​"Эсэлтэгүй эрьеэд ерэжэ байдаг наран мэтэ..."

(Түгэсхэл. Эхиниинь урдахи дугаарта)

...1950-яад онуудаар Шэбэртэдэ багшaлhан хүндэтэ энэ хүн түрэл Зугаалай нютагтаа 91 наһан дээрээ хурса ухаан бодолтой зандаа ажаhууна. Бидэ музей-комплексын зүгhөө Зугаалай нютаг ошожо, Агын зониие музей-буусынгаа ажалтай танилсуулаабди. Цырегма Намдыковнагай hурагшад - Мижитдоржиевтан табан ханатай гэр комплексдомнай бэлэглээ.

- Үнгэрһэн хабар тамнай бүлэг эдэбхитэдтэеэ суг Улаанбаатар хото ошожо, номын санда аргагүй һайхан уулзалга хэжэ ерээ һэмнайт...

- Халха монголшуудай буряад бүлэг толгойлдог Одмандах, Арьяабалын Намсалма, Үлзы Хутаг, Согоо мэтэ номын сангай ажалшад хабаадаа. 1966 ондо Дондог абга эхэтэеэ Москвада ошоходоо, диплом абалгын сайлалганда Долгорын Нимаа Гармаа хоёртой уулзаhан. Тиихэдээ хүгшэн эжымнай эдэ хоёрто hайхан үреэл табиhан ха: «Зай, монгол хоёр хүбүүд, номоо бэшэжэ, алта мүнгөөр баян ябаарайт». Гармаа бидэ хоёр үндэр наhатанай тэдхэбэри үгэдэ, үреэлдэ хүртөө hэмди, тиигээд мүнөө хэлэhээрнь хэшэгтэй, номтой hайн ябанабди гэжэ Нимаа хэлээ. Амарсанын нүхэд - Галсансүх, Нэрэгүй бидэндэ ехэл анхаралтай hайнаар хандаа. Амарсанын шүлэгүүд альманах болгон, Монголдо хэблүүлэгдээ. Нимбуугийн Нямдорж гэжэ ехэ уран зохёолшо Дондог нүхэрэйнгөө хүбүүндэ Амарсана гэжэ нэрэ үгэhэн бшуу. Хилэнүүд визэгүй болохоhоо гадуур хоёр ондоо гүрэнэй аад, нэгэ шуhа мяханай зоной сэдьхэл бодолдо ямаршье хилэгүй, аригуун ниилэсэтэй болоhые одоол ёhотоор мэдэрээб. Агван Доржиевай музей-буусын эрхилэгшэ Эрдэни-Дари Бадмаевна Доржиева энэ уулзалгада хабаадаа. Хани нүхэсэлэй энэ hайхан дүхэригые Дондог Улзытуевай одон гэрэлтүүлэн, гиигүүлэн байhандал үзэгдөө hэн.

- Светлана Тогошиевна, абгатнай ажабайдалдаа ямар хүн байһан бэ?

- Манай Дондог абга ехэ хүндэмүүшэ зантай байһан. Гэр соохи байдалдаа ехэ анхардаг бэлэй. Үе-үе болоод, мебелеэ иишэ тиишэнь хүдэлгэхэ, угаал хэхэ, гартаа дүйтэй, үнгын үнэтэ шулуугаар зүүбшэ хэдэг байгаа, Шэбэртэдээ дархашан, балташан ябаhан. Мори тахалдаг байгаа, нэгэ үгөөр хэлэбэл, столой саанахи бэшэлгэнhээ гадуур сагтаа нэгэтэшье миил hуудаггүй юм hэн. Һүүлэй үедэ гэр бүлөөрөө Байгалай эрьедэ, Боярскда байха ехэ дуратай болоhон бэлэй. Гунгарбаа соонь бурхад тахяатай байха. Хээтэй тэндэ медсестрагаар хүдэлдэг hэн. Амарсана эхин классай hурагша бэлэй.

