​"Эсэлтэгүй эрьеэд ерэжэ байдаг наран мэтэ..."

Автор: Светлана Тогошиевнагай гэр бүлын альбомһоо абтаа
Описание: Поэдүүд Даша Дамбаев, Дондог Улзытуев, Цырен-Дондог Хамаев

Уран зохёолой ажабайдалда музей-бууса гэһэн өөр янзын үзэгдэл угаа дэмбэрэлтэй үүргэтэй ха. Ород классигуудай, жэшээлбэл, Лев Толстойн, Александр Пушкинай, Михаил Лермонтовэй, Фёдор Тютчевэй, бусадайшье зохёохы ажалые олоной дунда дэлгэрүүлһэн нангин удхатай буусанууд үнинhөө мэдээжэ гээшэ. Манай республикада Исай Калистратович Калашниковай нэрэтэ бууса ажал ябуулгаараа үнихэнэй суутай бшуу.

Харин Бэшүүрэй аймагай Шэбэртэ нютагта Буряадаймнай элитэ уран зохёолшо Дондог Аюшеевич Улзытуевай 60 жэлэй ойдо зорюулан, 1996 ондо «Ая гангын орон» гэһэн музей-бууса байгуулха талаар хүдэлөөн эхилэн татаһан haa, 2012 онһоо хүгжэлтын эршэдэ орожо, мүнөө болоходо, нэрэ түрыншье, hyypи байрыншье талаар нилээн тулгатай болонхой гэбэл, алдуугүй. Буусын ажал ябуулгые эрхилэгшэ хадаа Дондог Улзытуевай аха -Тогоошо Аюшеевичэй басаган С.Т. БАНЗАРАКЦАЕВА мүн болоно. Энэ жэлэй эхинһээ хэдэн томо һонирхомо хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэһэн байна. Хэгдэжэ байhан ажалай ушар ёhо мэдэхын тула Светлана Тогошиевнатай hая уулзажа хөөрэлдэбэбди, суута поэдэй гэр бүлын ажабайдалһаа анхан тунхалагдаагүй һонин мэдээсэлнүүдые мэдэжэ абабабди.

- СветланаТогошиевна, юрэнхыдөө, улас дотор Исай Калашниковай бууса-музей, мүн поэт Намжил Нимбуевай зохёохы ажал, анханайнь тоонто һэргээхэ тухай мэдээсэл олоной дунда дэлгэрэнхэй гээшэ. Мүнөө Тамнай хүшэршье haa, хүндэтэй энэ үүргэ ээм дээрээ даажа абаад, «Ая гангын орон» руу аяншалгада олониие урижа эхилбэт. Хоёр-гурбан үгөөр өөрынгөө намтар тухай хөөрэжэ үгыт.

- Минии аба - Тогоошо Дондог абгаhаа 10 аха байhан юм. Сүхэ, Валя, Оюун, удаань би, Баатар - табан зомди, аха дүүнэр. Абамнай 42 наһан дээрээ 1967 ондо үгы юм. Эжымнай, Дугарма Гыдыповна Гыдыпова, мүнөө 87 наһан дээрээ, ухаан hаруул, урматай ажаhууна. Хүшэр сагай хүлгөөн соогуур бултыемнай хүл дээрэмнай гаргаһан габьяатай. Дондог абга үншэн үрөөhэн үлэhэн бидэ нэрээ хайрладаг hэн. Намайе 1969 ондо Буряадай Үндэhэтэнэй интернат-hургуулида оруулаа hэн. 8 класс дүүргээд, дунда hургуулияа Шэбэртэдээ түгэсөөб.

Буряадай багшанарай институдай ород болон буряад хэлэ бэшэгэй факультет дүүргээд, айл бүлэ боложо, Зэдын аймагта хүдэлөөб. Удаань Улаан-Үдэ буужа ерээд, ВЛКСМ-эй обкомдо комсомол эдэбхитэдэй hургуулида, удаань 42-дохи hургуулида ород болон буряад литературын багшаар хүдэлөө hэм. Хүүгэдшье үндыжэ, аша зээнэршье бии болоо.  Иигээд лэ, хүнэй наһан гээшэ нюдэ сабшаха зуура гэхээр нэгэ дүхэриг соо үнгэршэдэг хаш.

