​Минии гэр бүлын түүхэһээ

Манай буряад арад урда сагһаа нааша уг гарбалаа мартангүй үргэн абажа, hанажа ябаха гэжэ оролдодог. Тиихэдэ заатагүй угаа долоон үе хүрэтэр мэдэхэ, нэрлэжэ шадаха ёhотой hэн. Зүгөөр хүгжэhэн түүхын жама ёһо нилээн орёо, энээнhээ уламжалан, үсөөхэн тоотой арадууд нэрэ обогоо, ёһо заншалаа, хэлээ орхихо, мартаха туйлдаа хүрөөд байгаа hэн. Гэбэшье, бидэ, буряадууд, уг удамаа дурсаха, хэлэ бэшэгээ hэргээн мандуулха аргатайбди. Тиимэhээ нагаса абын уг гарбал минии шэнжэлгын зүйл боложо үгэнэ.

Би эхэ, эсэгынгээ уг гарбалые hайн мэдэхэб. Нагаса абымни уг гарбал тухай намда эжымни хөөрэhэн байна. Эжымни аба Дамбаев Баир Дондокович гэжэ нэрэтэй. Буряад арад

эсэгынгээ талаар уг гарбалаа тоолодог заншалтай гээшэ ааб даа, харин би нагаса баабайнгаа уг ехэтэ hонирхожо, шэнжэлгын ажал ябуулааб. Энээн тухай дэлгэрэнгыгээр хөөрэхэ хүсэлтэйб. Энэ ажалдам багша нагаса баабай хоёрни туhалаа. Нагаса баабайнгаа уг hэргээхэ, эхынгээ уг гарбалые hайнаар мэдэхэ гэhэн шиидхэбэри минии урда табигдаа.

Нэгэтэ баабайтаяа сай уужа һуухадаа, уг гарбал тухайнь hонирхобоб. Тиихэдэмни ехэ hонин юумэ хөөрэжэ үгэбэ.

... Минии баабайн эжы, Бай-Мэдэг Дондоковна, Доржиев Дугар Бадмаевич гэжэ хүнтэй айл болоод, Хэжэнгэ нютагтань түбхинэбэ. 1954 ондо алтан дэлхэйдэ Доржиевтанай гэр

бүлэдэ ехэ баяр боложо, Баяр баабаймни мүндэлбэ. Үхибүүнэй hаратай байхада, Бай-Мэдэг эжын эхэнь ерэжэ, хүбүүтэйнь мори тэргээр Буламаа абаад ябаа. Үгэеэ ойлголсоогүй юм гү, харин юундэ эбээ таһарһан байгаа юм бэ гэжэ мүнөө болоходо хэншье мэдэнэгүй.

Тэрэ гэhэнhээ хойшо олон жэл үнгэрөө. Нагаса баабайн хүл дээрээ гаража, минии нагаса эжытэй хоёр басагатай (ехэнь - минии эжы) болоод байхада, Дугар абгатаяа заримдаа уулзадаг болоо.

1995 оной зун, үбhэнэй үедэ, Дугар Бадмаевичай Жаргал хүбүүниинь хэрэгээр Булам нютаг ерэжэ, нагаса баабайтай танилсаа юм. Тэндэ хүбүүтэйб гэжэ эсэгынгээ дуулгахада, зорюуталжа орооб гэжэ тэрэ хэлээ hэн. Тиигээд Хэжэнгэ нютаг дуудажа, саашадаа бэшэнтэеэ танилсаха, мэдэлсэхэ байгаабди гэжэ дурадхаа. Тиихэдэнь нагаса баабай бүлэтэеэ сугтаа нютагтань ошожо, абатаяа, Роза Михайловна хани нүхэртэйнь, үхибүүдээрнь уулзажа, hайнаар танилсаhан юм. Үни болонгүй, Дугар Бадмаевич хүндөөр үбшэлжэ, наһа барашоо. Бидэ нагасанартаяа үхибүүдээрнь уулзажа, заримантайнь мүнөө мэдэлсэжэ байдагбди.

Дугар нагаса - үргэмэл хүбүүн юм. Тэрэ талаараа Хэжэнгын угтай болоно. Харин түрэhэн эсэгынгээ уг гарбалаар болоо һаа, Кабанск руу ошоно гэжэ нагаса баабайда эсэгэнь хөөрэhэн байна.

Би хадаа нагаса талынгаа уг гарбал тухай мэдэхэ гэжэ эжытэеэ ба нагаса баабайтаяа түрүүн Хэжэнгэ нютаг ошожо, Дугар баабайн хани нүхэртэйнь, hүүлдэнь Ородой-Адагта

ажаhуудаг Жаргал хүбүүнтэйнь уулзааб. Роза Михайловна гурбан үе тооложо үгэбэ.

