​Буряад арадай бэлгэ тэмдэгүүд

Буряад зон ажаһуудалдаа “сээртэй, болохогүй, нүгэл” гэхэ мэтэ хорюултай үйлэ сахидаг һэн.

Минии хүгшэн эжы Дэлгэрэй Димид 97 наһатай болотороо ухаан һонор, хүл хүнгэн ябаһан юм. Дүү хүбүүнтэеэ хүгшөөгөө дахаад, зүүн хадаяа гаража, маани мэгзэмээ уншахадань, хажуудань һуужа, энэ тэрэ юумэ хөөрэхыень хүлеэдэг бэлэйбди.

- Хүгшөөдэй, та Ленин гэжэ мэдэхэ гүт?

- Мэдэхэ, Михуула хааниие саазалһан, муул хүн һэн даа.

Гэхэ мэтэ хөөрөөень шагнаад, хоюулаа ташаганаса энеэлдэдэг бэлэйбди.

Үшөө нэгэ ушар. Хүгшөөдэймнай үетэн зон үсөөрһэн хадань, хүн зонтой харилсаха угаа дуратай һэн. Бидэ ээлжэлээд, хүгшэн эжытэеэ хаарта наадахабди. Бидэ хоёр багашуулые голонгүй наададаг һэн. Зорюута сонхо руу шагаагаад, “тэрээ тэрэ юун гээшэб даа” гэхэдэнь, бидэ үрдижэ, холоодо соохи “козырьнуудыень” түүжэ абажархихабди. Хүгшөөмнай мэдээшэгүй болоод, үгы, ямар муухай хаартанууд ерэжэл байнаб даа, гэжэ бидэниие хүхеэдэг бэлэй.

Нэгэтэ үеэлэ ахамнай хүгшөөтэеэ хаарта наадажа байтарынь, хүршэ багша һамган орожо ерэбэ. Бадмажаб ахай мэгдээд, хаартаяа нюугаад, ондоо таһаг руу орошоо. Хүгшөөмнай хойноһоонь ошоод, “Үгы ши хаарта наадахаяа болёогши? Хаана хээбши, хаартымни?”,- гээд багшадань балшыса баригдуулаа һэн. Тэрэ үедэ хаарта наадажа болохогүй гэжэ багшанар заабарилдаг байгаа.

Мүнөө эдэ бүгэдые һанахада, одоо энеэдэтэй. Иимэ шанга ухаан бодол руу шэнгүүлһэн үзэл сурталтай байдал һэлгэжэ, угсаатанайнгаа сахижа ябаһан бэлгэ тэмдэгүүдые һэргээжэ эхилһэмнайл болоол даа.

Сээртэйл хадаа сээртэй!

Буряад зон “сээртэй” гэжэ үгэ дуулабал, “юундэ сээртэйб?” гэжэ асуудаггүй һэн. Хорюултайл хадаа, хорюултай. Юундэ гээшэб гэжэ мүшхэжэ, зүбшэжэ, асуужа болодоггүй һэн. Намтай суг һураһан нэгэ ород басаган ходол гайхадаг һэн. “Буряадууд ехэ һонин зонта. Хорюултай гээл һаа, дүүрээ. Бүхы ажаһуудалтнай үльгэр домог мэтэ, алхам бүхэндэ энэ болохогүй, тиигэжэ болохогүй. Гэбэшье, ехэ домог үльгэрьтэ үнэншэдэг зон гээшэбта”, - гэдэг һэн. Би энээн тухай бодомжолдоггүй һэнби, сээртэйл хадаа сээртэй. Хара багаһаа үльгэр домог шэнги үйлэ хэрэгүүдээр ажаһуудалаа тойруулһан буряад зоной сэдьхэл ондоо үзэл мүргэлтэй зоной даб гээд ойлгохын аргагүй. Гэбэ яабашье, манай бэлгэ тэмдэгүүд хүнэй һайхан сэдьхэлэй, зүб харгын, үнэн сэхэ хандасын гол үндэһэн боложо үгэдэг гээд тэмдэглэхээр. Хүгшэн эжымнай энэ тэрэ хорюулнуудые хэлээд лэ, сүлөөтэйгөөр тайлбарилжа үгэдэг һэн. Шанаагаа тулажа болохогүй, ташаагаа тулажа болохогүй, богоһо дээрэ зогсохогүй, хюмһаяа үдэшэлэн абахагүй, боро хараанаар шангаар хашхаржа болохогүй, харанхыда түргөөр ябахагүй, эрэ хүнэй зэбсэг дээгүүр эхэнэр хүн алхажа болохогүй гэхэ мэтэ тэмдэгүүдые түрүүн шагнаад, гайхахааршье һаа, баймга бултыень тайлбарилхаар лэ, зүйтэй байдаг ха юм.

