​Буряад хүгжэмэй оньһо баригша

Хүгжэм зохёогшо (композитор), хүгжэм ударидагша (дирижёр), Буряадай АССР-эй соёл искусствын габьяата ажал ябуулагша, СССР-эй арадай артист, Социалис ажалай баатар, Хүндэлэлэй болон Ленинэй, Хани барисаанай орденуудаар шагнагдаа. Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай II шатын орденой кавалер, Буряадай АССР-эй гүрэнэй шагналай лауреат, РСФСР-эй Михаил Глинкын нэрэмжэтэ гүрэнэй шагналай лауреат Баудоржи Базарович Ямпиловай түрэһөөр 100 жэлэй ойн баярые Буряадаймнай үргэн олониитэ сентябриин 15-да тэмдэглэбэ.

Хүгжэм зохёодог байһан энэ хүнэй наһан соогоо хэһэн хүдэлмэринүүдые шагнажа һуухадаа, зохёолнуудайнь гүн удхада гайхажа барахаар бэшэ. Дуури (оперо), бүжэг, оратори, кантата, увертюра, поэмэ, үсөөн хүгжэмшэнтэй ансамбльнуудай наадаха хүгжэм, хоорнуудай гүйсэдхэхэ дуунууд, романс, юрын дуун, фортепианаар гүйсэдхэхэ хүгжэм – иимэ жанрнуудта эды олон үхэлгүй зохёолнуудые XX зуунай агуу хүгжэм зохёогшо (композитор) Баудоржи Базарович Ямпилов мүндэлүүлээ.

Баудоржи Ямпилов Хэжэнгын аймагай Булаг тосхондо 1916 оной сентябриин 15-да түрэһэн юм. Хүгжэм зохёогшо, хүгжэм шудалагша, арадуудай ажабайдал шэнжэлэн бэшэгшэ Павел Берлинский Бау Ямпиловай бэлиг талаан харам сасуу мэргэжэлтэ хүгжэмэй уужам харгыда оруулһан байна. Эгээл тэрэнэй зууршалгаар Бау Ямпилов Дээдэ-Үдэ хотын урлигай техникумдэ 1932 ондо ороо бэлэй.

Дээдэ-Үдын урлигай техникум 1936 ондо дүүргэмсээрээ, Бау Ямпилов профессор Маркиан Петрович Фроловой нэрэмжэтэ Свердловск хотын гүрэнэй консерваторидо хүгжэм зохёогшодой (композиторнуудай) ангида һураа. 1940 ондо Москва хотодо болоһон буряад-монголшуудай урлигай нэгэдэхи арбан хоногто (декадада) залуу хүгжэм зохёогшо хабаадаһан байна. СССР-эй Гүрэнэй оркестрые ударидан байжа, өөрынгөө зохёоһон «Буряад- Монгол орон» гэжэ сюитэеэ гүйсэдхөө. Хүгжэм дуута «Баир» гэжэ драма (Тэрэниие Бау Ямпилов Павел Михайлович Берлинскиитэй суг зохёоһон юм. Табин гурбан зохёолой зургааень Бау Ямпилов найруулан зохёогоо) мүн лэ энэ арбан хоног соо харуулагдаа.

Буряад Уласай Хэжэнгын аймагта өөдөө болоһон хадаа буряад арадай уянгата дуунуудые шагнажа, хүгжэмшэнэй сэдьхэл баяжаа. Хэзээдэшье залиршагүй тэрэ һайхан баялигынь Бау Ямпиловай Эхэ орондоо үнэн зүрхэнһөө дуратай байһанииень гэршэлнэ.

«Минии улас дууланаб» («Пою мою республику») гэжэ дууень үхибүүн ябахадаа, үетэн нүхэдтэеэ дуулажа, Бау Ямпиловай зохёохы ажалтайнь түрүүшынхиеэ танилсаһан байнаб. Улаан-Үдэ хотын, удаань Буряад Уласай хүгжэмэй бүхы һургуулинуудай хамтадхамал хоорто хормейстер Борис Анатольевич Кимэй мэргэн хүтэлбэри доро тэрэ дууень дуулахадаа, жаргал гээшые амин бэеэрээ үзэһэн байнаб. Бау Ямпиловай зохёоһон «Хүүхэлдэйнүүдэй хатар» («Танец кукол»), «Таладахи хатар» («Танец в степи»), «Номо һуршатай хатар» («Танец с луком»), «Байгаалиин зураг» («Пейзаж»), «Һайндэр», оролто хүгжэмүүдые (прелюдии) фортепианаар гүйсэдхэхэдөө, ехэл хүхигшэ һэмди. Дуури (оперо), бүжэгэй (баледэй) алдарта театрта ошожо, «Шэдитэй нюуса баялиг» («Чудесный клад») гэжэ хүүгэдтэ зорюулагдаһан дуури-онтохо харахадаа, баясадаг бэлэйбди. Илангаяа СССР-эй арадай артист Лхасаран Линховоиной дуугаа татахадань, бүришье баярлахаш. Харин «Гоохон хатан Ангара» («Красавица Ангара») гэжэ бүжэгые СССР-эй арадай артистка Лариса Сахьянова РСФСР-эй арадай артист Пётр Абашеев хоёрой гүйсэдхэхэдэнь, ямар гоё байдаг һэн бэ?! Холын тэрэ сагһаа хойшо Баудоржи Базарович Ямпиловай хүгжэмдэ би дурлаа һэм!

