1107
Тамчын дасан анхан байгуулагдаһаар 275 жэлэйнгээ ойн баяр үнгэрэгшэ амаралтын үдэрнүүдтэ үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэбэ. Тус хэмжээ ябуулгануудта олон тоото һүзэгшэд хабаадалсаба. Ушар юуб гэхэдэ, Тамчын дасан хадаа Буряад орондоо түрүү дасангуудай нэгэн болоно ха юм.
Баян түгэс түүхэтэй
Нэгэдүгээр Бандида хамба лама Дамба Даржаа Заяев Галуута нуурай баруун талада, Цогто Хонгор уулын хормойдо шэнэ дасан бариха тухай аяар холын 1741 ондо мэдүүлһэн байгаа. Үндэр зиндаатай санаартан хатаган уг гарбалтай буряад зоной гуйлтаар газар заажа үгэһэн түүхэтэй. Харин түрүүшын дасаниие Лубсан-Жимба Ахалдаев лама бодхоожо эхилһэн юм. Тэрэ буддын шажанай түүхэдэ өөрын мүр сараа үлөөһэн байна. 1783 ондо Лубсан-Жимба лама Ород хаанта түрын (империин) засаг баригшадта хэлээд, түрэл Тамчынгаа дасаниие Ород гүрэнэй буддын шажанай түб болгоһон байна. Тэрэ гэһээр, аяар 150 жэлэй хугасаада Бандида хамба ламанар эгээл эндэ ажабайдалаа зохёоһон байна.
- Бүхы дээрээ 14 Бандида хамба ламанарай намтар манай дасантай нягта холбоотой. Тэдэнэй юһэниинь хатаган уг гарбалтай байгаа. Тиихэдэ Этигэлэй Хамба лама баһа Тамчын дасантай нягта харилсаатай байһан. Мүнөөдэр тэдэнэр булта наашаа заларжа, бидэнтэй баярлана, хүхинэ, бидэниие хаража байна, - гэжэ дасанай шэрээтэ лама Лубсан-Солбон Аюшеев хэлэнэ.
Олон жэлдэ хүгжэһэн Тамчын дасан зүблэлтэ үедэ һандаргагдаа юм. Дасан болон дуганай байшангууд иишэ тиишээ абаашагдаа. Һая болотор ганса Чойро дуганай байшан үлэһэн байна. Тамчын дасан эгээл тэндэһээ 1990 ондо һэргээгдэжэ эхилээ. Үндэр түрэлтэ XIV Далай лама 1991 ондо эндэ морилон буужа, арамнай хээ, ехэ уншалга бүтээгээ бэлэй.
Үшөө тиихэдэ Аюша болон Диваажан дуганууд ХХ зуун жэлэй 70-аад онуудта Улаан-Үдэдэ абаашагдаад, мүнөөшье болотор Дээдэ Онгостойдо, этнографическа музейдэ, байна ха юм. Аюша дуганиие хараад, тон адлиханаар һажаажа бариһан шэнэ дуган Тамчын дасанай дэргэдэ мүндэлөө һэн. 1996 оной ноябрь һарада тэрэ арамнайлагдаа.
Олон айлшадай һайхан үгэнүүд
Үнгэрһэн амаралтын үдэр Тамчын дасанай дэргэдэ Ородой Холбооной Буддын шажанай заншалта Сангхын бүридэлдэ ородог бүхы дасангуудай шэрээтэ ламанарай хабаадалгатай ехэ мүргэл эндэ болобо. Мандала үргэлгын хуралые Бандида хамба лама Дамба Аюшеев ударидаһан байна.
Автор: Борис Балданов
Описание: Бандида хамба лама Дамба Аюшеев үгэ хэлэжэ байна
Автор: Борис Балданов
Описание: Мандала үргэлгын хуралда олон һүзэгшэн хабаадаа
Удаань бүхы сугларһан айлшад дасанай газаа болоһон баяр ёһололой хэмжээ ябуулгада хабаадаһан байна.