Һарабша доогуур ябажа болохогүй

Үүдээр гараһан харгы заабол хайшааб даа асарха ёһотой. Һарабша доогуур гарахада, хооһон харгы руу абаашаха, мэдэгдээгүй муу харгы руу ошохо гэдэг.

Газарта нёлбожо болохогүй

Газар гээшэ хүндэ эдеэ үгэдэг, нангин зүйл гээшэ. Тиимэһээ хайхарамжагүйгөөр хандажа болохогүй, газар руу нёлбожо болохогүй гэдэг. Буряад арад газар дайдаяа ариг сэбэрээр абажа ябадаг байгаа, газар малтажа болохогүй. Тиимэл хадаа, буряад гуталай хоншоор өөдөө харан зохёогоотой. Юуб гэхэдэ, газарай хүрьһэ гуталайнгаа үзүүрөөршье гэмтээжэ болохогүй гэһэн удхатай. Газар бүхы амидын Эхэ гээшэ. Газар малтабал, Эхэдээ үбшэ олгуулха гэдэг һэн.

Сэсэг үндэһөөрнь ходолхогүй

Энэ тэмдэг баһал Эхэ газартай гүнзэгы холбоотой. Сэсэг хадаа газарай үһэн гээшэ. Мүн байгаалияа хамгаалһан удхатай. Хэрбэеэ ургамал үндэһэтэйнь ходолжо хаябал, дахинаа тэндээл ургахагүй ха юм даа.

Харгын дундуур бү ябагты

Урдын буряадууд харгын тэгэн дундуур элдэб муу хүсэтэ ада шүдхэрнүүд ябадаг гэдэг юм. Харгын дундуур хүнэй ябабалынь, һүнэһэниинь зайлаха, амгалан тэнюун байдалыень хулууха, муу үйлэ хүргэхэ гэдэг ха. Мүнөөшье болотороо манайхин һүнэһөө зайлаха, гүйдэг ороо гэжэ шүтэжэ байдаг ха юм даа.

Малгайгаа эрьюулжэ, өөдэнь шэдэжэ болохогүй

Буряад зон хубсаһандаа ехэ нангинаар хандадаг һэн. Илангаяа малгай тухай ехэ олон бэлгэнүүд байдаг. Малгайгаа газарта табихагүй, малгайгаа газарта хаяхагүй гэдэг. Газар малтахадаа, малгайгаа үмдөөд байха ёһотой. Газар малтахадаа, нангин шүтөөнэй газарнуудта болон хүн зоной субадаг харгы зубшаад, малтажа, үргэл бүтээдэг. Мүнөөшье сагта харгы зубшаад байһан нангин шүтөөнэй зүйлнүүдтэ хүн зон ябууд үргөөд гарадаг заншалаа алдаагүй бшуу. Жолоошод, буряад, ородшье илгаагүй, үзэлтэй нангин газарнуудай эзэдые номгоруулжа, газар дайдые сүршэдэг, эдеэнэй дээжэ, мүнгэн зөөри үргэдэг. Тиигэхэ үедөө толгойдоо заабол малгайтай байха ёһотой.