Таряашын һамган Сэсэг гэжэ нэрэтэй байhан юм. Тэдэ Шалсаана буурал баабайн хормойдо ажаhуудаг hэн. Тэдэ гурбан үхибүүтэй (эгэшэ дүү хоёройнь нэрэ hананагүй), нэгэ

хэды үхэр малтай байгаа. Тэрэ үедэ, 1937-1938 онуудта, дунда шадалтай айлайхиие «кулак» гэжэ тоолоод, түрмэдэ hуулгадаг байгаа юм. Энээн тухай Балдан-Доржо Рыбдыловэй «Дайнай үеын үхибүүд» гэhэн зохёол coohoo мэдэжэ абааб: «... Энэл гушаад онуудаар шанга шадалтан (кулак) гээд нилээдгүй олон зониие ябуулhан юм. Эдэ ерээшэд зэбүүрхэмэ муухай ааша гаргажа, түрэхэ һамга, бага үхибүү алаhан байдаг ... Зарим түрмын зониие хото абаашажа тушаахын орондо «Наран» хадын арада гаргаад, буудажа аладаг байгаа гэхэ...».

Таряашатан үхибүүдээ абарха гэжэ газааhаань үүдээ тулаад, түрүүн эсэгэнь, hүүлдэнь эхэнь гаража ошоо юм. Энээн тухай зохёол соо иигэжэ бэшээтэй: «... Заралгада ябаhан айл үхибүүдээ хүршэнэртөө орхихо гү, али үргүүлхыень үгэхэ аргагүй hэн. Харин абаhан айлынь кулагуудаар нэгэн гүүлээд, баhал сүлэгдэхэ байгаа ха. Аралай нэгэ айл дүрбэн үхибүүдээ гэртээ үүдынь тулаад орхиhон. Ябаhан хойнонь hэмээхэн хүнүүд тэдэ үхибүүдыень хубаажа абаhан гэхэ. Эдэ үхибүүдэй үри hадаhад мүнөө олон болонхой ябадаг. Иимэрхүү жэшээ нютаг соо олон болоhон юм...».

Гэдэhээ үлдэжэ эхилхэдээ, Дугар хүбүүнэй эгэшэнь сонхоёо тэhэ сохёод, жэлтэй болоогүй дүү басагаяа нюрган дээрээ үргэлжэ, Дугартаяа гурбуулан гараба. Тиихэдэ Дугар

6-7 наhатай, абгайнь нэгэ хэды жэлээр эгэшэ байгаа юм. Үни болонгүй, жаахан басагань дааража гү, али гэдэhээ үлдэжэ юм гү, наһа бараба. Удангүй эгэшэнь ехээр хүйтэ абажа, баhа наһанһаа нүгшэбэ. Дугар гансаараа үлэжэ, эндэ тэндэһээ олоhон юумээрээ хоолойгоо тэжээдэг hэн. Жаргал ахайда иигэжэ хөөрэhэн байна: «Хүйтэн сагай болоходо, хоёр үхэрэй хоорондо хорожо унтахада, дулаан байгша hэн. Үглөөгүүр хүл гараа дулаасуулхаяа талада ябааша үхэрэй шабааhалхые hайса хүлеэгшэ hэмди». Үшөө тиихэдэ эхэ, эсэгэтэй үхибүүд шоо үзэдэг, наадаха дурагүй байгаа юм.

Нилээн иигэжэ зобожо ябахадань, Доржын баабай гэдэг нютагай үбгэн лама Дугарые нэгэ айлайда хүтэлжэ асарһан гэхэ. Шээрэнтэн басагатай байhан аад, тэрэнь үхэшөө. Бэшэ үхибүүгүй hэн ха. Дугар хүбүүе харахадань, затагар, зүдэрүү байба. Тиихэдэнь Доржын баабай иигэжэ хэлэhэн гэдэг: «Таанад энэ хүбүүе үргэжэ абагты. Энэтнай нюдэндөө галтайхан хүбүүн. Хожом таанадаа хараха, түшэг тулгууритнай болохо юм». Тэрэ үедэ Шээрэнэй һамган табитай байһан. Дугарые угаагаад, үhэ зүhыень hамнахадань, сэбэр сагаан хүбүүн болошоо hэн. Тэрээнhээ хойшо энэ айлайда байдаг болоо юм. Үргэhэн эсэгэнь үни болонгүй наһа бараба. Дугар эжытэеэ хоюулханаа үлэhэн байна. Тэдэ хоёр колхозой ямаануудые адуулдаг hэн.