- Түрэл Тамчын дасанаа хатаган уг гарбалтайшуул гар дээрээ үргэжэ, аяар 275 жэл соо абаад ябана. Эдэнэй ашаар бидэшье эндэ ерэжэ, мүргэжэ, шүтэжэ ябаха арга боломжотойбди. Тиимэһээ хатаган зон шанга хүнүүд гэжэ хэлэхээр. Үшөө Чингис хаан эдэниие бултыень унагаажархиха гэжэ түсэблөөд, «хатуу гар хүрэжэ шадаагүй». Юуб гэхэдэ, хатаганууд Чингисхаанай абгайн хүүгэд байшоо бшуу, - гэжэ Дамба Аюшеев олоной урда хэлэбэ. – Хатаган угай эхэнэрнүүдэй аяар 9 үри һадаһад Бандида хамба лама болоһониинь дээрэ хэлэгдэһые гэршэлхэ ёһотой. Харин мүнөө сагта хатаган угтайшуул хаагуур-яагуур тарашоод ажаһууна. Иигэжэ жэл бүри эндэ булта сугларжа, үргэл мүргэл хэжэ байхадамнай, хатаган зондо туһатай болохо. Нүгөө жэл ерэхэдэмнай, бүхы хатаганууд өөрынгөө угай хубсаһа үмдөөд байбалнь, тон ехээр баярлахабди.
Буряад Уласай Засагай газарай болон Толгойлогшын захиргаанай хүтэлбэрилэгшын орлогшо Михаил Харитоновой хэлэһээр, Тамчын дасанай хүгжэлтэ улас дотор бүхы буддын шажанай хүгжэжэ байһые харуулна гээшэ.
Тус ойн баярай һайндэр ургажа ябаа залуу халаан нүлөөлхэ гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай хорооной түрүүлэгшэ Цыденжап Батуев тэмдэглэбэ.
Тамчын дасанай ойн баярта зорюута Санкт-Петербургһаа айлшад хүрэжэ ерээ. Тэдэнэй хэлэһээр болоходо, Оросой хоёрдохи ниислэл гүүлэдэг хотодо буддын шажанай дасан арад зоной ажабайдалда ехэ нүлөөтэй юм байна.
- Манай хотодо олон тоото арад зон ажаһуудаг. Тэдэнэй хоорондохи харилсаае дүтэ болгохын тула буряад угсаатан болон дасанай һүзэгшэд ехэл ажал ябуулна, - гэжэ Санкт-Петербургын Губернаторай захиргаанай таһагые даагша Владимир Иванов хэлэбэ.
Ородой хойто ниислэлһээ ганса захиргаанай түлөөлэгшэд ерээ бэшэ, мүн музейн ажалшад харилсаа холбоо татаха зорилготойгоор манай Буряад орондо бууһан байна. Тэдэ олоороо Тамчын дасанай ойн баярта зорюулагдаһан эрдэмэй-практическа хуралдаанда хабаадаа. Буддын шажан саашань хүгжөөхэ тухай ганса ламанар хэлсээ бэшэ, мүн эрдэмтэд, оюутад, багшанар һанамжануудаар хубаалдаа.
Нээлгын баяр ёһололой үедэ һонирхолтой концерт-наада Сэлэнгын аймагай артистнууд харуулаа. Мүн Улаан-Үдэһөө ошоһон мэдээжэ дуушад байгаа. Дамба Занданов «Тамчын дасанай соло» гүйсэдхэжэ, найр наада нээгээ.
Автор: Борис Балданов
Описание: Концерт-нааданай үедэ
Тамиршадай хубиин үргэл
Бүхы тамиршад дасангуудай баяр ёһололой найр наадануудта хабаадажа, өөрын хубита оруулжа, буян бурхантай болоно гэжэ Бандида хамба лама Дамба Аюшеев ходо хэлэдэг. Тиимэһээ «Эрын гурбан наадангүй» найр болодоггүй бшуу. Энэшье удаа Тамчын тала дээгүүр һур харбагшадай годлинуудай дуун зэдэлээ, бүхэ барилдаашадай бүргэдэй хатар гүйсэдхэгдөө.
Һур харбалгын мүрысөөндэ зуугаад хүн хабаадажа, Сэлэнгын аймагай Олег Цыбикжапов абаргын нэрэ зэргэдэ хүртөө. Эхэнэрнүүдэй дунда «Алтаргана» наадые шүүһэн Виктория Будаева түрүү һуури эзэлээ.
Барилдаашад баһа бүхэ шадалаа харуулаа. 63 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ Тамчын дасанай Александр Гармаев илалта туйлаа. Сэлэнгын аймагай үшөө нэгэ түлөөлэгшэ Мунко Табутаров 75 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ нэгэдэхи һуурида гараа.
«Алтаргана» нааданда абарга бүхэ болоһон Цыбик Максаров тэрэ гэһээр хэндэшье булигданагүй, энэшье удаа абарга боложо шадаа бшуу.
Автор: Борис Балданов
Описание: Баһа эдир барилдаашад хаба шадалаа туршаа
Автор: Борис БАЛДАНОВ