Эндэ нэмэжэ хэлэхэдэ, һүүлэй үедэ гэрэй эзэн эхэнэрнүүд сайгаа үргэдэг болонхой. Харин урдын буряад эрэшүүл өөһэдөө бурхандаа, орон дэлхэйдээ үргэл хэдэг байгаа. Үглөө бүри бодожо, аяга сайгаа, сагаан эдеэгээ үргэхэдөө, эрэшүүл малгай үмдэдэг һэн. Минии ахайн тайлбарилһаар, эрэшүүл үдэр бүри сайгаа үргэхэеэ залхуураад, һамгадтаа: “Тархидаа малгай үмдөөд, үргыш дээ”,- гэдэг.

Түрэлэйнгөө наһа бараһан жэлдэ найр наада эмхидхэдэггүй

Буряад зон хэн нэгэ түрэлэйнгөө наһа бараһанай һүүлээр жэл үнгэрхэдэ, найр наада хэдэггүй, олон зоной хабаадалгатай нааданда ошодоггүй байһан. Энэ заншал һүүлэй үедэ мартагдаһан шахуу, гэбэшье, минии мэдэхээр, Захааминай, Түнхэнэй буряадууд энэ заншалаа алдаагүй байдаг юм.

Хони гаргахада, үхибүүд хабаададаггүй

Хони гаргажа, мяхыень эбдэхэ үйлэ хэрэг бүһэтэйшүүл бүтөөдэг гэлтэй. Юуб гэхэдэ, хониной ами таһалха гээшэ ямар нэгэ нангин удха шанартайгаар бүтээгдэдэг гэхэ байна, тиимэһээ үхибүүд энэ үйлэдэ дүтэ хүргүүлдэггүй. Харин манай Ага нютагта хүбүүтэй айл хүбүүгээ эрын ёһоор хүмүүжүүлхын тула, эдир наһанһаань хониной ами зүб мүрөөр табюулжа һургадаг. Манай нютагай хүбүүд 7 –дохи ангида һуража байхадаа, ядамаргүй хони гаргажа, тон зүб мүрөөр мяхыень эбдэжэ шададаг бэлэй. Харин багашуул тагалсагыень татажа үгэхэ гэдэг, бишье нилээн тагалсаг татаһан байнаб, нюдэеэ аняад лэ һуудаг бэлэйбди. Энэ заншал тон багашуулда хабаатай байжа болоо. Саг ерэхэдэнь, эрын мэргэжэлдэ һурахал бэзэ гэдэг хаш.

Нялха нарай үхибүүдтэй гэртэ хүн зон ородоггүй

Хэрбэеэ айл бүлын нарай үхибүүтэй болоод байхадань, талын зон һүниндөө ерэдэггүй, гэртэнь хонодоггүй байгаа. Юуб гэхэдэ, буряад ёһо гуримаар, томошуул болон үхибүүд тад ондоо элшэ хүсэтэй байдаг. Хари хүнэй ерээд, гэртэнь хонобол, нарай үхибүүн бүхэли һүниндөө муу унтаха, бархирха, халуурха.

Хүлөөрөө үүдэн руу жиихэгүй

Буряад мүн бусадшье арадуудта нүгшэһэн хүниие гэрһээ гаргахадаа, хүлөөрынь түрүүн гаргадаг. Тиихэдээ унтаха ороноо үүдэндэ табихагүй, ондоо газаргүй һаа, хүлөөрөө үүдэн руу унтахагүй гэдэг. Энэнь хадаа хүлөөрөө үүдэ руу хараад хэбтэһэн элүүр мэндэ хүниие, муу хүсэн, муу юумэн нүгшэһэн гэжэ һанажа болохо гэлтэй.

Нангин шүтөөнэй газарнуудта модо отолжо болохогүй

Нангин шүтөөнэй, үргэл мүргэлтэй, угай нангин сахидаг обоо тахилгануудта, аршаанта газарнуудта модо отолжо болохогүй. Иимэ газарнуудта модо отолһон хүнэй наһан богони болохо гэдэг.

