​Үнгэтэ юртэмсын будаг зүһэнь гайхамшаг

Хэрбэеэ иимэ олон янзын үнгэ будагай үгы һаань, манай ажаһуудал ямар уйдхартай, оршон тойронхи байгаали ямар зүһэгүй байха һэм даа. Урданай буряадуудай буулгуулһан хара сагаан гэрэл зурагуудые хараад, тэрэ үеын зоной байдал, үмдэжэ ябаһан хубсаһаниинь үнгэ зүһэгүй байгаа гэжэ хэлэжэ болохогүй. Хүн түрэлтэнэй энэ юртэмсэдэ ажамидаржа эхилхын урда тээшье үнгэтэ будагууд байгаал ёһотой.

Мүнөө үеын зон элдэб үнгэтэй хубсаһаар бэеэ шэмэглэдэг гээшэ. Ямар үнгэ хүндэ таарахаб гэһэн эрдэм шэнжэлэлгэнүүдшье бии ха юм даа. Харин буряад арадай ажаһуудалда, Буддын номнолой шүтөөндэ үнгэтэ будагууд өөрын гүнзэгы удхатай юм. Эдэ шулуун болон элдэб бодосуудһаа үйлэдбэрилэгдэдэг һэн тула шулуунуудтай холбоотой байдаг хаш. Жэшээнь, хүхэ – номин шулуун, улаан – шүрэ, сагаан – мүнгэн, субад, шара – хуба, алта тэмдэглэһэн байдаг.

Шэнжэлэгшэдэй тэмдэглэһээр, номин шулуун хүнэй үнэн сэхэ ябадал; алтан, хуба – инаг дуран; шүрэ – баяр баясхалан; мүнгэн болон субад арюун сэбэрые тэмдэглэнэ.

Үнгэтэ шулуунуудай буряад хэлэн дээрэ оршуулалга сүлжээ холбооной хуудаһанда «Рубин – бадмарага, смарагдас – маргад эрдэни, малахит – ногоолин, бирюза – оюун» гээд оршуулаатай байна.

Үнгэ будаг сэдьхэлэй байдал харуулдаг

«Соёл» гэһэн сүлжээ холбооной хуудаһанда Яруунын мэдээжэ багша Сэсэгма Цыбикова ехэ һонин мэдээсэл толилһон байна.

«Яһатан бүхэн өөрын дуратай үнгэтэй байдаг. Немец арадта алтан шара үһэтэй эхэнэр һайхан эхэнэр гэлсүүлдэг. Үлзытэй һайн үдэрые тэдэ үндэгэн сагаан үдэр гэдэг. Немец арадай шүтэдэг байгаалиин бурхан Юлбет сагаан хубсаһатай, сагаан үһэтэй юм. Эдэ зон баһа ногоон үнгэ эльгэлдэг байна. Юундэб гэхэдэ, энэ үнгэ хүйтэ, саһа мүльһэ намнаха эди шэдитэй гэжэ тэдэ үнэншэдэг. Ногоон хасуури гоёохо үни холын һайхан заншалтай юм. Улаан үнгэ шуһанай үнгэ, ами наһанай һүлдэ гэдэг. Харин кельт арадта энэ үнгэ үхэлэй үнгэ. Египедтэ улаан үнгэ хараалай тэмдэг. Олон арадуудай ёһо заншалда улаан үнгэ шанга гэһэн удхатай. Үнгэ будаг байгаалитай амин холбоотой. Лалын (ислам) шажанай нангин үнгэ ногоон үнгэ гэдэг. Юундэб гэхэдэ, Аравиин хаташаһан сүл губяар ябаһан хүнэй эрмэлзэлынь хүхэ ногооной тэмдэг ногоон үнгэ болоно. Буддын шажанай улаан үнгэ галһаа эхитэй. Энэ дэлхэйн абьяас шунал галаар үгы болгоноб гэһэн удхатай. Немец католик санаартан боро хубсаһа үмдэхэдөө, үнгэтэ юртэмсын жаргалһаа арсанаб гэнэ.

