​Хүрдэ гансал һайниие түхөөдэг

Буряад Уластамнай шажан мүргэлдэ хабаатай зүйлнүүд олон боложол байна. Буддын шажантанай дасангууд, субарганууд буряад нютаг бүхэндэ бии. Харин мүнөө хүрдэ болон тэрэнэй удха шанар тухай тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэмнай. Ород киногой одон Вилли Хаапасало Ивалгын дасангаар ябахадаа, иигэжэ хэлэһэн байна: «Хүрдэ эрьюулһэн хүнэй маанияашье уншажа үрдеэгүй байхадань, маанинь өөрөө уншагдажа байна. Яаһан зохид юумэн гээшэб!” Эгээл иимэрхүүгээр мэдээжэ бусадшье хүнүүд хэлэһэн байдаг.

Зай, мүнөө «Хүрдэ гээшэмнай ямар удхатайб?» гэһэн асуудалда харюусая. Нүгэл хилэнсэдээ дарагдашаһан манай дэлхэйдэ тэрэ анха түрүүшынхиеэ хэзээ бии болооб? Энэ наһандаа нэгэшье дахин хүрдэ эрьюулжэ үзэһэн хүндэ тэрэ ямар аша үрэтэй байхаб? Олохон хүрдэнүүдые бодхооһон гэбшэ лама Самдан Дашидондоковтой хөөрэлдэжэ тайлбарилхамнай.

Хүрдын түүхэ

Хүрдэ – буддын шажанай маани, тарнинуудые уншадаг – ганса һайн элшэ хүсэ тараадаг юм. Досоонь гэгээрһэн бурхадай али нэгэнэйнь маани, мэгзэм, тарнинуудай олоор бэшээтэй байха бүринь, тэрэниие эрьюулһэн хүн бүхэндэ һайн байха. Хүрдэ нэгэ дахин эрьюулхэдэ, мянга гү, али тэрээнһээ олон тарни уншаһантай адли шадалтай байдаг гэжэ буддын шажантан мэдэнэ.

- Будда Дивангарын байхада, уһанай эзэн Лусууд хаан тэрээндэ иигэжэ хандаһан юм: «Та эхэ зургаан зүйл хамаг амитанай амгалан байдалай түлөө уншаха тарни заажа үгыт». Энээн тухайнь тодорхойгоор хөөрэһэн домог бии. Харюудань ашата багша нангин маанинуудые утахан бүд дээрэ аржыса бэшээд, гол тойруулжа тэрэнээ орёогоод, эрьюулхэдэ тааруу амһарта соо хээд бэлэглэбэ. Лусууд хаан тэрэ бэлэгыень абахадаа, албатандаа иигэжэ захиба: «Энэ хүрдэеэ тон наринаар хаража, сахижа ябаха хэрэгтэй». Уһанай амитад этигэлтэй хадаа гэгээрхэ тээшэ нилээн дабшаһан байна.

Уһанай амитад ганса хүрдые наринаар хадагалжа ябаа бэшэ, Праджняпарамитын судар гэжэ буддын шажанай ном нарин нягтаар абажа ябаа. Агуу Нагарзанын бүтээһэн энэ номой ашаар хүн түрэлтэн мүн лэ Буддын шажанай талаар олон юумэ ойлгодог болоо. Нагарзана хамаг юумэнэй хогоосон шанарые ойлгожо абахадаа, мүнөө манай амидаржа байгааша Будда Шэгэмүниин галабай тон агуу шажан дэлгэрүүлэгшэдэй нэгэн боложо тодороо. Тиин нэгэтэ тэрэнэй урда бодисада Арьяа-Баала өөрөө ерэжэ, могой шэнги бэетэй амитадай орондо түрөөд, Лусууд хаанһаа Будда Дивангарын олон мянган жэлэй саана бэлэглэһэн хүрдэ гуйжа абахыень захирба. «Хэрбээ шинии хүрдэ хүнүүдтэ асаржа үгэбэлшни, гурбан сагай эхэ зургаан зүйл хамаг амитан саглашагүй ехэ буянтай болохо», - гэжэ Арьяа-Баала тиихэдэ Нагарзанада ойлгуулһан байгаа. Нагарзанын энэ захяаень бүтээһэнэй ашаар мүнөө дэлхэйн олон нютагуудай дасан хиидүүдтэ хүрдэнүүд бодхоогдонхой.

