1178
1985 ондо “Буряад үнэнэй” алтан богоһо алхажа ороходом, хэдэн арбаад аха захатан, хүндэтэ эгэшэнэр угтан абаа бэлэй. Тэрэл оной һүүл багта үндэһэн сониной нарин бэшэгэй даргаар Сергей Дугаржапович Ринчинов томилогдоһон байгаа. Секретариат гээшэмнай редакциин гол штаб гээшэ ааб даа. Тэрэ үедэ сонимнай долоон хоногто таба дахин гарадаг, хүн бүхэнэй ажалай хэмжээн амаргүй ехэ һэн даа. Сэтгүүлшэн бүхэн үдэр бүри зургаан хуудаһанһаа бага бэшэ материал тушааха уялгатай бэлэй. Тушаагдаһан материалнуудай удха шанарые секретариадай ажалшад сэгнэжэ, 16 саг 30 минутада үдэр бүри болодог суглаан дээрэ ажалта үдэрэй дүн гаргажа, дуулгадаг гуримтай һэн. Хэрбээ али нэгэ шалтагаанаар юушье тушаагаагүй байһан һаа, олоной урда хүл дээрээ зогсожо, харюу үгэхэ баатай болодог һэмди. Шэрүүншье һаа, тон ехэ аша туһатай тэрэ үеын “Үнэнэй” һургуули гараһандаа баяртай ябадагби.
Сергей Дугаржапович хүндэ анхаралтайгаар хандалгын һайн һайхан жэшээ залуу сурбалжалагшадта харуулжа байһыень һанадагби. Шухала удхатай, шэнжэлхы хэлбэритэй материалнуудыеяагаад бэшэхэб гэжэ һургадаг һэн. Хүдөө ажахын, хизаар нютагай түүхэ шэнжэлэлгын асуудалнуудаар статьянуудынь һонирхолтой һэн.
Аха нүхэрнай илангаяа шатарта ехэ дуратай, бэрхээршье наададаг бэлэй.Тиихэдэ “Үнэндэ” бэрхэ шатаршад олон байгаа: Бадма Тибашкеевич Цыремпилов, Раднажаб Абидуевич Абидуев, Степан Доржиевич Очиров, Мижитцырен Дарижапович Намжилов, Бата-Мүнхэ Жигжитович Жигжитов болон бусад. Сагаалганда гү, али үшөө ондоо һайндэртэ зорюулагдаһан шатарай турнирнууд боложол байдаг һэн. Мүрысөөндэ илахадаа, Сергей Дугаржапович үхибүүн мэтээр баярладагһэн гээд һанагдана. Сагаан сэдьхэлтэй байгаал даа ахатамнай.
Гэр бүлэтэй, үхибүүтэй боложо, гурбан жэл амараад бусахадам, Сергей Дугаржапович ахамад редакторай орлогшоор хүдэлжэ байгаа. Ерээд онуудай түгшүүрилтэй үе саг, мүнгэгүйдэлгэ хүрэжэ ерээ. Хори гаран жэлэй үнгэрһэншье хойно, энээн тухай дахин һанахада, жэхэгэд гэхээр. Харин хүтэлбэрилэгшын үүргэ, харюусалга бэе дээрээ дааһан Сергей Дугаржаповичта ямар байгаа гээшэб?..
Арбан жэлэй саана “Буряад үнэн” хэблэлээр С.Д.Ринчиновэй “Высоты Ноехона” гэжэ ном нара хараа бэлэй. Энэ номоо Сергей Дугаржапович Ринчинов 1990-ээд онуудай эхеэрсуглуулжа эхилээ һэн. Ехэ удха шанартай хэрэгээ арайл дүүргэжэ үрдингүй, 1997 оной зун түрэлөө урилһаниин харамтайл даа. Номой редактор Н.Д.Бадмаринчинов оролто үгэ соо аха нүхэрөө тон дулаахан үгэнүүдээр дурсажа, хэһэн ажал, бэелүүлһэн хүсэл зорилгонууд тухайнь тодорхойгоор бэшэһэн байна.
