1547
Ажалай хэрэгээр ямар нэгэ аймаг, нютаг ошоходоо, тэндэхи домог түүхэтэ газартай, хүн зонтой заабол танилсахаш. Тэдээнтэй хөөрэлдөөд, дүтын танил болоод лэ, сэдьхэлэйнгээ нэгэ хуби тэндэ орхёод ерэдэг хаб.
Хурамхаанай аймагай Гаарга руу ошоходоо, Угнаасай нютагта ажаһуудаг Бадлуева-Базарова Сэсэг эгэшэтэй уулзаа бэлэйб. Сэсэг Будаевнатай суг хамта зэргэлжэ һуугаад, Хурамхаанһаа Улаан-Үдэ хүрэтэр ябахадаа, ехэ һонин хөөрөөнүүдые шагнаһан байнаб. Тиимэһээ энэ хөөрөөмнай сониной нэгэ дугаараар дүүрэшэгүй ха гэжэ уншагшадтаа мэдүүлһүү.
Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Сэсэг Будаевна хөөрхэн ашанартаяа
Ажалаар бэхижэһэн намтар
Сэсэг Будаевнагай эжы Могойтодо трактористаар ажаллажа байхадаа, 1946 ондо басагаа түрөөд, гэртэхиндээ Угнаасай асарһан юм. Тиигэжэ, Сэсэгэй балшар наһаниинь тэндэ үнгэрөө.
1953 ондо бэлэдхэлэй бүлэг Арзгуунай соёлой байшан соо эмхидхэгдэжэ, Сэсэг басагахан түрүүшынхиеэ “а” үзэгтэ һураһан юм. Нютагһаань 4 модо зайда Тунген гэжэ газарта үшөө 1924 ондо һургуули баригдаһан байгаа. Үбэл зунгүй үхибүүд ябагаар һургуулидаа ябадаг һэн. Эрдэмтэй болохо гэһэн хүсэлдэ абтанги байгаал хадаа, 50 градус хүйтэндэ арай-шамай һургуулидаа үхибүүд хүрэдэг һэн. 1957 ондо һургуули Арзгуун һуурин руу нүүлгэгдээ. 5-дахи ангиһаа эхилжэ, хамтын ажалда ябалсаа, үбһэ, таряа хуряалганда хара багаһаа томошуулһаа гээгдэнгүй ябаал даа.
Сэсэг Будаевна 1963 ондо наймадахи анги дүүргэжэ, саашаа мэргэжэлдэ һураха аргагүй байшоо. Үшөө табан дүүнэрыень эжынь гансаараа үндылгэхэ ёһотой, тиигэжэ, эжынгээ хажууда тулгань боложо, хүдөөгэй хара ажал руу хам оролсоо бшуу. 5 -дахи класс болотороо Россиин арадай артист Михаил Елбоновтой сугтаа һураһан байна. Михаил Гомбоевич суг һураһан нүхэр басагаяа ходол дурсажа байдаг, өөрынгөө дуунай клип соо эрхим хонишон ябаһан Сэсэг Будаевнае буулгаһан юм.
Эрхим хонишон ябаа
Түрүүшын нүхэрынь, Бимба Бадмаевич Цыренов, 1981 ондо гэнтын аюулда орожо, наһа бараһан юм. Энэ нүхэртэеэ зургаан басагатай байгаа. Һүүлдэнь Доржо Бадлуевтай ниилэжэ, үшөө хоёр басагадые түрэһэн юм. Сэсэг Будаевна нүхэртэеэ бүхэли наһаараа хонишоноор ажаллаһан.
- Хонин ажалда хүдэлхэдөө, элдэб байдал үзөөлди даа, һүүлшын 10 жэлэй туршада 100 хонинһоо 100 хурьга абадаг бэлэйбди. Тиигэһээр гүрэн дотор һэлгэлтэ, һандаргалтанууд тохёолдожо, ажахымнай таряашанай ажахы болгогдоод байһанаа, үгы хэгдээ бэлэй, - гэжэ Сэсэг Будаевна хөөрэнэ.
Тиигэһээр хүдөө нютагууд һандаржа, айл зон хото городууд, томо һууринууд руу зөөжэ эхилхэдэнь, Бадлуевтаншье баһал Гаарга руу нүүһэн байгаа.
- Угнаасайһаа хоёр модо зайда оршодог Дубуун гэжэ гоё һайхан газарта манай нютагайхидай мүргэлэй обоо бии юм. Бүхы нютагаараа гэр байраяа задалаад, булта нүүжэ ошоходоо, хэн энэ обоогоо тахижа байха гээшэб гэжэ ехэ һанаата болодог һэм, - гэжэ Сэсэг эгэшэ хөөрэнэ.