- Арайшье нэгэ дүхэриг соо бэшэ ааб даа...

- Үнэниинь гэбэл, бэшэл даа. Ниислэл Москва хотооршье хүдэлөөб, газар нютагшье үзөөб. Зүгөөр хүгшэн эжым - Дугарма Цыреновна Цыренова миниингээ саашанхи үүргые бүри үрид ойлгонтуу юм hэн. «Света, хайшааш ошоо һаа, hөөpгөө бусаарай. Эжыгээ харахаш. Буусаа бү орхёорой» гэдэг hэн. Эзэлүүдгүй нангин захяа мэтэ һанагдадаг лэ даа, энэ захяа. Дугарма Цыреновна аяар 1893 ондо түрэһэн, айлай хоёрдохи басаган байһан, айлай ажал хэhээр томо болоhон ха. Өөрөө бэлигтэй, хүбүүнэйнгээ нэрээ нэрлүүлжэ эхилхэдэ, ехэл урмашадаг юм hэн.

Минии эжы хадам эжыгээ жэншэдгүй hайнаар хаража, бурхандань мордохуулhан юм. «Буряад-монгол алтан гургалдайн түрэhэн эжые альган дээрээ үргэжэ, үндэр наһанда хүргэхэ дэмбэрэлтэй эхэнэр», - гээд, эжы тухаймнай нютагай зон зүб лэ хэлсэдэг юм. Дондогоо хүгшэн эжымнай 49 наһандаа түрэhэн юм.

- Буусаяа һэргээхэдэтнай, хэн нэн түрүүн дэмжэhэн болоноб?

- ТОС-ой хүдэлөөнэй хэмжээндэ ниитын гуримаар энэ хүдэлмэримнай 2012 онһоо захалагдаhан гээшэ. Эжымни түрэлэй, уран зохёолшо Цырен-Дондок Хамаевай түрэhэн эгэшэ Дулма Хандаевна Багадаева үнэн сэдьхэлhээ дэмжээ hэн. Эгээл мүнөө энэ хэрэгээ эрхилээгүй haa, хожом хойнотохо байгаабди.

«Юумэнhээ айлтагүй. Минии дүү хүбүүн Агваан Амгалантын дасанай ехэ лама байһан. Омбоогой ламатай суг Хёлгын буряадууд соо суутай хүн юм hэн. 1936 ондо хамалганда ороһон, хайратамни», - гээд, хүгшэн эжым дүүгээ дурсажа hуудаг. Тэрэнэй бодомжоор, элитэ хүнүүд буса дэлхэйдэ мордоhоншье haa, үлэhэн зоноо орхидоггүй, заяа hүлдынгөө аргаар гэхэ гү, хамгаалаад лэ байдаг юм ха.

- Хүгшэн эжытнай - Дугарма Цыреновна Дондог хүбүүнэйнгээ зохёолоо бэшэхэдэнь, өөр янзаар туhалдаг байhан гэһэн үгэ бии...

- Заатагүй нүлөөлhэн ааб даа. Жэшээлбэл, «Тээгэ» гэhэн шүлэгөө бэшэхэдэнь, мүрнүүдыень зүб тээшэнь заалсажа үгэhэн хүн болонол даа. Бүдүүрхүү хоолойтой, түрүү үзэл бодолтой, үгэ бүхэниинь удхатай, шэгнүүртэй байдаг юм hэн. Саадын мэдэсэтэй hэн гээ haa, алдуу бэшэ.

«Хэдэн министрнүүдэй орондо минии эжые табижархёо haa, нилээн юумэн заhарха hэн ха даа» гээд, Дондог абга шоглон-магтан хэлэдэг байһан. Дондог абгамнай ябагаар аяншалха ехэ дуратай юм hэн. Хониёо адуулхаhаа гадуур Гутайгаар ябаад,Үлзытэ, Хайрангые, Добо, Бэлшэрые hэтэ зайгаад, Нарин Заганаар ХараХүнхэрөө эрьеэд, Улаан хадаараа буугаад ерэшэдэг байhан юумэл даа. «Дондогто гутал тэсэхэгүй, гуталынь саг дараа hалаха» гэжэ гэмэрхэ эжынь заримдаа. Иигэжэ оршон байгаалияа, ой модоёо хаража, hайхашаажа, сэдьхэлдээ шүлэгөө түрүүлэн, гулгуулан ябадаг байгаа гэел даа.