Сергей Дугаржаповичай хүбүүн Олег Сергеевич, Буряадай Эрдэмэй түбэй ажалшан, физико-математикын эрдэмэй кандидат, энэ ном бүридхэн хэблэхэдэ ехэ туһалхаһаа гадна сонгоолнуудай түүхэ болон уг удамайнгаа эхи табигша Баян Барджагар тухай шэнжэлхы статья хабсаргаһан байна. Монгол ороной Үндэһэн номой сангай жасада XVII зуун жэлэй “Буриад Тойн Гүүшийнах дүү гурвандирээдүй цагийн байдлын дурдатгал оршив” гэһэн гар бэшэг олдоһон байгаа. Энэ бэшэгые академикШ.Нацагдоржшэнжэлээ, саашадаа ород хэлэндэ оршуулагдаад, 2006 ондо эрдэмэй хэблэлээр гараһан юм. Халхын Цогт—тайжын үри һадаһан Үхин тайшаа, сонгоолнуудай ударидагша,эхын талаһаатүрэл болохо гурбан аха дүүнэр Баян, Барджагар, Номин гэгшэдтэй хамтараад, манжанарта дарлагдажа байһанМонголһоо хойто зүг шэглэжэ, Үбэр-Байгалай хизаарта ерэһэн түүхэтэй. Эдэ гурбанаха дүүнэр Идэр Нуур тайжын хүбүүд, Зорикту-ванай ашанар гээд тус гар бэшэг соо хэлэгдэнэ.Түүхэдэ мэдээжэЗорикту-ван хадааЧингис хаанай дүү хүбүүн Бүхэ Бэлгүүтэйн үри һадаһан юм.
Гар бэшэгэй автор Тойн Гуши дээрэ дурдагдаһан гурбан аха дүүнэрээ гэдэргэнь бусааха даабаритай хойноһоонь эльгээгдэһэн аад, энэ хэрэгэйнгээ бүтэхэгүйдэ, тэдэнэй болон үри саданарайнь саашанхи хуби заяа, байра байдал тухай уридшалан мэдэһэнээ энэ бэшэг соо согсолһон байха юм. Тэрэ гэһээр 300 гаран жэлэй үнгэрөөд байхада, ямар сэсэн мэргэнээр холые хаймадан хараһан, ерээдүй үеын шухала үйлэ хэрэгүүдые зүнгөөрөө мэдэрһэн бэлигыень гайхахаар лэ даа.
Жэшээлбэл, Баян Барджагарай зарим саданарай үринэр хасаг хилын харуулда ябаха тухай, граждан дайнай үе тухай, буддын шажан хорюултай байһанай удаа дахинаа һэргэн хүгжэхэ гэжэ мэдэн хэлэһэн юм. Уян уран үгөөр бэшэгдэһэн энэ бүтээл хадаа монголшуудай гайхамшаг түүхэтэ удха зохёол гээд О.С.Ринчинов тэмдэглэнэ.
С.Д.Ринчинов Ноёхоной сонгоол угсаатанай түүхэ нарибшалан шэнжэлхэдээ, эндэхи галдантан ба зондогтон аймагууд хадаа хэрсүүтэн гэжэ ехэ угай һалаанууд болоно, энэ уг Бүхэ Бэлгүүтэйһээ һабагшатай гэжэ тодорхойлоо һэн. Тиигэжэ абамни Борджигин алтан урагай абганарай үри һадаһан болохо угайнгаа эхи табигша Баян Барджагарые мэдэжэ абаһан юм гээд хүбүүниин бэшэнэ.
Автор: Гэр бүлынь альбомһоо абтаа
Описание: Гусиноозерск хотодо үнгэрһэн эрдэмэй- практическа хуралдаанда хабаадагшад академик А.П.Окладниковтай
Сергей Дугаржаповичтай суг багшанарай училищида, удаань дээдэ һургуулида һураһанБуряадай арадай поэт, алдар суута сурбалжалагша Цырендулма Дондогой “Ноёхоной хүбүүн...” гэжэ дурсалга соогоо иигэжэ бэшэһэн юм: “...нэгэдэхи курсда ...буряад таһагтахүбүүд олон абтаа юм байна гэжэ анхарбабди.Тэдэнэй дундаһаа томохон хамартай, бүдэнтэйшэг нюуртай хүбүүеанхардаг болобобди. ...томо хүбүүдтэй нэгэ таһалга соо тэрэ хүбүүн байрлажа эхилээ. Хэшээлэй һүүлээр эдеэгээ бэлдэхэ болоходоо, тэдэнь бишыханаа зонхилжо:”Басагадһаа кастрюль абаад ер!”—гэдэг байгаа.
