​Молон багша

Урид хэлэлгэ

Олондо мэдээжэ Молон багша тухай танай анхарал хандуулан, тоонто нютагыень дурдалтай.

Улаан-Үдэ хотоһоо Ярууна шэглэжэ, Үльдэргэ ошохо гэбэл, Хориин аймагай зүүн заха, анхан Хүхигэр гэжэ нэрэтэй байһан нютаг, хожомынь Булагай сэлеэн, һүүлэй жэлнүүдтэ зониинь таража, бууса хоройн һуури үлэнхэй. Тэрэниие ходо гарамсаараа, урагшаа хоёр модо тухай газар ябахадатнай, Георгиевка тосхон, дундуурнь Мэгжын гол Үдэ голдо шудхан орохо, зүүн эрьеэрнь Үдэ тээшэ ошоходотнай, зүүн тээнь Бага-Булганай толгой, тэрэниие тулган урдаһан Үдэ голой залидха дээрэ уһан тээрмын һуурида хүүргэ байха. Тэрэ хүүргээр Үдэ голоо гарахадатнай, урагшаа Яруунын аймагай Үльдэргын Һальхитын тала болоод орхихо.

Баруун, Зүүн Үльдэргэ голнуудай уулзадха тэмдэглэһэн Обоотын үндэрэй Бага толгой шэглээд ошоһон харгыгаар Обоотынгоо орой хүрэмсөөртнай, урдатнай ехэ, бага толгойнууд, гүбээнүүд, нуга жалганууд, үргэн баян үрэжэлтэй гүбээ таланууд нэбшыжэ байха. Эгээл тэрэ толгойн үбэрэй барууханаар Молон багшын һуурижаһан нютаг болоод орхиходонь, Молон багшын хэлэһэн, холын хараатай, гүнзэгы удхатай, ерээдүй сагта юун болохоб гэжэ айладхаһан зарлигууд һанаандашье ороод орхихо.

Молон багшын нэрэ мүнхэлхын тула түрэлхидынь, нютагаархидынь, дээдэ үеын дүтэ түрэлэй болохо Россиин болон Буряадай габьяата врач, медицинын ухаанай кандидат Аюр Базарович Раднаевай эдэбхеэр Үльдэргэ нютагтаа Молон багшын дурасхаалай Субарга бодхоохо гэжэ Римбүүшэ Еши Лодойе залажа, газар гуйжа, Бүмбэ нюугдаа юм.

Молон багшада зорюулагдаһан Субарга бодхоохын тула холо, ойрын нютаг оронойхид гүрэн түрэтэеэ, шажан мүргэлтэеэ, ород, буряад бүхы арад зон бултаараа хабаадаха бэзэ гэжэ найдагдана.

Урид мэдэдэг мэдэлшэ Молон багша

Молон багша 1768 ондо Үльдэргэ нютагта Болдогорой хоёрдохи хүбүүн түрэһэн. Болдогортон Молон хүбүүгээ Хориин аймагта һая бии болоһон Худанай дасанда хубараг болгожо, арба наһатайдань үгэбэ. Молон шаби болоһон сагһаа хойшо ном үзэхэдөө бэрхэ, түргэн бодолтой, хурса, ехэ бэлигтэй хүбүүн байһан. Молон хорин зургаатайдаа гэбшын дамжаада хүртэбэ. 1795 ондо Анаа дасанай тогтоходо, Молон гэбшэ Анаа дасан ерэжэ, элдэб тушаал эдлэжэ байхадаа, габжын дамжаада хүртэхэдөө, мэргэжэлээ дээшэлүүлжэ дүүргээд, габжын дамжаада хүртэһэн һүниндөө унтажа байтараа зүүдэлбэ: «Табан үнгын һолонго тала дайдые шэмэглэн гоёожо, хамаг бодосой мандатар, амитан бүхэнэй сэдьхэл хүдэлгэжэ байба. Газар тэнгэри хоёрые ниилүүлэн, сахаригтаһан һолонгын тээ доохонуур табан уулын Утайн эзэн Манджушри бурхан бодото бэеэрээ үзэгдэжэ, нюдэ һаргама гэрэл бадаруулһаар дүтэлжэ, хажуудань ерэжэ зогсоод, иигэжэ айладхаба: «Бурхан шажанай ном гүйсэд мэдэхэ болоош, тэрэнэйнгээ үндэһөөр ерээдүй сагта юун болохоб гэжэ урид мэдэжэ хэлэхэдээ, муу сагыень арюудхажа үзөөрэй», - гээд, харагдахаа болишобо. Молон нойр соогоо ямар гоё зүүдэн үзэгдэбэ гээшэб, ямар элеэр, тодоор Манджушри бурхан айладхабаб гээд, гэнтэ һэришэбэ. Нюдөө онгойлгожо хараха гэхэдэнь, нюдэнэйнь зубхинууд онгойжо үгэбэгүй, гараараа зубхияа татажа онгойлгоходонь, гурбан наран бэе бэеэ сахариглан хүрээлжэ, нэгэниинь нүгөөдэһөө гэрэлтэйгээр хада уулые, тала дайдые, уһа мүрэниие гэрэлтүүлэн шаража байхадань, газар уһан уурал манан боложо дэгдэнэ, минии бурхандаа зальбаржа, хоёр альгаа ниилүүлэн мүргэжэ байһандал, элдэб үнгын сэсэгүүд буурсагһаа гаража, газараа гоёон шэмэжэ байһаниинь, минии хоёр гараа тэниилгэн, альгаа дэлгэһэндэл үзэгдэнэ. Нойрһоо һэриһэн жэргэмэлнүүд жэргэжэ, нэгэ байрадаа тогтоод, удаан байхаа оролдоно, хамаг амитанда шэмээ үгэнэ. Харажал байгаа һаа, ехэл гоё, ямар үлзытэй үдэр гээшэб? Бурхан шажан наран мэтэ бадарха болтогой гэжэ бурхандаа мүргэжэ, маани мэгзэмээ уншажа, хүрдэеэ эрьюулбэ.