Сагай ябаса агуу зохёолнуудай шанар шэнжые шалгадаг. «Гоохон хатан Ангара» («Красавица Ангара») (Лев Константинович Книппер Намжил Балдано хоёртой хамта бүтээһэн) гэжэ дуури, «Шэдитэй нюуса баялиг» гэжэ дуури-онтохон (Павел Григорьевич Маляревскиин бэшэһэн зүжэгөөр Юрий Самуилович Хазановай хэһэн либреттэ) эгээл иимэ зохёолнуудай нэгэн гээшэ.

"Шэдитэй нюуса баялиг» гэжэ дуури-онтохон ганса Улаан-Үдэдэ бэшэ, харин Москвагай хүүгэдэй хүгжэмэй түбэй театрта, Монгол ороной Улаан-Баатар хотын дуури, бүжэгэй театрта табигдаһан юм.

Баудоржи Базарович Ямпилов дүрбэн тэгшэ хүн байһан юм гэжэ үргэн олониитэдэ мэдээжэ һэн. Тэрэ Буряад ороной Хүгжэм зохёогшодой холбооной хүтэлбэриин түрүүлэгшэ, РСФСР-эй Хүгжэм зохёогшодой холбооной нарин бэшээшэ (секретарь), Буряад Уласай Дээдэ Зүблэлэй һунгамал байһан.

Автор: "Буряад үнэнэй" архивһаа абтаа
Описание: Бау Ямпилов үгэ хэлэжэ байна

«Эпическэ поэмэ», «Сэсэглэгшэ дайда» («Цветущий край») гэжэ сюитэ, Николай Дамдиновай «Шэнхинүүр нарһад» гэжэ шүлэгөөр бэшэгдэһэн оратори, скрипкэ, фортепиано дээрэ наадагшадта Бау Ямпиловай зорюулһан поэмэ шагнагшын сэдьхэлэй байдал заһана, доторнь амгалан байдал түхөөнэ. «Кавказай угалзанууд» («Кавказские эскизы») гэжэ симфониин сюитэ хүн зоной нүхэсэлдэ зорюулагдан зохёогоотой. Сэрэг суур тухай сэдэб хэдэн жанраар хүгжэм найрагша уран һайханай талаар тайлбарилаа. «Үхэлһөө хүсэтэй» («Сильнее смерти») гэжэ дуури, «Патетическэ баллада» гэжэ бүжэ (Марк Макарович Мнацаканянай либреттэ) ганса нэгээрээ дууладаг зондо, хоорто дууладаг дуушадта, оркестртэ зорюулагдаһан, Дамба Жалсараевай үгэ дээрэ найруулагдаһан «Хүшөөгэй дэргэдэ» («У обелиска») гэжэ оратори, Гомбо Цыдынжаповай зохёоһон «Мэргэн буудагша» («Снайпер») гэжэ зүжэгтэ хүгжэм зохёогоо. Намжил Балданогой «Бабжа-Барас баатар», Цырен Шагжинай, Алексей Иванович Машистовай «Будамшуу», Хоца Намсараевай «Тайшаагай ташуур» болон бусад драматическа зүжэгүүдтэ хүгжэм бэшэжэ, Баудоржи Ямпилов горитой хубитаяа оруулаа. «Цыремпил Ранжуров», «Шэрүүн жэлнүүд» («Грозные годы»), «Үхэлһөө хүсэтэй» («Сильнее смерти») гэжэ түүхын баримтануудта үндэһэлһэн дууринууд мүнөө буряад дууринуудай алтан жасыень шэмэглэнэ. Дуури гүйсэдхэдэг алдарта дуушадай ялас гэмэ бэлиг талаан гэршэлхэ дуран хүрэнэ: «Шэрүүн жэлнүүд» гэжэ дуурида Шонын ари гүйсэдхэһэн СССР-эй арадай артист Лхасаран Линховоин, «Цыремпил Ранжуров» гэжэ дуурида Василиин ари гүйсэдхэһэн СССР-эй арадай артист Ким Базарсадаев, Цыренэй дуу гүйсэдхэһэн РСФСР-эй арадай артист Владимир Буруев гэгшэд байна.