Зориггүйхэнөөр үүдэ хүнэй тоншоходо, бидэ дарья табилдан һүхирэлдэхэбди:
--Орогты! Богоһодо бү торогты!
Үүдэн аалихан нээгдээд, үнөөхи хүбүүмнай орожо ерэхэл даа. Гэмтэй хүндэл энеэбхилэн, халта аниргүй зогсод гээд:
--Кастрюляа үгыт даа,-гэхэ.
--Кастрюлииемнай хэлтэлжэрхихэгүйгши?—гэжэ хэн нэгэмнай гасаалха.
--Үгы.
--Галдажархихагүйгши?—гэхэ мэтээр һайса тамалаад.., кастрюляа гартань барюулхаш. Гараха гээд, үүдэ нээхэтэйнь адли, баһа нэгэн ооглохо:
--Байл даа, хүбүүн!
Хүбүүн зуг татаад, гэдэргээ эрьелдээд,үнөөхи энеэбхилһэн зандаа хараад байха.
--Хэн гэжэ нэрэтэйб гэжэ хэлээ һэмши даа?—гэжэ басагадай нэгэн асууха.
--Сережа.
--Обогшни хэн бэ?
--Ринчинов.
--Хаанахибши?
--Сэлэнгын.
--Сэлэнгын ямар нютагайбши?
--Ноёхоной.
--Ноёхондотнай ноёд олон гү? Юундэ иимэ нэрэтэй юм?
--Зай, хүрөө, басагад, хүнэй хүбүүе бү зобоогтыл даа, - гэжэ зөөлэн зүрхэтэй нэгэмнай нүхэдөө хорихо. Тэрэниие һамбаашалан, хүбүүн шурд лэ гаража ябашаха”.
2006 ондо хэблэгдэһэн энэ дурсалгаяа Ц.Ц.Дондогой иигэжэ түгэсхэнэ:”Аяар 55 жэлэй саана таһалгымнай үүдые һэмээхэнээр тоншоод, түбэгшөөнгеэр кастрюль эрижэ байдаг эдир хүбүүхэнэй шарай нюдэндэм харагдажал байха юм лэ! Тиигэжэ байтараа:”Ноёхондотнай ноёд олон гү?”—гэһэнээ һанаад, эзэлүүдгүй досоошни гуниг түрэхэ”.
Сергей Дугаржапович үнэхөөрөө али олон харюусалгата тушаалнуудта хүдэлһэн байна. Институдай һүүлээр Сэлэнгын аймагай Зүй-Һүтэйн һургуулиин завучаар гурбан жэлдэ ажаллаа. Хяагтын аймсоведэй һуралсалай таһагай инспектор, партиин райкомой идхалгын таһагые даагша, Новосибирскын партийна дээдэ һургуулиин шагнагша, удаань партиин Сэлэнгын райкомой секретариин ажалда дүршөө. Партиин обкомой хэблэлэй секторые даагшын үндэр тушаалда хүдэлһэнэй удаа “Буряад үнэн” сониной хүдөө ажахын таһагые даагшаар, харюусалгата секретаряар, редакторай орлогшоор һүүлшынгээ үдэр болотор хүдэлөө...
Аха нүхэрнай ехэ нарин нягта хүн һэн. Албанайнгаа хэрэгтэ харюусалга ехэтэйгээр хандадаг хүтэлбэрилэгшэ бэлэй. Гэбэшье уур саар боложо, хатуу шэрүүн үгэ хэлэхэгүй, суг ажалладаг зондоо хандаса һайтай, уужам һайхан сэдьхэлтэй һэн даа.