Сэдьхэлээр нимгэн хүн hэн, Дондог абгам. Минии абатай үсөөн үедэ ар-түр гэлдээ haa, заатагүйл эблэржэл hалаха. Хэды hайхан шүлэгүүдээ ахадаа зорюулааб даа. Эдэ шүлэгүүдэйнь наран доро бидэшье өөдөө өөдэргэнөөр үдөөбди гэжэ hанагшаб. Бальжинима Намдыков нүхэртөө одоошье мээхэй юм hэн. «Бальжинима минии гансал үнэн сэхэ, эгээл үнэтэй нүхэр, түрүүшымни багша... Хаана тэрэ байгаалиин гүн гүнзэгын ехэ дотор шинии ахир мүртөө, гайхамшаг хүсэтэй бэе, хара муу hанаатай ханаараа ниилэн алдаhан hаруул hайхан hанааншни оршоноб? Бишни мүнөө холоб. Бэшэгыеш абахадаа, шиниингээ хюмhалиг шүрбэгэр гарые адхан байhандли болоноб» - гэhэн нүхэртөө зорюулга-бэшэгынь мүнөө болотор үлэнхэй.

- Бальжинима Намдыкович Намдыковтай «Буряад үнэн» соо сугтаа хүдэлһэн юумэб. Ажаллажа hая эхилээд байхадаа... Энэ хүмнай Дондог Улзытуевай аһан hайн нүхэрынь мүн гэжэ тэрэ сагта мэдэһэн һаа, ондоо нюдөөр хараха һэн бэзэб...

- Тиимэ. Зондоо дуратайл хүн гүн сэдьхэл дайрама уянга урдахуулха аргатай ха юм. Минии эжыдэ, ахынгаа haмгaндa, тон хүндэтэйгөөр хандадаг, үгэ бүхэнииень алгадгүй сахидаг бaйhан юм. Иимэл эбтэй эетэй оршон соо бүрилдэhэн, бүхэжэhэн yг юумэл даа - Улзытуевтанай уг. Энэ yг соомнай эсэлтэгүй эрьеэд ерэжэ бaйhан наран мэтэ - манай Дондог абга мүн болоно. Иимэ хэтын, иимэ мүнхын, дабтагдашагүй уянга уралан бүтээгээд, Диваажанай орон руу мордоһон Дондог Улзытуевай зохёохы ажалые дэлгэрүүлжэ бaйhандаа үхибүүдынь, эжы бидэ хоёр, манай нютагайхид аргагүй баяртайбди. Илангаяа 3 ботиhоо бүридэhэн номойнь түрүүшынхинь хэблэн гаргагдахада, эжым нулимсаяа дyhaaн уяраа бэлэй.

«Саг холо гээ haa, холо, ойрошье гээ haa, - үсэгэлдэрэй мэтэ. Үсэгэлдэрэй мэтэл даа, үеэрнь ханхинуулан шүлэгүүдые зохёожо байhаниинь... Угынь үргэлжэлүүлхэ найдамтай үринэртэй ха юм даа, Амарсанамнай абынгаа «шүлhэ» хахан абанхай, аяар холуур зэдэлгэнэ шүлэгүүдээ. Света бидэ хоёр Дондогойнгоо, Шэбэртынгээ мундаг зохёохы хүбүүдэй бууса байгуулаад лэ, дурлаhан зоной дурлахааршье, дурагүйдэhэншье зоной hаналаа хубилгахаар юумэ бүтээжэ байнабди гэжэ hананаб. Минииш хубита гэжэ даа, хэлээрээл ааб даа... Бэлиг ехэтэ одод олон бэшэ ха юм даа, тэдэнэй нэрые, шүлэгүүдыень яларуулха, толоруулха хэрэгтэй. Тиигээ haa, нютагтамнай, Буряадтамнай эб ёhо мандан оршохол. Одод бидэндээ дүтэ байг», - гээд, эжымни айлшадай нэгэндэ хэлэжэл байгаа hэн, тэрэ-ниие би ехэтэ дэмжэнэб.

Буусымнай нээлтын баяр ёhололдо туһа хүргэhэн зондо, гэр бүлэнүүдтэ баярые хүргэнэбди:

1. Буддын шажанай «Дхарма» бүлгэмэйшэрээтэ Н.И. Илюхиновта (50 мянган түхэриг).

2. Нигүүлэсхы сэдьхэлтэнэй концертын жасадамүнгэ оруулhан уласай Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо В.А. Павловта (20 мянган түхэриг).

3. Очирова Г.Б. (Москва хото, 20 мянган түхэриг).

4. Шэбэртын дунда hургуулиин багшанар (10 мянган түхэриг ).

