730
...Урайхани урдын сагай баян түүхэ багтааһан дайда дээгүүр сэнхир һалхин нэбтэ үлеэнэ. Шэмэрүүхэншье һаа, арюун энэ һалхин Гималайн саһата оройһоо шууян хобхоржо, заха хизааргүй сүл Губиин шарахан элһэ һаршагануулһаар, ойндо орошогүй үни сагһаа хойшо хаха шуун бии болоһон хабшуугаар бүри хойшоо, Монгол ороной арюухан аглаг талаар гуннуудай болдогуудһаа тооһо шорой татан, набтархан аад, шандааһатай шанга моридой дэлһэн соогуур орёолдожо наадана; атархан хонин һүрэгүүдые, Сэлэнгэ мүрэнэй нюрган дээхэнүүр бэлшэһэн хөөһэн хурьгадые туужа манана; Саяан уулын саһалиг шэлэнүүдые сагаахан хүнжэлөөр хушажархихадаа, тэндэ амидардаг зэрлиг амитадай зүргэнүүдые төөрюулнэ, хэдэн зуугаад жэлэй саада тээ ургажа бүхэжэһэн хуша, шэнэһэдэй һаглагар набшаһадые дайран үлгыдэнэ; зэрлиг һонгинын намаае газарта хүрэтэр даран хумина, эртын сагай обоонуудай һангиршанхай зурмадаһануудые таһа татан ниидэжэ, дасан дугануудай шантайн һагад годииһон хушалтанууд соогуур гонгинон сууряатана; түб түхэреэхэн хүрдэнүүдые бага һиигануулаад, эшэгы гэрнүүд дээгүүр һүүлшынгээ дохёо үгэжэ дүхэриглөөд, зоной шэбшэжэ байһан маани мэгзэмтэй хамтаржа, дээшээ ниидэн ошоходоо, нангин далайн эрьеэр үни хүлеэгдэһэн бороон аадар адхаруулха шэдитэй бшуу. Тиихэдэнь лэ Байгал шадар оршодог баялиг түгэс орондо анхан угһаа ажаһуудаг арад зоной амидарал түхөөхын тула һаглагар һайхан Модон ургаха, хүсэ ехэтэ Гал бадаржа, хатуу Түмэр шудхагдахал даа. Тэрэ гүрэн болбол урдын урда сагта Баргажан-Түхэм, Ара-Халха гээд алдаршаһан, огторгойн асари ехэ нэмэргээр хушагданхай Буряад орон юм.
Огторгой тэнгэриин тэрэ нэмэргэнь урда захадаа Монголой аглаг талада туладаг, хойто зүгтөө Яхадай мүльһэлиг дайдые дайран һагад нэмжыдэг, Витим Онон хоёрой зурагар урасхал зүүн талаараа угалзатуулдаг, баруун тээгээ Байгалай долгинтой хамтаран эбхэрдэг юм. Энэ орон дотор сахилза мэтэ сагай хээлэн зураһан уран угалзата ёһо заншалнууд болон шажан мүргэлнүүд, ондо ондоо уг угсаатан болон тэдэнэй олон янзын хэлэнүүдтэнь доро дохимоор, үнэтэ үгэтэй үльгэршэнэй домоглон түүрээмээр юм.
...Урайхани дайда дээгүүр сэнхирхэн һалхин нэбтэ үлеэнэ. Үнгэрһэн зуун жэлнүүдэй үндэрһөө энэ һалхинай үүлэ намнан асархада, огторгойн гүнһөө дошхон Уһан салгидан адхаржа, һаглагар һайхан Модон ургаад, хүхэ дүлэ бушхаһан хүсэ ехэтэ Галда шадалаа үгэжэрхихэдэнь, Буряад орон гээд анхан сагһаа алдаршаһан баялиг ехэтэ дайдада ажамидаржа байһан арад түмэнэй түлөөдэ хатуу Түмэр шудхагдашоол даа.
Автор: Баяр БАЛДАНОВ оршуулан найруулаа