«Энэ зүүдэн юрын зүүдэн бэшэ. Бурханай ороной Утайн табан уулаһаа һолонго татажа, Манджушри бурхан бодото бэеэрээ ерэжэ айладхаба, гурбан наран бадаран үзэгдэбэ. Манджушри бурханай ёһоор би бурхан шажанай ном мэдэхэ болоһон байбаб, ерээдүй сагай байдалые хэлэхэ болоноб, муу сагай ушарха байбалнь, арюудхаха болоноб. Ай, бурхан! Нюдыемни юундэ халхалбаб? Бурханай ном бэшэ бү унша гэбэ гү гэжэ зосоогоо бодожо һуутараа бодожо, бурхандаа табан согсоороо газар тулан мүргэхэ гэхэдэмни, тархимни газар тулабагүй, эбэр бии болоод байба, гайхаһандаа бодоод, магнайгаа баряад үзэхэдэмни, ямаршьегүй хуушан хэбээрээ байба. Юунэйшье боложо байһые өөрөөшье ойлгохоо болибоб, юрэдөөл, хара боло гэбэ гээд, нютагаа бусаха, айлайхи болохо гэжэ шиидэбэб».

Нютагайхидынь Молон багшынгаа нютагаа бусажа ерэхэдэнь, ехэ хүндэтэйгөөр хүлеэжэ абаба. Молон багшадаа хандажа, абарал буулгуулха, адистань хүртэхэ, ехэ хэрэгээ бүтээлгэхэ, заабари абаха болобод.

Молон багша удангүй айлайхи болоод, удаа дараа Цэбэг, Жэгмэд хүбүүтэй боложо, угаа дамжуулжа, үрижэжэ, олон болохо аргатай болобо. Жэгмэд хүбүүгээ Анаа дасанда хубараг болгожо үгэбэ. Тэрэнь ном үзэхэдөө бэрхэ, эсэгэдээл адли түргэн бодолтой байхадань, Һаса эльгээжэ, эрдэмыень дээшэлүүлхэ гэжэ эльгээхэдэнь, түргэн болзор соо һаарамба зиндаатай боложо, Анаа дасанда бусажа ерэһэн. Тэрэ сагһаа хойшо «Һальхитын һаарамба» гэжэ нэрэшэһэн, ехэ сууда гараһан. Нэгэтэ Иисэнгэһээ ерэжэ, «Һальхитын» һаарамбада хандажа: «Алтанаймнай обоодо ороолон бии болоод, даража үгыт», - гэхэдэнь, ошохо баатай болоод, үдэр гаргаад ошожо ябатараа, зуураа эсэгэдээ хүрэжэ мэдүүлхэдэнь, эсэгэнь: «Ошохолгүй газарта ошобош даа», - гэһээр үлэһэн. Хоёр хоноод байхада: «Мүнөө үглөөгүүр нэгэ улаан буха, минии хүбүүншье пүрд гэшэбэ», - гэжэ аша басагандаа хэлэбэ. Тэрэ хэлэһэнэйнь хойно хоёр хоноод байхада, юунэй болоһые дуулгахаа Иисэнгэһээ хүнэй ерэхэдэ, Молон багша нюдөө анинхай хэбтэжэ байба. Тэрэ ерэгшэ хүбүүн Молон багшые унтаатай гэжэ һанаад, һэрюулхэеэ зүрхэ алдаад, хүлеэжэ һууба ха. Молон багша эрьелдэжэ саашаа хараад: «Шинии ерэһэн ушарые мэдэнэб даа. Нэгэ улаан буха минии хүбүүн хоёр пүрд гээ», - гэжэ орхиходонь, тэрэ хүбүүн нэгэшье үгэ хэлэнгүйгөөр гаража, гэртээ бусаһан.

