго – өөрөө оршолонhоо гараха, дээдэ түрэлтэнэй зорилго – түгэс Боди Гэгээрэл олохо; эдэ бүгэдэ зорилгонуудые бүтээнэ. Мүн энэ наhанай ажал хэрэг бүгэдые багтаана.

Суухаа – Ом Дара дуддарэ дүрэ суухаа тарнида Дара Эхын адис үршөөл бидэнэй зүрхэндэ боди хутагай уг шалтагааниие байгуулха болтогой!

Дара Эхын 21 мүргэл – магтаал гэжэ байдаг. Нэгэдэхи мүргэлэй Удха, тайлбари:

Шагцал Долма нюрма бамо

Жанни гаджиг логдан дарма

Жэгдэн сумгон шужэ шалжи

Гэсар жэба, лэни жунма.

Мүргэнэб! Түргэн баатар гэтэлгэгшэ Эжы! Агшын зуурын сахилгаан шэнги нюдэтэй Эжы! Гурбан юртэмсын этигэлэй гэгээн лёнхобын hалбарhан буурсагhаа мүндэлhэн Эжы!

Хэндэ мүргэнэб гэбэл, амитаниие оршолон ба муу заяанай зоболонһоо мулталхын тула гэтэлгэгшэ Эжы! Тэрээндэ амитанай юрэ эрхэдээ хуряаха түрүүтэниинь бусад илагшадhаа (бурхадhаа) түргэн, тула түргэн Эжы!

Шолмосой аймаг ба хамаг нисваанисые дарахын тула баатар Эжы!

Бэлгэ бэлигэй нюдэнэй маша гэгээн гэрэл сасаруулан агшан зуурын тэдыдэ үзэгшэ Эжы! Тэрэ алинhаа магтагдаhаниинь, газар дорохи луусай юртэмсэ, газар дээрэхи хүмүүнэй юртэмсэ, дээдэ газар – тэнгэриин юртэмсэ гэхэ гү, али гурбан юртэмсын этигэл абаралынь Арьяабала хутагта мүн. Тэрэнэй шарайн мандалда оршоhон нюдэнэй нулимсаhаа гapahaн нуурай yhaнһaa ypгahaн лёнхобо сэсэгhээ мүндэлhэн Эжы!

« ... Үнгэрhэн зун Занабазар хүбүүн багшынгаа даабаряар Һасын Ехэ – Жуугай сүмэдэ Миларайбын баримал хүрэг дүрэ hиилэн бүтээжэ табихадаа, эжынгээ уншажа үгэдэг «Милын намтарай» Миларайбые түhөөлэн бодомжолжо, жиирэй нэгэ ядуу нюсэгэн бандиин гэхэ гү, али Жагарай (Энэдхэгэй) бирманай дүрөөр хэhыень багшань ехэтэ hайшааhан байгаа».

Түбэдэй дунда зуун жэлнүүдэй агууехэ даяанша - поэт Мила богдын дуулалнууд дэлхэйн уран зохёолой алтан жасада оронхой юм.

Саһата үндэр орьёлнууд дээгүүр мандан гараһан наран мэтээр мунхагай зузаан хара үүлэндэ хушагдаhан сансарын хүрдын эрьесэ соо зоболонгой далайда шэнгэhэн амитаниие гиигүүлэн гэрэлтүүлжэ, энэрэн хайрлажа, эхэ хамаг амитанай туһын тулада саг үргэлжэ шэн хатуу hүзэг бэшэрэлээр зальбаран мүргэжэ олон жэлнүүдтэ hyyгaa hэн. Хүн зонhоо холо уулын аглагта хооһон шанар бисалгажа даяанда hуухадаа, өөрынгөө амидарал тухай иигэжэ магтан дуулана:

Холоhоо сайбалзан

ялалзааша хабсагайн орьёлһоо

Хогоосон юртэмсын бүхы

юумэнэй мүнхэ бусые мэдэрнэм.

Дэлхэй дээрэ амидаралгын

баяр гээшэ наранаар дэгдэхэ шүүдэр.

Дээдэ огторгой намда

тэжээл болон зэнхынэ.

Даяанда hуухадам, юуншье

hаад тойбо татанагүй.

Мила богдо оршолон юртэмсын амитанай эд зөөриин, алдар солын, засаг түрын, нэрэ зэргын түлөө бэе бэеэ гамнангүй, саг үргэлжэ хэрүүл ама, тэмсэл хёмороо үүдхэжэ байhые хараад нигүүлэсэн хайрлажа hуудаг байгаа. Тэрэ мүнөөүеын зоной ажабайдал хараа haa, бүришье хайрлаха hэн.

Сэнгын Эрдэнын энэ зохёол уншаад байхадаа, Жэбзэн Дамба хутагта Занабазарай, Ногоон Дара Эхын болон Мила богдын үлзы хутагай аршаан амасажа, нигүүлэсхы боди сэдьхэлэйнь үршөөл хайрада хүртэhэн мэтэ болоо hэн.

Хэрэглэгдэһэн литература:

1. "Мила богдын намтарһаа" нэгэ дуулал. (хуушан монгол барай)

2. "Удбала сэсэгэй баглаа" гэжэ судар (хуушан монгол барай)