- Дондог Аюшеевич наһанайнгаа нүхэр Валентина Лубсановнада аргагүй дуратай байhан гэлсэдэг...

- Энэньшье гайхалгүй... Мүнөө болотороо би хээтэйгээ үгылдэгби. Шэг шарайгаараашье, зан абаряараашье хүнhээлhaa ондоо, онсохон, зөөлэн, hайхан хоолойтой юм hэн. Олон лэ шүлэгүүдээ поэт наhанайнгаа гансада зорюулаа бшуу - Баярма басаганиинь, Амарсана хүбүүниинь эжы, абын буянгые мүнөө арьбадхан ябана. Амарсанамнай Москвадашье, Монголдошье анда найза нүхэр олонтой, мэдээжэ ирагуу найрагша болонхой ха юм даа. Һая хотын номой сан соо уулзалга болоо, мэдэдэг, сэгнэдэг зон яhала ерээ. Амарсана 4 үхибүүтэй - Ая, Оля, Дондог, Матвей - эдэнэй зариманиинь дээдэ hургуули дүүргээ, нүгөөдүүлынь дунда hургуулида һурана. Үхибүүдтээ угаа мээхэй, налархай зөөлэн, бултандань нэгэн адляар туhалжа, үргэжэ байдаг юм. Иигээд Улзытуевтанай уг урагшатай үргэлжэлнэ гээшэ. Баярма Дондоковнагай хүбүүн Валентин Байгал дээрэ амаралтын бааза нээгээд, урагшатай ажалаа ябуулна.

- Светлана Тогошиевна, гэр бүлэ соохи харилсаан тухайгаа яһала һониноор хөөрэжэ үгэбэт. Музей-буусын ажалда анхархамнай гү?

- Энэ жэлhээ hонин уулзалгануудые хээбди. Монголhоо, Яруунын, Зэдын, Хяагтын, Мухар-Шэбэрэй аймагуудhаа, Забайкалиин тойрогhоо олон хүндэтэ айлшад ерээ юм. «Дээжэ» гэhэн бөө мүргэлэй эблэлэй гэшүүд В.Б. Балдахиноватай түрүү ерээ hэн. Намжил Нимбуевай уянгата мүрнүүд, Амарсана Улзытуевай шэнэ зохёолнууд, Матвей Чойбоновой, Антонида Мункуевагай шүлэгүүд зэдэлээ. Шэбэртын суутай «Хүдэр обоо» (“Могучая кучка») гэжэ нэршэhэн бүлгэмэй гэшүүн - уран зохёолшо, журналист Бальжинима Намдыковай хэблэгдээгүй шүлэгүүдые, «Мангарай алдуу» гэhэн нэгэ акттай зүжэгынь оложо, олоной һонорто табяабди. Дээрэ нэрлэгдэhэн бүлгэмэй нүгөөдэ гэшүүн Цырен-Дондок Шагжиевай зохёохы замайнь намтар, дүрэ зурагуудыень түрэл гаралынь музейдэмнай бэлэглээ.

Дамбинима Дамбиев тухай «Байгал» сэтгүүл, «Буряад үнэн» сониндо дурдагдахадань, зохёолойнь толилогдоходо, баhал бүридхэлдэ оруулжа абаһан байнабди. Владимир Жалсановай 1957 ондо гараһан «Суранзан» туужа олоной hонирхол татаһаар. Оройн залаа бэлигтэн Дондог Улзытуев, Цырен-Дондог Хамаев гээд лэ энэ хүдэр бэрхэ хүбүүдэймнай бэлиг нютаг ороноо нэгэн дороо шэмэглэбэ гээшэ. Эгээл hонирхолтойнь гэхэдэ, эдэнэймнай буряад хэлэнэй багшань байhан, бэлигээ хүгжөөн дамжуулхадань туhалhан хүн гэхэдэ, Ага нютагhаа гарбалтай Цырегма Намдыковна Намдыкова мүн болоно.