5. Пшеничникова Р.И., Дугаров Ц-Д., Гармаев Р.Б., Бадмаевтан, Улзытуевтан, Федотовтон, Тубановтан, Цыбикжаповтан, Бадмаевтан, Гомбожаповтан, Раднаевтан, Дымбрыловтэн, Сафроновтон, Митыповтэн, Эрдынеевтэн болон бусад олондо - сэдьхэлэй баяр.

...Иимэл хөөрэлдөөн болобол даа, элитэ поэт Дондог Улзытуевай түрэhөөр 80 жэлэй ойе угтуулан.

Ая-гангын дэльбэхэнүүд сасаршаба даа, саарhан дээгүүр, Шэбэртын хээгүүр...

АХАНАРТАА

Түлэг сэнгүү наһандаа

Түрэл богоhоо алхажа,

Үлгэн сэнхир тоонтодоо

Үхибүүн наhаяа орхижо,

Агуу дайнда мордоһон

Ахайнараа hанагшаб.

Арюун нангин заяаень

Арбаадтайhаа дурдагшаб.

Арбан долоон наhатайдаа

Арынгаа дабаа дабахадажа,

Арьял ногоон Алтайдаа

Арзынгаа дээжы сасахадажа,

Байгал далайн эрьеhээ

Баруун хизаар зорилойт,

Хурдан хүлэг паровозоо

Хуугайлуулан ошолойт.

Аласайхолы зориhон

Аян замай хүниие

Хуурай нюдөөр үдэшэхэ -

Хуушан сагай ёhые

Алдаагүйхэн үбгэдүүд

А6яагүйхэн зогсоо hэн.

Аюул ехэтэ харгыдань

Амары хүсэн үдэшөө hэн.

Почтын ойро зогсоhон

Полуторка машинын

Харгын тооһо бурьюулан,

Хадын саагуур хороходо,

Һарабшалан зогсоhон

Һахал сагаан үбгэдүүд,

Һанаа алдан үдэшэhэн

Һаншаг сагаан хүгшэдүүд

Хоёр нэгээрээ hубарилдан,

Хотон руугаа тараа hэн.

Гэшүүhээ тулан, гүбэрэлдэн,

Гэр тээшээ харяа hэн.

Үлгэ hалгын хажууда

Үлэhэн хэды «эрэшүүл»,

Ахайнараа үдэшэhэн

Арайл тэнэг хүдхэшүүл

Модон буугаар буудалдан,

Одон дуугаа дуулалдан,

Шугы соогуур шууялдан,

Шулуун дээгүүр hүрэлдэн,

Шуhа хэбшэн hааритаhан

Шуран маяа хүлнүүдээр

Хагдан дээгүүр хатаралдан,

Харяа hэмди гэр гэртээ.

Тэрэ үедэ, юундэшьеб,

Тэнгэри ходол улайха.

Һара наран хиртэжэ,

Һанаа сэдьхэл зобоохо.

Элдэб юрын тэмдэгүүд

Эндэш тэндэш дуулдаха,

Нютаг бүри хэншьеб даа

Нюуса лүндэн буулгаха.

Тэрэ гэһэн сагһаа

Тэмээн уулын саанахана

Халуун байлдаан наяржа,

Халюун дэлхэй манаржа,

Архан шүдхэр фашисты

Алтай нютагайм ахайнар

Алиш тээһээнь бүһэлэнхэй

Алан түрин байна гээд,

Бараан хара үүлэтэй

Баруун зүг руу харадаг һэм.

Холые хараха һанаатай

Хорёон дээрээ гарадаг һэм.

Тэнгэриин дуунай абяае

Тэһэрһэн боомботой сасуулан,

Сахилгаанай сахилхы

Снарядуудтай жэшээлэн,

Үдэшын боро хараанаар

Үлын үлын зогсодог һэм.

Улайрагша огторгой

Удаан удаан шэртэдэг һэм.

Газар дэлхэй түхэреэлһэн

Гашуудалта саг байгаа.

Хүүгэдэйшье зүүдэндэ

Хүрэжэ ерэһэн дайн байгаа.

Һарын хүйтэн толон дор

Паар хахалан ябадагаа,

Һаальтын эгсэ хормойһоо

Түлеэ буулган зободогоо,

Хартаабхаханаа шэмхэлжэ,

Садангүйгөөр унтадагаа,

Халимдартаа тэршэлжэ,

Хара зүүдэ манадагаа

Үеым нүхэд мартаагүй –

Үнэн сэхынь хэлсэгшэ.

