​Түрэл арадайнгаа түүхэ домог шэнжэлэгшэ

Хамаг зонойнгоо ёһо заншалые,

Хабтагай оронойнгоо түүхэ домогые

Хаанаш, хэзээш үргэн ябаха

Хэмгүй ехэ уялгатайб…

Эдэ мүрнүүд буряад арадайнгаа аман зохёол бүхы наһаараа суглуулжа ябаһан шэнжэлэгшэ, эрдэмтэн – хэлэ бэшэгэй дид-доктор, мүнөө наһанайнгаа амаралтада гаранхайшье һаа, хэжэ ябаһан хэрэгээ орхёогүй зандаа 75 наһанайнгаа ойн баярые тэмдэглэжэ байһан Виктор Шагдарович Гунгаровта сэхэ хабаатай юм.

Виктор Шагдарович 1941 ондо Хэжэнгын аймагай Хөөрхэ нютагта түрэһэн намтартай. 1966 ондо Буряадай гүрэнэй багшанарай институт дүүргээд, Эдэрмэгэй дунда һургуулида багшаар, аймагай һуралсалай түбтэ инспекторээр, саашань интернат-һургуулиин захиралаар хүдэлөө. Удаань 1970 ондо Буряадай ниитын эрдэм шэнжэлэлгын институдай (БИОН) уран зохёол болон аман зохёолой таһагта ахалагша лаборантаар ажаллаһан байна. Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо бүхы ажал ябуулгаяа арадай аман зохёол шэнжэлэлгэдэ зорюулаа. «Тон түрүүн энэ ажалда ороходомни, мэдээжэ аман зохёол шэнжэлэгшэ Алексей Ильич Уланов намайе имагтал буряадай түүхэ домогуудые шэнжэлэ. Юундэб гэхэдэ, иимэ ажал үшөө хэгдээгүй һалбаряар ябуулһан юм», - гээд, Виктор Шагдарович хөөрэнэ.

Тиигэжэ буряад угсаата зонойнгоо түүхэ домогоор һонирхожо эхилһэниинь гайхалгүй. Өөрөөшье бага балшар наһанһаа нютагай үбгэд, хүгшэдһөө һонирхолтой хөөрөөнүүдые, домогуудые шагнан үндыһэн байна гээшэ. Түүхэ домогууд болбол аман зохёолоймнай прозаическа жанрнуудай нэгэ хубинь болоно гэжэ мэдээжэ. Хэр угһаа буряад зон өөһэдынгөө отог, гарбал, бүхы Буряадайнгаа уг тухай түүхэ домогуудые үеһөө үедэ дурдан хөөрэжэ, дамжуулан дуулгаһан байдаг. Тэрэнь аяар мүнөө үе саг болотор дамжан ерэхэдээ, олоной һонирхол татадаг зандаа. Буряад арадайнгаа аман зохёол суглуулжа ябахадаа, мэдээжэ эрдэмтэд Ц.Жамцарано, М.Н.Хангалов гэгшэд түүхэ домогуудые эгээл түрүүн бэшэжэ абаһан түүхэтэй. Саашань тэрэниие шэнжэлэн үзэхэ хэрэгтэ С.П. Балдаев, И.Н. Мадасон, М.Б. Махатов, М.И. Богданов, П.Т. Хаптаев, Г.О. Туденов, Н.О. Шаракшинова, М.И. Тулохонов гэхэ мэтэ олон тоото эрдэмтэд зорюулһан гээшэ.

Харин Виктор Шагдарович Гунгаров шэнжэлэлгэеэ 1970-аад онһоо хойшо зоной дунда дэлгэрһэн түүхэ домогуудай шэнжэлэлгэдэ хандуулаа. Тиин жэл бүри Үбэр-Байгалай хизаараар, Эрхүүгэй можоор, Буряадайнгаа бүхы аймагуудаар эрхилэгдэһэн фольклорно экспедицинүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаадажа, олон түүхэ домогуудые бэшэжэ абаа. Мүн 1977, 1983, 1986 онуудта монгол болон буряад эрдэмтэд хамтаржа, Монгол орондо ажаһуудаг буряадуудай дунда фольклорно экспедици эмхидхэжэ, Түб, Хэнтэйн, Дорнод, Булган, Хүбсэгэл аймагуудаар ябажа, аргагүй ехэ ажал ябуулһан байна. Тиигэжэ хорёод гаран жэлэй туршада хэһэн ажалайнгаа дүн болгожо, 1993 ондо Монголой шэнжэлхэ ухаанай академидэ «Түүхэ домогуудай мүнөө байдал» (Современное бытование легенд и преданий) гэжэ сэдэбээр кандидатска диссертаци хамгаалжа, дид-докторой нэрэ солодо хүртэһэн габьяатай. Энээнэй урда тээ хэлэ бэшэгэй шэнжэлэлгэнүүд ород хэлэн дээрэ эрхилэгдэдэг, харин диссертацинууд мүн лэ ород хэлэн дээрэ хамгаалагдадаг байһан юм. Теэд Виктор Гунгаров энэ ёһо гурим эмдэжэ, өөрынгөө ажал үндэһэн буряад хэлэн дээрэ хамгаалһан тон түрүүшын хүн болоно. Энэ үйлэ тухай элитэ эрдэмтэн, аман зохёол шэнжэлэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Сергей Шагжиевич Чагдуров: «Үргэнөөр аад, нилээд эршэ абьяастайгаар зүбшэһэнэй дүнгөөр В.Ш. Гунгаров диссертацияа монгол судлалда оруулагдаһан онсо шухаг хуби нэмэри гэжэ сэгнэгдээ. Һурамхи, дадал болоһон заншал ба ёһо гуримуудые хубилгаха саг үнинэй ерэнхэй. Эрдэмтэд, шэнжэлэгшэдэй хүдэлмэридэ хубилалтануудай эхилһэниие Виктор Шагдарович өөрынгөө жэшээ дээрэ зоригтойгоор туршажа, үгэ буляалдаанай бодото хэрэгтэ хам оролсоо. Хубилалтануудай эхин табигдаа гэжэ найданабди…» – гэжэ бэшэһэн байна. Энэ замыень саашань буряад аман зохёол шэнжэлэгшэд Светлана Алексеевна Ошорова, Булат Бадмаевич Бадмаев, Цырен-Долгор Бадмаевна Бадмацыренова гэгшэд эдэбхитэйгээр бэелүүлжэ, урматайгаар эрдэмэй нэрэ зэргэдэ хүртэһэн гээшэ.