Зоной хүн С.Д.Ринчинов ниитын ажалдахам оролсодог байгаа. Түрэл Сэлэнгын аймагайнгаа Һүтэйн сельсоведэй, Гусиноозерскын горсоведэй, Сэлэнгын райсоведэй, мүн Улаан-Үдын горсоведэй депутадаар нэгэтэ бэшэ һунгагдаһан габьяатай. Бүгэдэ буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй правлениин гэшүүнээр абтажа, шахардуу тэрэ үедэ түрэл арадайнгаа үндэһэн соёл, ууган хэлэ аршалан хамгаалха хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулалсаһан юм.
Эрхим шударгы ажалайнгаа түлөө тэрэ гүрэн түрын олон шагналнуудта хүртэнхэй. “Шэн габьяата ажалай түлөө.В.И.Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойдо”, “Байгал-Амарай түмэр замай барилгын түлөө”,”Ажалай ветеран” медальнуудаар, БурАССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэйграмотаар шагнагдаа. Мүн Буряад Уласай, Оросой Холбоото Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшын үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн байна.
Сергей Дугаржапович гэр бүлэдөө аза жаргалтай һэн. Христина Марковна нүхэртэйгөө үхи хүбүүн хоёрые хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада хүргөө. Эмшэн мэргэжэлтэй Эльвира үхин хоёр хүүгэдтэй. Эрдэмэй харгы шэлэһэн Олег хүбүүн баһал хоёр хүүгэдтэй.
Автор: Гэр бүлынь альбомһоо абтаа
Описание: Сергей Дугаржапович, Христина Марковна хоёр хүүгэдтэйгээ
Олег Сергеевич Ринчиновэй эсэгэ тухайгаа дурсалгын үгэнүүдээр энэ хөөрөөгөө дүүргэхэмнай.
“...Томошог болоходом, эсэгэм намайе угай һарбаалжантай, элинсэгүүд тухай домог түүхэтэй танилсуулаа һэн. Уг удамайнгаа таһаршагүй ута кинолентын нэгэхэн кадр мэтэ өөрыгөө тэрэмэдэрдэг байһан ха гэжэ һанадагби. Урда үеын түрэлнүүдэй урда, мүн хойто үенүүдэй үмэнэ тон ехэ харюусалгатайгаа дүүрэн мэдэржэ, бүхы ойлгоһон, һанаандаа хадууһан юумэеэ жэншэдгүй дамжуулха уялга тухай бодомжолдог байгаа. Элинсэгүүд тухай хөөрөөниин ямар уран гоё, гайхамшаг һонин һэм даа! Тиимэһээл би 15 наһандаа элинсэгүүдэйнгээ дүрэ зурадаг байгааб. Юундэб даа тэдэмни булта эсэгэдэмни, мүн үбгэ эсэгэдэмни адли шэг шарайтай болошодог һэн. Тэдээндэл адли үндэр, бүхэ бэетэй, сэхэ сэбэр шарайтай байгша бэлэй.
Мүнөө би өөрөө баһал иимэ нэгэ үе, угаймнай таһаршагүй ута үлхөө холбоогой удаадахи үень болонхойб. Хүүгэдээ хүмүүжүүлхэдээ, эгээн шухала һургаал болохо зүйлнүүдые илган элирүүлхэ гэжэ оролдоноб. Зон соогоо золтойгоор, хүн соогоо хүндэтэйгөөр ажаһууха үедөө ажабайдалай элдэб үзэгдэлнүүдые сэдьхэлээ даран, бодомжотойгоор угтан абаха, харюусалгаһаа арсахагүй гэжэ эсэгынгээ һургаһые мартагшагүйб. Эсэгэмни өөрөө иигэжэл ажабайгаа ха юм”.
Гол зураг дээрэ: 1976 оной июнь.”Красная Селенга” сониндо үнгэрһэн гурбан мянгата һаалишадай “түхэреэн шэрээгэй” һүүлээр. С.Д.Ринчинов баруун гарһаа хоёрдохи.
Автор: Туяна САМБЯЛОВА