(Түгэсхэлынь хожом гараха).

Дондог Улзытуев

БАРУУН

ГАР

Тогоошо ахынгаа нангин дурасхаалда

Буурал хүгшэн эжынгээ

Буусыень hахиха,

Буянгыень хэхэ,

Баян хэшэг дайдаяа

эдлэхэдэжэ hyyxa

Бата бэхи тулгань -

Баруун гарынь бэлэйлши, ахамни.

Хүрьhэтэ алтан дэлхэй дээр

Хүн боложо түрэhэн хүн

Гараһан нэгэ наһандаа

гансашье һаань, модо тариха;

Гал гуламтаяа дэгжээжэ,

Урсашье һаань, гэр бариха;

Хуушан сагай ёhоор

Хуурай дайдада түрэбэл,

Худаг малтажа, yha гаргаха;

Уг гарбалаа мүнхэлжэ,

Ухаатай сэсэншье бэшэ байг,

Уран мэргэншье бэшэ байг,

Уймаршье һаань – хүбүү түрэхэ -

Дүрбэн иимэ захяае

Дүүргээ бэлэйш, ахамни.

Арбаадтайхан наһанһаа

Ажалша бэрхэ ябалайлши, ахамни.

Тариhан таряаешни

Табагаар хэмжэшэгүйл.

Һуулгаһан модыешни

Һугалжа барашагүйл.

Хорёодтойхон наһандаа

Хоротониие

Хороолсохоор

Холын дайнда мордоолши.

Холын тэрэ хизаарта

Хоёр хара нюдөөрөө

Үхэлтэеэ золгоолши,

Үлхэлдэжэ бодоолши,

Дайсанаа дараалши,

Дайдаяа бусаалши.

Гушаадтайхан наһанһаа

Гулидхажа оруулhан

модыешни тоолоо болбол,

Гурьба үндэр оройтой

Гурбан ехэ байшан бодохол.

Энэ наһан соогоо

Элдин түбиин

Эльгэн дээрэ

Онгилhон окопуудыш,

Таталсаhан траншейнүүдыш,

Малталсаhан hубагуудыш,

Маналсаhан худагуудыш

Хургаа даран тоолоо болбол,

Хуурай ехэ жалга болохол.

Сэдьхэлэйнгээ hайханда

Сэгнэшэгүй нэрэтэй болоош, ахамни.

Талаанайнгаа ехэдэ

Таһаршагүй угтай болоош, ахамни.

Табан хонгор үришни -

Табан уран хургадшни -

Ажалшыеш hажаахал,

Ашыешни ханаахал,

Зүрхыешни дууряахал,

Зүүдыешни сэлмээхэл.

Дүнгэжэ тулаха зүүн гар -

Дүүмэр түрэhэн бишни

Газарта гадаһа шаагаагүйб,

Галдаа сусал нэмээгүйб,

Дүлэтэ үе сагайнгаа

Дүхэригые тоолоолби.

Найман үе угайнгаа

Найрамдалы дуулаалби.

Һаруул түбиеэ түхэреэлэн,

Һалхинай замаар ябаалби.

Доһолгоото далай дээр

Долгиной замаар гараалби.

Урин сагаан һанаатай,

Уран суутай бэлэйлши, ахамни.

Улад зоной дундахана

Дурасхаалтай бэлэйлши, ахамни.

Газар дэлхэй дээрэ

Ганса түрэһэн ахамни,

Хада мэтэ түшэгни,

Уула мэтэ тулгамни,

Дүшэн хоёр наһандаа

Дүрөөһөө буубалши.

Дүүхэй хонгор намайгаа

Орхижо ошоболши.

Һэмээхэн ерэһэн үбшэнтэй

Һэргэг тэмсэлдээш,

Нэхэжэ ерэһэн зоболонтой

Нэрбэн туласалдааш.

Баруун гарай хүсэн

Барагдажа дууһабал,

Бага зүүн гартаа

Найдажа мордобол.