Байгалай шулуу дайлахагүй

Байгал болон гол горходой шулуу носожо, гэртээ абаашажа болохогүй гэдэг юм. Энэнь хадаа гол уһан, нуурнуудые амиды бурхад гэжэ тоолоһоной тэмдэг гээшэ. Байгал соо байһан юумэн булта Байгалай гэдэг. Байгал гээшэ буряад арадта нангин ехэ далай гээшэ.

Баруун буряадуудай бэлгэ тэмдэгүүд

Хэрбэеэ малшанайда улаан хоншоортой нохой байгаа һаа, муу, нүгэл гэхэ. Иимэ нохойтой малшанай адуу мал хосорхо, үдэхэгүй гэдэг.

Буряадууд шонын шэнгеэр һэртыһэн шэхэтэй нохойе гэртээ бариха дурагүй һэн. “Хубаши хэтэ” гээд хэлэдэг, иимэ нохойтой бүлын гэшүүд ходол үбдэжэ байха, наһа бараха гэхэ.

Хэрбэеэ нохойн үүдэ хүндэлэн хэбтээд унтабал, һайн. Нохой алхаад, муу юумэн, албан жэльбэн, ада шүдхэрнүүд орожо шадахагүй. Юундэб гэхэдэ, иигээд унтахадаа, нохой бурханһаа гэрэй эзэдтэ жаргал гуйна гэхэ.

Хэрбэеэ нохой гэртэ ороод, шээгээ һаань, һайн тэмдэг гэдэг ха. Гэр бүлэдэ олзо ерэхэ гү, али хүбүүтэй болохо. Харин гэрһээ газаашань шээгээ һаань, муу, гарза гараха.

Нохойгоо газаа гаргаад, үүдэндэ сохибол, муу, шүүрээр сохижо болохогүй, мүн үүдээр хабшахада, баһал нүгэл гэхэ.

Боохоной буряадууд аман соогоо хара тангалайтай хара нохойтой һаа, һайн гэдэг ха. Иимэ нохойһоо ада шүдхэрнүүд айдаг.

Моолькиин буряадууд бөө - нохойнууд бии гэдэг. Тиимэ нохойнууд эзэн тухай хуу мэдэдэг, саашанхи ажабайдалыень бөө мэтээр мэдэдэг гэхэ. Хэрбэеэ гэртэнь муу һаналтай хүнэй ерэбэл, хусаад, оруулдаггүй.

Мүн мэдэлшэ нохой байдаг гэлсэдэг. Тиимэ нохой муу хүсэ, муухай һүнэһэ мэдэрдэг, гэртээ оруулдаггүй, хаанаһаа ерэжэ ябаһыень мэдээд, тэрэ зүг руу хусаха гэдэг.

Зарим муу нохойнууд ехээр хусажа, муу юумэ дуудадаг гэхэ, муу нохой зүүн хойшоо хараад, шоно мэтээр улижа хусабалынь, муу юумэ дуудана. Тиимэ нохойнуудые урдын буряадууд аладаг байгаа ха. Гэбэшье амидын ами наһа хороохо аргагүй хадаа, ород зондо үгэдэг һэн. Гэхэ зуура, нохой алаха гээшэ, угаа ехэ нүгэл гээшэ. Нохойн ами наһа хорооһон хүн үргэл хэхэдээ, һүөөр сүршэжэ болохогүй, бузартай хүн болоно.

Эдэ болон үшөө олон бэлгэ тэмдэгүүдые манай буряад арадта сахижа, һүзэглэжэ, үнэн байдалдаа хэрэглэжэ, оршон тойронхи байгаалитаяа, орон дэлхэйтэеэ тэнсүүритэй ажаһуугаал даа. Тэдэниие бултыеншье бэшэ һаа, зарим нэгэ зүйтэйень манай ажаһуудалда хэрэглэмээр лэ байдаг.

Хүндэтэ манай уншагшад! Аха захатанайнгаа хэлэһэн, хөөрэһэн һонин мэдээсэлнүүдээр хубаалдажал байхыетнай гуйнабди.