Номогон баянай буура тэмээн харгыгаар ябаһан хүндэ ородог болоходонь, нютагай үбгэд Молон багшада хандажа: «Энэ буурые хүндэ орохыень болюулха арга бии гү? – гэхэдэнь, Молон багша: «Тэрэ буура тэмээн хүндэ ородог болоходоо, бэедээ ёро хараа, энэ нютагта байжа шадахагүйгөө мэдүүлээ, иигэһээр намда ерэхэ, тиихэдэнь би нэгэ аргыень олохоб», - гэбэ.

Нэгэ үглөөгүүр Молоной аша басаганай газаа гарахаа үүдэеэ нээгээд харан гэхэдэнь, сэргын ойрохоно буура тэмээнэй зогсожо байхада, басаган сошоод: «Баабай, баабай! Газаамнай буура тэмээн ерээд байнал», - гэжэ ехэ мэгдүүгээр хэлэхэдэнь, Молон баабай: «Намда нюдөө тэртэхыем нэгэ зартагай үгэл даа», - гэбэ. Басаганай нэгэ зартагай олоод үгэхэдэнь, нюдөө тэртэдээд, газаашаа гаража харахадань, буура шанха урдаһаань хараад байба ха. «Аа, ши анхан сагта гоё эбэрээ бугада мэхэлүүлжэ алдажархёод, тэрэнээ бусаажа ядахадаа тэнэжэ, харгыгаар ябаһан хүндэ орожо, хороо гаргадаг болобо гүш? Энэ багта шинии эбэр үгы! Харин минии эбэртэ бү һанаарха. Эндэһээ холо болохо газаршни урдахи дабаанай саада тээ!» - гэжэ хэлэхэдэнь, буура ойлгоһон шэнги болоод, урагшаа шэглээд ошобо.

Тэрэ үедэ нэгэ бадаршан лама аяар холын Агаһаа ябагаар ябажа ябахадань, хойноһоонь шаргатай хүн хүсөөд, шаргадаа һуулгаад, даб гэн сасуу үнөөхи буура гараад, харгы хүндэлэн тогтошобо.

- Зай, энэ буура хүндэ ородог болоһон гэлсэгшэ, - гээд тогтошобо, бадаршан лама буужа, нэгэ һөөм тухай болохо гэшүүһэ абаад:

- Айха юумэн үгы, ябаһан янзаараа ябая, - гэбэ. Буурашье орожо ерэбэ. – Бадаршан лама, бү ай, бишни аргыень олохоб, - гэбэ. Шаргатай хүнэй гэдэргээ харан гэхэдэнь, буура амаа ангайһаар орожо ерэхэдэнь, барижа ябаһан гэшүүһээ ама руунь хээд тэбхэдэжэ орхибо. Буура үлөөд, тархияа һэжэржэ байгаа һэн.

Молон багшын хэлэһэниие тэмээн һанаад, амаа тэбхэдүүлжэ доройтоод, түргэн гэдэг бүхы тэмээнүүдээ хуряагаад, урдахи дабаагаа дабажа ошоһоор бусаагүй юм.

Тэмээнүүдээ бусаажа ядаһан эзэниинь Хатуугай Номогон ехэ сээрлэжэ, үри хүбүүгүй байһандаа уйдажа, ямар шалтагаанһаа болоноб гэжэ үзэл үзүүлдэг болобо, дала шатаалгажа үзүүлхэдэнь, баруулжаа мүртэй байна гэхэдэнь, юун гэбэ гээшэб гэжэ Молон багшаһаа һурахадань, тэрэ: «Тэрэшни зүйтэй юумэ хэлээ, мүртэй гээшэшни Байгал далай, Ойхон болоолтой, ошожо мүргэлши, баруулжаа», - гэжэ ойлгуулба.

Номогон хоёр хүбүүдые дахуулаад, һэлгэжэ унаха моридойнгоо хажууда нэгэ мори бэлэглэхээ абаад, Байгал далай шэглэн ошоходонь, Байгал далайн эрьедэ, Сэлэнгэ мүрэнэй адагта ехэ мүргэл тахил боложо байба. Мүргэл тахил эрхилжэ байһан бөө аяар холоһоо ябаһан Номогониие харамсаараа, мүргэлшэдэй хараһаар байтар, тэрэниие дүтэлүүлжэ, хажуудаа һуулгажа, шамайе намда ехэ мэдэлшэ хүн намай заажа эльгээгээ гэбэ. Номогоной гуйлтые ойлгожо абаад, бөөлэжэ, газар уһанайнгаа эзэдые дурдажа, жодоогой үнэр анхилуулжа, дүрэжэ байһан галаа заһажа, дээшээ хаража, хоёр альгаа холбон мүргэжэ байтараа, мэдээтэй мэдээгүй болоһондол боложо, онгоо оруулжа, барижа байһан зэбсэгүүдээрээ наяргажа байтараа, аманһаа хөөһэ сасаруулжа, иигэжэ айладхаба:

Һэеы гэрэйтнай хана

Хадын хуһаар холбогдоһон байна.