Нютагайнгаа обоо тахигша
Гэнтэ Сэсэг Будаевна ехээр үбдөөд, дасан ошоходонь, нютагайнгаа обоо тахиха хүн байгаат, таниие дуудажа байна гээд, лама айладхаа бэлэй. Тиигэжэ, Батлаевтан һөөргөө нютагаа бусаһан юм. Анхан хэдэн заямхатай байгаа бшуу, жэлэй туршада 3-4 газар һэлгэжэ, хони малаа бэлшээдэг һааб даа. Харин мүнөө Угнаасайда гэрээ табижа, томо бууса тодхонхой, үхэр малаа хараад лэ ажаһууна. Хажуудань нэгэ айлайхи угайнгаа бууса һэргээгээ, тиигэһээр үшөө хоёр бүлэ газар абаад, байра түхеэржэ байнад. Анханай олон үрхэтэ тосхон мүнөө һэргээгдэжэ эхилэнхэй.
- Нютагаа бусаад лэ, обоогоо тахилга эмхидхэдэг болонхойб. Анхан эндэ ажаһууһан зониие, аха дүүнэрээ суглуулжа, зун бүхэндэ обоо тахилга үнгэргэдэг һайхан заншалтайбди. Нютагтамнай гоё дасан баригдаа. Одоо үдэр бүри ябагаар гүйжэ ерэдэг болонхойб, ойрохон ха юм, - гэжэ эгэшэ хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.
Угнаасай нютаг үнэхөөрөө, үзэмжэ һайхан юм даа. Хэды орой болобошье, би зорижо хүрөөд, хэдэн фото-зурагуудые буулгаа бэлэйб.
Сэсэг Будаевнае хүн болголсоһон нагаса абань - Бадмын Базар ехэ һонин хуби заяатай. Зээ басаганайнгаа бага байхада, хараһан үзэһэнөө ходол хөөрэжэ үгэдэг һэн. Даамайгаар һуужа абаад, бүхы харгыдаа өөр тухайгаа үсөөхэн үгөөр, харин ехэнхинь нютагайнгаа мэдээжэ, һонин хуби заяатай зон тухай хүгшэн мэдээсээ.
Соодой ламын үршөөлөөр
Угнаасай нютагай түүхэ эгээл суутай, гайхамшаг хуби заяатай Соодой ламын нэрэтэй нягта холбоотой юм. Сэсэг Будаевна нагаса абынгаа хөөрэһэн һонин мэдээсэлнүүдые намда дамжуулба.
Нагаса абынь, Будын Базарай, долоо-найматай байхадань, Соодой лама ерэжэ, гурбан үдэрэй туршада ехэ хэрэг бүтээһэн байгаа. Түрүүн Дубуун газарта гурбан үдэр уншалга үнгэргэхэдэнь, бурхад буугаагүй. Тиигэжэ, Угнаасайн энэ газарта ном табихадань аяар 100 бурхан бууһан юм гэдэг. Уншалгада хаа-хаанаһаа ехэ олон зон суглараа. Хэн мори тэргээр, зариман ябагааршье хүрэжэ, буужа ерэһэн юм ха.
Уншалгын үедэ багахан Базарые Соодой лама дуудаад, шара тоһотой нэгэ түйсэ барюулһан байгаа. Тиин ламын номнолой ёһоор, хүн бүхэн тэрэ тоһонһоо нэгэ хургаар хүртэхэ байгаа. Олон зон дүтэлөөд лэ, тоһо амсана, эгээл оёортонь, нэгэл хургандаа түрхижэ амасаха тоһоной үлэхэдэ, Базар өөрөө хүртэбэ.
- Минии тоолоһоор, энэ 1894 он байгаа хаш. Манай эндэхи газарые хоёрдохи Түбэд орон гэжэ хэлсэдэг. Тиимэһээл, Соодой лама уншалгын һүүлээр, энээхэн бурхадтай газарта ерээдүй сагта дасан бодхоохо хэрэгтэй, гэжэ айладхаһан байна. Мүнөө одоол сагынь ерээ, иимэ һайхан түрүүшын дасан бодобо, үшөө саашадаа, буддын шажанай гоё һайхан ордонгууд бодохол байха, - гэжэ Сэсэг эгэшэ һанамжалба.
Угнаасай хадаа Баргажанай гол дайдын эгээл тэгэн дунда байдаг. Тойроод байһан хада уула Угнаасайн табан хушуу хада гэдэг.