Буряад хүгжэмэй оркестртэ зорюулжа, хүгжэм зохёогшын бэшэһэн үзэсхэлэн хүгжэм «Тала дээгүүрхи инаг дуран» («Любовь в степи»),«Унжагар бургааһан» («Плакучая ива»), «Аяншанай дуун» («Песня путника»), «Хада уулаар» («В горах»), «Тосхоной арада» («За улусом»), «Басаганай дуун» («Девичья песня») гэжэ хүгжэмтэ зураглалнууд соо зэдэлнэ.

Олон хүгжэмшэдэй наададаг (симфоническа) гү, али үсөөн хүгжэмшэдэй наададаг (камерна) оркестрнүүдэй гүйсэдхэхын тулада Баудоржи Ямпиловай бэшэһэн зохёолнууд, дуунууд, бүжэгүүд, драматическа зүжэгүүдэй, кинофильмуудай хүгжэм хадаа буряад арадай соёл урлигай таһаршагүй хубита болон тодороод, үргэн олониитэ тэдэнииень үндэрөөр сэгнэжэ абаа. Арад зоной юун тухай бодомжолжо байһаниинь, сэдьхэлыень зобооһон зүйлнүүдые зохёолнуудынь тэрэ зандань харуулна. Баудоржи Ямпиловай найруулганууд соо буряад хүнэй шарай элеэр харагдахын хажуугаар хүгжэм зохёогшын (композиторай) ехэ бэлигтэй хүн байһанииень гэршэлнэ. Би өөрөө хүгжэм зохёодог һэн тула Баудоржи Ямпиловай найруулһан «Олон хүгжэмшэдэй наадаха (симфоническа) хатарнууд» гэжэ (симфоническа) сюитэ эгээл ехээр һайшаагааб. Хүгжэмдэ оруулһан угаа зохид хүгжэмынь, ялас гэмэ ая, эршэтэй нугалбари, эршэ хүсэниинь ямар гээшэб?!

Баудоржи Базарович Ямпилов олон жэлэй туршада башкир арадай хүгжэм зохёогшо (композитор) Закир Исмагиловтай һайн ханилдаг байһан. Наһаараа тэдэнэр сасуунууд шахуу. 2017 ондо Башкириин арад зон Закир Исмагиловай түрэһөөр 100 жэлэй ой тэмдэглэхэ. Тэрэнэй басаган Лейла Закировна Исмагилова Башкири Уласай Хүгжэм зохёогшодой (композиторнуудай) холбооной түрүүлэгшэ мүн. Тэрэ намтай уулзаха бүхэндөө Баудоржи Ямпилов тухай дулааханаар дурсажа байдаг. Ехэ талаантай хүн байхынгаа хажуугаар ажалша бүхэриг, эмхидхэхы бэлигтэй, һайн нүхэр байһан юм гэжэ хөөрэдэг.

Мүнөө бидэнэр Баудоржи Ямпиловай зохёолнуудһаа бүридэһэн компакт-диск гаргаха ёһотойбди. Ушар юуб гэхэдэ, Буряад Уласай, Улаан-Үдын хүгжэмэй олохон һургуулида Баудоржи Базаровичай зохёоһон хүгжэм шагнаха арга боломжо үгы. Би мүнөө Буряад Уласай хүгжэм композиторнуудай зүгһөө мүнгэ хүрэнгэтэй зондо ханданаб, Баудоржи Ямпиловай зохёоһон хүгжэмтэй диск гаргаял! Тиигээдшье, Баудоржи Базарович Ямпиловай нэрэмжэтэ можо нютагууд хоорондын конкурс Буряад Уласта эмхидхэхээр болообди. (Жэшээнь, Тыва Уласай классик Владимир Ток гэжэ хүгжэм зохёогшын нэрэмжэтэ можо нютагууд хоорондын түрүүшын конкурс нёдондо үнгэргэгдөө һэн). Баудоржи Ямпиловай нэрэмжэтэ конкурс Буряад Уласай Соёлой яаманиие һонирхуулха ёһотой. Декабриин эхеэр Баудоржи Ямпиловай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан баярай хэмжээ ябуулганууд эхилхэ. Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй дуури, бүжэгэй академическэ театр «Гоохон хатан Ангара» гэжэ бүжэг (балет) шэнэлээд табиха юм. Тэрэ бүжэг хүлеэжэ ядан, хүлеэхэл гүбди!

Буряад хүгжэмэй хаанай зохёоһон аялга хүгжэм Буряад ороной, Ород гүрэнэй, хилын саанахишье олон үе зоной эльгэ зүрхэндэ нэбтэрэн оронхой.