Тэрэ хүндэ дайнай үеын сагта өөһэдөө xoohoop ябаашье haa, фронтдо ябаhан сэрэгшэдтэ хилээмэ, мяха эльгээхэ гэжэ талха таряагаа ургуулна, үхэр малаа үдхэнэ.

Нэгэтэ жаахан Дугарай ямаагаа адуулжа ябахадань, opooho шэрэнхэй машина ерээ. Тиихэдэнь хүбүүхэн тэрэ машина хараха гэжэ дүтэлбэ ха. Бригадираар хүдэлhэн хүн Дугарые дуудажа ерүүлээд: «Һөөргөө ошоод, дахин ерэхэдээ, сэхэ орооһон дээгүүр гэшхээрэй», - гэбэ. Дугар обоо орооһон дээгүүр арай гэжэ ябаад ерэбэ. Бригадир: «Гутал соогоо ороһон орооhоёо адхангүйгөөр гэртээ ошо», - гэжэ шэбэнэбэ. Жаахан Дугар хүбүүн эхынгээ үмдэдэг томо буряад гутал соо дүүрэн орооhотой гэртээ бусаа. Түрүүшээр эжынь хулуугаа гэжэ hанаhан байгаа. Харин хүбүүнэйнгээ хөөрэһэнэй hүүлээр ойлгобо. Тиигэжэ үни удаан саг соо гэдэhэ садхалан байба.

Дайнай hүүлдэ Таряаша абань хүбүүгээ бэдэржэ, гэртэнь ерээ. Тиихэдэнь үргэhэн эхэнь абаад ябашанаа гү гэжэ ехээр айгаа hэн. Харин эсэгэнь Дугараа таалаад, үмдэжэ ябаhан дэгэлээ бэлэглээд ябаа гэдэг.

Дугар Бадмаевич ехэ боложо, трактористаар, hүүлдэнь бригадираар хүдэлhэн юм. Саашадаа сельсоведэй түрүүлэгшээр hунгагдажа, үни саг соо hайн хүдэлөө. Үшөө тиихэдэ нютагайнгаа Соёлой байшанай даргаар хүдэлhэн, элдэб хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг hэн. Дугар Бадмаевич олон тоото грамотануудаар шагнагдаа. Роза Михайловна нүхэртэеэ үхибүүдээ «гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ» хүргэжэ, үнэр баян, хүн зондо хүндэтэй бүлэ гэжэ тоологдодог юм.

Дугар Бадмаевич үргэhэн эхынгээ хэбтэриин болоод байхадань, ходо хажуудань байжа, түшэг тулгууринь болоо юм.

Мүнөө үхибүүдынь булта айл бүлэ боложо түбхинэнхэй, олонхинь аша, зээнэртэй болонхой юм.

Минии баабай эсэгынгээ хажууда үндыгөөшьегүй һаа, намтарынь нэгэ бага адли гэжэ һанахаар байна. Нагаса баабаймни бага наһанһаа хойшо ажал хэжэ эхилээ. Юhэн дүүнэрээ дахуулжа, эсэгэ шэнгеэр абажа, эхэдээ туhалдаг hэн. Тэрэ бригадираар hайнаар хүдэлhэн, «Урагшаа» гэhэн агитбригадада хабаадажа суурхаһан юм. Олон жэлдэ Буламай старостаар хүдэлжэ, зон соо хүндэтэй, бэрхэ хүнүүдэй нэгэн юм. Баабаймни hайн hанаатай, ходо зүб тээшэ заажа байдаг.

ТОБШОЛОЛ

Угаа уһанда хаяхагүй гэһэн сэсэн мэргэн үгэ бии. Тиимэhээ бидэ, буряад зон, уг гарбалаа hанажа, сахижа ябаха ёhотой болонобди. Энэ шэнжэлгын ажал соогоо би нагаса баабайн, Дугар нагаса үбгэн абын уг тухай бэшээб. Үшөө тэрэ хатуу гушаад-дүшөөд онуудта арад зон ямар хүндэ хүшэр байдалда абтаhан байгаа гээшэб гэжэ мэдээб. Тиихэдээ нагаса талын түрэлхидөөрөө уулзажа, хөөрэлдэжэ, танилсажа, холбоо харилсаагаа бэхижүүлээбди. Энээгээр дүүрэхэ бэшэ, харин саашадаа үшөө дүтөөр холбоотой болохобди гэжэ найданаб. Юундэб гэхэдэ, уг гарбалаа hайн мэдэхэ, сахижа ябаха - минии уялга.