- Эхинһээ 3-4- дэхи хадануудынь эгсэ, Түбэд орондо тон иимэ хада дээрэ һайхан дасан бодхоотой ха. Урдахинь Зүрхэн хада, Боолон Түмэр, Буха-Шулуун. Тиигэжэ дүрбэн мүргэлэй тэг дунда байдаг. Эндэхи газар ямаршье оһолто ушарта, газарай доһолоон, уһанай үертэ, гал хүлэгтэшье абтадаггүй. Иимэ һайхан бурханай орондо ажаһуунабди, - гэжэ Сэсэг Будаевна тайлбарилба.
Уран шүлэгөөрөө үхибүүдээ баясуулна
Тойроод үнэхөөрөө ямар һайхан дайда гээшэб! Нэгэ үдэрөөр ерэһэндээ ехэл шаналхаар, иимэ һайхан байгаалитай газар зунайнгаа амаралтада заабол ошожо, амаржа, аяншалан үзэхэб гэжэ өөртөө шэбшээ бэлэйб.
-Угнаасайдамнай Хамаас гэһэн һайхан газар бии, хэдэн олон нуурнуудтай, тэдээндэнь хун шубууд, манай сагаан шубууд ерэжэ, тамаржа амараад ошодог юм, - гэжэ Сэсэг эгэшэ үргэлжэлүүлбэ.
Иимэ һайхан байгаали үдэр бүри үзэжэ байхадаа, шүлэг бэшэжэ туршаашьегүй хүн шүлэгшэн болошохоор. Дуу дуулажашье үзөөгүй хүн, ирагуу хоолойгоор энэ һайхан дайдые түүрээн дуулажа эхилхэл хаш.
Һүүлэй таба-зургаан жэлэй туршада Сэсэг Будаевна Бадлуева шүлэг бэшэдэг болонхой.
Хурамхаан нютагта сүлэлгэдэ ябаһаар, буряад басагантай хамжажа, үхибүүтэй болоод, тэрэ дайдада өөрынгөө нэгэ ехэ уг байгуулһан суута венгр
эрдэмтэн Шандор Петефи тухай шүлэг бэшэһэн байгаа. Өөрөө Сэсэг Будаевна тэрэ ехэ гуайн үри һаданарай нэгэн гээшэ. Шүлэгынь ород хэлэн дээрэ, саашань венгр хэлэн дээрэ оршуулагдаад, нэгэ ехэ хуралдаан дээрэ уншагдаһан байха юм...
Сэсэг Будаевнагай түрэл нютагтаа зорюулһан шүлэгыень уншагшадтаа дурадханабди.
Гааргамнай, нютагнай...
Хабсагай дороhоо эхиеэ
абаhан, Гааргамни!
Хадын хормойе эльбэн
урдаhан, Гааргамни!
Шулуун дээгүүр мухарин
шууяhан, Гааргамни!
Шанга түргэн долгиео
түлхиhэн, Гааргамни!
Манхасар хабсагайн шулуу эльбээш, Гааргамни!
Зүрхэн хадын үбсүү
тойроош, Гааргамни!
Тунген тосхоноо уhалан
урдааш, Гааргамни!
Түргэн саашаа долгилон
салгидааш, Гааргамни!
****
Үндэр хадын оройе
hэмжэн үүлэн гоёоно,
Үндэр минии наhые
Үри ашанар гоёоно.
Хадын үндэр хушууе
Хүбэн үүлэн гоёоно,
Хүгшэн минии наhые
Хүүгэд зээнэрни гоёоно.
Үргэн талын ногоое
Үглөөнэй шүүдэр уhална,
Үтэлhэн минии ухаае
Үри хүүгэдни заhана.
Үхэр малаа тэнжээhэн
Үргэн сагаан Угнаасаймни,
Үри хүбүүдээ үргэhэн
Үндэр эжы аба хоёрни.
*****
Үглөө эртэ бодожо,
Үндэр наhатай эжытэеэ
Сагаан hүтэй сайhаань
Садатараа уужа эльгэлбэб.
Хуряаhан шара тоhонhоонь
Хамараа будан амталбаб,
Халуун амтатай сайень
Халуудатараа уулсабаб.
Бага наhанайнгаа үеые,
Барга ябаhан сагаа
Бодон, hанан хөөрэжэ,
Баярлан, уйдан hуугаа
бэлэй,
Хэды ехэ буянтайб даа,
Хэды хүниие хүндэлөөб
даа,
Хойто мүрынь жаргал
Хүбүү, басагадтань
хүртүүжэн.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