Виктор Шагдарович хадаа «Буряад үльгэрнүүд» (1983), «Буряад арадай түүхэ домогууд» (1990), «Улигершин Майсан Алсыев» (1993), «Буряадай түүхэ бэшэгүүд» (1998), «Мифүүд ба домогууд» (2001), «Буряад домогууд» (2004) гэһэн номуудай болон табяад гаран статьянуудай автор болоно. Тус бүтээлнүүд соогоо эрдэмтэн буряад түүхэ домогуудай онсо шэнжэ, маяг хэлбэри, бүлэглэн хубаарилга (классификаци), илгаа, хүгжэлтэ, уран һайханай арга гэхэ мэтые шэнжэлэн хаража, уншагшадта дамжуулаа. Үшөө суг хүдэлжэ байһан нүхэдөөрөө «Бурятские народные сказки» гэһэн гурбан боти ном 1973, 1976, 1981 онуудта Улаан-Үдэдэ гаргаһан байна. Үшөө Новосибирск хотодо хэблүүлһэн «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» серидэ хоёр боти гаргуулаа.

Мүн тиихэдэ ахатамнай нэгэтэ бэшэ сэнхир экранда, радиодамжуулгануудта үгэ хэлэһэн байна. 1990-ээд онуудаар буряад ёһо заншал һэргээхэ хүдэлөөнэй эршэтэйгээр эхилхэдэ, элдэб янзын мүрысөөнүүдые (үльгэр түүрээгшэдэй, Рэгзэн Эрдынеевэй 100 жэлэй ойн баяр, Гэсэриада) эрхилжэ, ехэ ажал ябуулһан гээшэ. Эрдэмэй түбтэ хүдэлжэ байха үедөө институдайнгаа профсоюзай ударидагшаар, «Нэрьелгэ» гэһэн фольклорно ансамблиин хүтэлбэрилэгшөөр ажаллаа юм.

Мүнөө үедэ Виктор Шагдарович жэл бүри Москва хото ошожо үбэлзэдэг. Одхон хүбүүн Баатарайнгаа үхибүүдые харалсадаг юм. Ехэ басаган Баирма Буряадай түүхын музейдэ фондын таһагай секторэй эрхилэгшээр ажаллана. Түмэн-Жаргал хүбүүниинь Улаан-Баатарта МУИС дүүргээд, буддын шажан үзэдэг кафедрада 2 жэлэй туршада магистратура дүүргэһэнэй удаа Гандан дасанда һуугаа. Мүнөө Энэдхэгэй Гомон дасанда гурбадахи жэлээ һуралсалаа дээшэлүүлжэ байна. Баатар хүбүүниинь М.Ломоносовой нэрэмжэтэ Химиин технологиин институт дүүргэжэ, Москва хотодо Инженерно-техническэ институдта амжалтатайгаар хүдэлнэ гээшэ. Хани нүхэр Саран Сультимовна бүхы наһаараа уран зохёолой музейдэ хүдэлөөд, мүнөө наһанайнгаа тэдхэмжэдэ гаранхай, зээ басагаяа үргэлсэжэ һуудаг юм.

Тиимэһээ эхэ, эсэгынгээ уялга мүнөө болотороо дүүргэжэ ябаһан, далан таба наһанайнгаа дабаан дээрэ гараһан хүндэтэ Виктор Шагдаровичые үнэн зүрхэнһөө амаршалаад:

Дүшэ, таби,

Дүүрэн далан таба –

Дээгүүр үндэр наһанай

Дэлгэр сэдьхэлээр

Элбэг жаргал эдлэжэ,

Дэлхэй дээрэ

Дэмы бэшэ ажаһуухаяа,

Табан аша зээнэрэй

Дүрбэн тэгшэ ябахые

Хоёр нюдөөрөө харахаяа

Дэлюун Эхэ орондоо

Дорюун хүн зонтоёо

Ами нэгэн, суг

Алхалһаар ябыта, – гэжэ үреэе.