Үнгэнүүд ехэнхидээ хүнэй сэдьхэл зурагладаг. Хүн бүхэн өөрын дуратай, дурагүй үнгэтэй байдаг. Психолог Б.Базымын туршалгын дүнгөөр, номгон, зөөлэн зон сэнхир хүхэ үнгэдэ дуратай. Түргэн сухалтай, уулагар зон улаан үнгэ һайхашаадаг. Улаан үнгөөр тодорхойлогдоһон Атай Улаан тэнгэри Хурмаста тэнгэриин мартамхайе хүлисэхэ шадалгүй, түргэн сухалтай хүн байна гэжэ дээрэ хэлэгдэһэниие зүбшөөхэ байнабди. Хүрин үнгэдэ үгэльгэ һайн, элбэг гартай зон дуратай. «Хаан Хашигта Мэргэн» гэһэн үльгэр соо хүрин үнгөөр тэмдэглэгдэһэн Хүрилтэ хаан Хаан Хашигтые Алтаанай хаантай эблэрүүлхэ ябадал хэнэ, амтатай эдеэгээр тэдэниие хүндэлнэ. Шара үнгэ засагта, дээдын тушаалда дуратай зониие тэмдэглэнэ».

Үнгэ будаг Буддын шажанда онсо удхатай

Буддын шажанай номнолоор үнгэ будагта тон ехэ анхарал табигдадаг юм. Баһал сүлжээ холбоондо лама Баатар Цыренжаповай хуудаһанда энээн тухай тодорхойгоор бэшэгдэһэн байна.

Шара улаан үнгэ Буддын шажанда болон Энэдхэг орондо номгорол, боро юрьеэнэй ажаһуудалай шэмэг болон үнэ сэнтэй юумэнһээ арсалга, элдэб муу үйлэ хэрэгүүдһээ, хурисал, шунал, атаархалга, жүтөөрхэлгэ, хомхойролгоһоо сүлөө болохые тэмдэглэдэг. Шара улаан хубсаһа хара зоной байдалһаа холодожо ошоһон гэгээн хутагта– даяаншад үмдэдэг. Өөрынгөө үе сагта Будда бурхан иимэ үнгэтэй хубсаһа үмдөө һэн. Тиигэһээр шара улаан үнгэ буддын шажанай номнолдо нангин һүзэгэй тэмдэг боложо, мүнөө сагта ёһотой тэмдэгынь боложо үлөө.

Сагаан үнгэ – эхын үнгэ. Нангин, сэбэр, арюун, тунгалаг, абарал асардаг, өөрыгөө шудалан мэдэржэ байһан удхатай юм.

Шара үнгэ – хүбүүнэй үнгэ. Баялиг, инаг дуран, ухаан сэдьхэлэй санаарта тэмдэгтэй. Буддын шажанай домог болон уран зурагуудта Будда бурхан шара хубсаһатайгаар зураглаатай байдаг.

Алтан үнгэ – наранай элшэ, ажамидарал, үнэн бодото зүйл, мүнхэ наһан, баялиг, засаг түрэ, этигэл, нирваан тэмдэглэдэг.

Улаан, хүрин үнгэнүүд – эсэгын үнгэ. Бодото байдал, баяр, эдэбхи, зохёон байгуулга, ами наһа, амидарал тэмдэглэнэ.

Һаруул ногоон үнгэ – эсэгэ хүбүүн хоёрой үнгэ. Ами наһан, амидаралай тэмдэг.

Хүхэ ногоон үнгэ (далайн долгиной үнгэ) – эсэгэ хүбүүн хоёрой үнгэ.

Сиилэгэр ногоон үнгэ – үхэлдэ хабаатай.

Сэнхир хүхэ үнгэ – хүбүүдэй үнгэ. Огторгойн болон уһанай хүйтэ тэмдэглэнэ.

Хүхэлиг үнгэ – гүн ухаан болон юртэмсын таһаршагүй холбоо, нэгэдэл харуулна.

Хүхэ үнгэ – эсэгын үнгэ. Үнэн ябадал, мүнхэ байдал тэмдэглэнэ.

Ягаан хүхэ үнгэ – хүбүүдэй үнгэ.