Үхибүүн хубидаа гутаагүй –

Һургаал болоо гэлсэгшэ.

Ахын бэшэһэн бэшэгүүды

Арай шамай гаргахаб.

Ээрсэг нооһо орхинхой,

Эжым намаяа шагнаха.

Сэрэгэй богони бэшэгүүды

Сээжэлдэтэрээ хадуужа,

Урдаа бариһан хуудаһаяа

Уншангүйгөөр хэлэхэдэм,

Дахин дахин дабтуулжа,

Хүхин хүхин буудаг һэн.

Туулган хара тэнгэритэй

Түймэр дайнай дайдаһаа

Налгай дулаан бэшэгүүдтээ

Намаяа дурсан һурахадаш,

Олиггүйгөөр урмашан

Омогорхожо ябадаг һэм.

Харюу бэшэн тухашаржа,

Хахад үдэрөө барадаг һэм.

Дүшэн табан оной

Дүлэтэ тэрэ хабар

Берлин шадарай фронтһоо

Бэшэгүүд гэнтэ таһалдан,

Тэмдэг дохёо хүлеэжэ,

Тэсэжэ ядаад хоюулан

Улха орооһоо туулмаглан

Урда тосхон ошобобди.

Үзэл үзэдэг хүгшөөдэй

Үхэл тухай дурдаагүй,

Буура хаартаа буулгажа,

Бусахань, - гэбэ удаагүй.

Шабгансада этигэжэ,

Шангаар бэеэ барибабди.

Этигэл дүүрэн сэдьхэжэ,

Эжытэеэ харибабди.

... Нажарай дуулим үглөөгүүр

Наранай гараа үдыдэ

Аяга сайгаа гудамхяад,

Ажалдаа гарахаа байтарнай,

Үүдэн гэнтэ сэлигдээд,

Орожо ерээ бэлэйлши.

Зүүдэн мэтээр үзэгдөөд,

Зогсожо байгаа бэлэйлши,

Аглаг дайдынш агаар,

Аршаанта нютагайш yhaн

Али болохо эмүүдhээ

Ашатай туhатай байгаа гү,

Хараха дуулахаар муушагхан

Хахад бэетэй бусаhан аад,

Баруун дайнайш шарханууд

Баран шахуу бүтүүрбэ.

Хүүен шууян ерэhэн

Хүхын дуута хабар,

Бургааhанай гүлгэлhэн

Буурал тэрэ үдэр

Галин-гулин ганганаһаар,

Галуу, нугаhанай бусахые,

Яргайта жалгаар тэрэнгиин

Ягаан дүлөөр носохые

Харан харан баясажа,

Хараа нюдэнш ошотобо.

Шагнан шагнан уяржа,

Шарайш hэргэн хубилба.

Дуугай аалин зогсожо,

Дуулим дайдаа шэртэхэдэш,

Удаан һанаа алдажа,

Удаань юушьеб шэбшэхэдэш,

Абяагүйхэн хажуудаш

Амяа даран байдаг hэм.

Шашаг үгөөр хашараажа,

Шархыш дайрахаа айдаг hэм.

Үетэнөөрөө сугларжа,

Үгэеэ нэгэдэн hуухадатнай,

Үер шэнгеэр нарьяжа,

Үүрэй сайтар hуухадатнай,

Хариин хүйтэн дайдада

Халуун амяа орхиhон

Ууган нүхэдөө дурдажа,

Уяран нэрлэн hуухадатнай,

Шуhата ехэ байлдаанай

Шуурган замай гал-мүрнүүд,

Түмэн үхэлөөр долгисоhон

Түргэн уһата гол мүрэнүүд

Утаан coohoo улаабхин,

Уняартахадал гэдэг hэн.

Үхибүүн хонгор зүүдэндэм

Үзэгдэхэдэл гэдэг hэн.

Тэрэ гэhээр зүрхэндөө

Тэмсэл зориг бэдэрээ hэм.

Арюун hайхан сэдьхэлэйнь

Агуу байhыень мэдэрээ hэм.

Дэлхэй түбиин үнсэг дээр

Дээрмэшэн бүгэды hүрдөөhэн

Шэн зоригто аханарайнгаа

Шэрүүн хубида һүгэдөө һэм.