Гэрэйтнай уялаанууд

Унага дааганай хялгааһаар холбоотой.

Гэртнай буга хандагайн арһаар бэреэтэй.

Үүдэнэйтнай тотого

Хангил хуһаар хэгдэһэн,

Гэрэйтнай үүдэндэ хоёр хүбүүдэй

Зураг элеэр харагдажа байна.

Зорижо ерэһэн зоригтнай

Золтой заяатайгаар бүтэхэл.

Хангай хара тогоон хайнагтажа байна.

Зэд тогоон толотожо байна.

Тогоо торхотнай дүүрэн эдеэтэй,

Хорой хототнай дүүрэн малтай,

Үүдэнэйтнай богоһо элитэрнь

Худа урагууд барагдахагүй ябасатай,

Үхи хүүгэдэй абяан таһалдаагүй,

Гал гуламтатнай захагүй залгаа

Зол жаргал эдлүүлжэ байха!

Һанаһан хэрэгтнай бүтэхэ болтогой!

Аа хурыы, Аа хурыы, Аа хурыы!

Ай, бурхан, дайдын эзэд, нютагай үбгэд, хүгшэдэй хии утаһаар дамжуулан хэлэһые дамжуулан, шамда мэдүүлһыемни, шамай намда юрын хүн эльгээгээгүй, намһаа дээдэ, үндэр заяатай, ерээдүйе оторо харадаг хүн энэ ехэ бүтээлыемни хаража, шагнажа байнал. Ай, бурхан! Холо дайдаһаа намда зорижо ерэһэн хэрэгыетнай бүтээбэб гэжэ Номто тээшэ харахадань, тэрэ хоёр гарайнгаа альга холбуулан, сэсэгэй буурсаг шэнги болгон, дээшээ хаража, бурхандаа зальбаржа, хоёр гараа тэниилгэн, сэсэгэй һалбарһандал болгожо, табан сүгсөөрөө газар тулан мүргэжэ бодоод, абажа ябаһан эмээлтэй мориёо бэлэг болгон бөөдөө үргэбэ, хэдэн дахин доро дохин мүргэбэ. Байгал далайһаа мүнхын уһанһаа хүртэбэ, аршаан гэжэ ууба, ябаһан хэрэгни бүтөө гэжэ бусаба. Ябахаа түхеэрхэдэнь, бөө Номогондо хандан: «Ябагадаһан, ядаһан хүниие ябагаар бү табяарай, мори унаа үгэжэ ябуулаарай. Тиигээ һаашни угшни таһархагүй. Һанаһан хэрэгшни бүтэхэ», - гэжэ найдуулба.

Номогон Үльдэргөө бусажа ерэмсээрээ, ябаһан хэрэгни бүтэбэ гэжэ бөөгэй хэлэһээр болохо гэжэ найдаһаниинь бүтэһэн юм. Номогонтон Лыктып Һүндэб-Жамса гэжэ хоёр хүбүүтэй болоһон. Ябагадаһан, ядаһан хүндэ эмээлтэй мори үгэжэ ябуулдаг байһаниинь, ехэ буян боложо үгэһэн. Номогон хүн зондо 99 эмээлтэй мори бэлэглэжэ, тэдэниие баярлуулжа, тэдэнэй һайхан үреэлые дуулаһан юм. Номогон наһан болохынгоо урда тээ Лыктып хүбүүндээ хэлэбэ: «Лыктып хүбүүмни, ши минии һүүлээр ябагадаһан хүндэ зуу дахин мори эмээлтэйгээр бэлэглээрэй». Лыктып хүбүүниинь тэрэ захяаень дүүргэжэ, нэгэ бадаршанда зуу дахин мори эмээлтэйгээр үгэхэдэнь, тэрэ бадаршан: «Адууһа малтнай түби дүүрэг! Аша үринэртнай газар дүүрэг! – гэжэ үреэл хэлээд, ошоо һэн ха. Тэрэ үреэлэйнь ёһоор Номогонтоной уг гарбалынь Үльдэргэ нютагтаа ажалша малшаараа суурхадаг юм.

С. Бахлаевай «Молон багша»
номһоо абтаба.
(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).