Хара үнгэ – аюулай, ядаралай, хоро шарын, хашаланта бодото байдалай харанхы мунхагые тэмдэглээ.

Үнэһэн боро үнгэ – уйдхар, гэмшэл, гэмээ мэдэрэлгэ тэмдэглэнэ.

Үнгын һубарил Будда бурханай зам харуулна

Буддын шажанай хоёр гол шэглэлэй нэгэн болохо Махаянын заншалаар үнгэ будагай тусхай һубарилаар Будда бурхан руу зам харуулагдадаг. Хара, хүхэ, улаан, шара, сагаан, алтан – иимэ һубарилтай. Энэ һубарилаар хара үнгэһөө сайбар руу, гэгээрэлэй, нирваанай байдал тэмдэглэһэн алтан үнгэ руу харгы зам харуулагдана.

Хара, хүхэ үнгэнүүд үнэн бодото байдалһаа холо оршодог альбан шүдхэр, үлэн һүнэһэдэй түрэдэг
доодын юртэмсэ тэмдэглэнэ.

Улаан үнгэ – хүнэй, тэрэнэй ажаһуудалдаа үлүү ехээр эжэлшэлгые тэмдэглэнэ. Хүн нүгэл хэдэг, тиимэһээ буддын шажантанай эрмэлзэдэг дээдын байдалһаа нилээн холо байдаг.

Шара үнгэ – үнэн сэхэ ябадалтай ламанарай үнгэ. Энэ үнгэ буддын шажанда шара улаан үнгэтэй адлиханаар хүндэтэй гэжэ тоологдодог.

Шара үнгын һүүлээр - сагаан үнгэ. Бодисадын үнгэ, дээдын үнэн байдалда эгээл дүтэ үнгэ.

Эгээл һүүлдэ - алтан үнгэ, өөдөө ябаһанай тэмдэг. Үнэн бодото байдалай һүлдэ, Будда бурханай һүлдэ гээшэ.

Буддын шажанай тугай үнгэ

Бүхэдэлхэйн Буддын шажантанай бүлгэм 1950 ондо байгуулагдахадаа, һүлдэ тэмдэг – туг баталагдаһан юм. Тугай үнгэ гэгээрэһэн Будда бурханай юртэмсэ харуулдаг. Сэхэ доошоо бууһан шугамууд бүхы дэлхэй дээрэ мүнхэ эб найрамдал тэмдэглэнэ, хажуу тээшээ бууһан шугамуудынь тэнсүүритэй ажаһуудаг элдэб яһатаниие тэмдэглэнэ.

Тугай үнгэ зүһэ иигэжэ тайлбарилагдадаг.

Хүхэ гэрэл Будда бурханай үһэнһөө толордог. Бүхы амиды амитадта энэрил хандалгын һүлдэ тэмдэг.

Шара гэрэл Будда бурханай арһанһаа толорно. Бүхы хизаарнуудые алгасан тэгэн дундахи харгы замай тэмдэг, сүлөөлэлгэ, тэнсүүри олгуулдаг.

Улаан гэрэл – Будда бурханай бэеһээ элшэтэнэ, Будда Бурханай номнол шудалалгын үрэ дүн сэнгэлэн байдалые тэмдэглэнэ.

Сагаан гэрэл – Будда бурханай яһан, шүдэнһөө толорно. Будда бурханай номнолой арюун сэбэрые, сүлөөрэлгые асардаг.

Шара улаан гэрэл Будда бурханай альган, табгай, уралһаа элшэтэжэ, Буддын шажанай һургаалай гүн сэсэн ухааниие тэмдэглэнэ.

Үнгэнүүдэй тааралдал Буддын шажанай номнолой Үнэн бодото зүйлэй алишье талаараа тэгшэ эрдэм мэдэсэ гэжэ тэмдэглэнэ. Бүхыдөө һүлдэ туг элдэб яһатан, арадууд, ямаршье арһанай үнгэ зүһын илгаагүй булта Будда бурханай юртэмсын ойлгосо тэмдэглэнэ.

Үнгэ будагууд буддын шажанай гүн ухаанда шүтэлгэдэ ехэ туһа хүргэдэг гээшэ.