Ямаршье шажантай хүндэ туһалха шэдитэй

- Хүрдэ гээшэ табан махабодоһоо бүридэдэг, - гэжэ Самдан лама тайлбарилна. Тэдэниие нэрлэбэл, оршон байдал, агаар, уһан, гал, газар табан болоно. Иимэ табан махабодо бүхы сансар эзэлнэ. Хүншье өөрөө эгээл энэ табан махабодоһоо бүридэнэ. Тэрэнэй дайраһан ямаршье зүйл мүн лэ өөртэнь тон адли бүридэлтэй юм. Тиимэ һэн тула хүрдэ гээшые эрьюулхэдэ, амаргүй ехэ хүсэн тэрээнһээ элшэтэжэ тарадаг. Хүрдые тойроод байһан хамаг амитанай, ургамалайшье аймаг һайн нүлөөдэ ородог, муу юумэнэй нүлөөһөө һаладаг юм, - гэжэ гэбшэ лама тайлбарилна.

Хүрдэһөө тараһан элшэнүүд байгаалида һайнаар нүлөөлнэ гэжэ физигүүдшье мэдэрээ. Гэшхэжэ ябаһан газарнайшье суранзанай долгиной байгаалитай. Адха бүхэнһөөнь һайн, муушье элшэнүүд тарадаг байха юм. Энээниие буддын шажанай сэсэн мэргэшүүл үни хада ойлгоһон байгаа. Тиимэһээ нара зүб тойроходоол, имагтал һайн шанартай элшэнүүдые гаргадаг хүрдэнүүдые зохёоһон лэ байха. Хүрдэ эрьелдэхэдээл, муу нүлөөтэй долгидые номгоруулна. Тиин амгалан байдал тэрэнэй тодхогдоһон газарта мандана гээшэ.

- Буддын шажанда хүн ороо гү, үгы гү, энэ ямаршье илгаагүй. Ушар юуб гэхэдэ, Будда бурхан амиды хүн бүхэндэ хүбүүндээ дуратай эсэгэ мэтэ энхэргэн, сансар гэжэ аюултай түрмэһөө хүн бүхэнэй ходоржо гараха хэрэгтэ агуу туһа хүргэдэг юм. Сансар гээшэмнай – зоболонгой далай ха юм. Тиимэһээ хүрдэ эрьюулһэн хүн бүхэн тэрэнэй туһадань хүртэнэ! – гэжэ Самдан-лама онсолон тэмдэглэнэ.

Үшөө тиихэдэ хүрдэнүүд үйлын муу үриһөө сэбэрлэдэг, үбшэ хабшанһаа зайлуулдаг, аюулһаа аршалдаг, ада баршадһаа хамгаалдаг юм. Хүнэй бэе, хэлэн, ухаан гурбанай һонор болохо хэрэгтэ туһална.

- Хүрдэ бүтээһэн, тэрэниие эрьюулһэн хүн хизааргүй ехэ аша хуряана, - гэжэ IV Баншан богдо ном соогоо бэшэһэн байна. Лама Баатар Чемидовэй бүтээһэн хүрдэнүүд олохон дасануудые мүнөө шэмэглэнэ. «Байгал» аэропорт дээрэ мүн лэ энэ ламын бүтээһэн хүрдэ байна.

- Баншан богдын бэшэһэн ном Будда бурханай һургаалай энэ дэлхэйгээр дэлгэржэ байһан сагта түрэхэ жаргалтай ашата багшын һургаал дагагшадта туһатай. Иимэ арга боломжо ябаһан газарта, дайралдаһан лэ сагта байдаггүй. Хүрдэ эрьюулхэ бүреэ нүгэл хилэнсэеэ арилгажа, буян олохо замда гаранабди. Энэмнай хойто түрэлдөө һайн ябаха хэрэгтэмнай нүлөөлхэ ёһотой.

Баатар ламын үгэ шагнаад, иигэжэ ойлгохоор: бодисада Манзашэри хадаа бүхы Будда бурхануудай һонор ухааниинь болоно. Тэрэ иигэжэ айладхаһан гэхэ: «Дүрбэн хамгаалагша арбан хизаарай хамгаалагшадтай суг хүрдэ эрьюулһэн лэ хүн бүхэнэй урда дүрбэн зүг, найман хизаарһаа ерэһэн түбэг һаад усадхаха. Хүрдэ эрьюулхэдээ, хүн үйлынгөө үриие сэбэрлэнэ. Муу түрэлдэ түрэхэһөө зайлана. Наһанһаа нүгшэхэдөө, иимэ хүн тооложо барашагүй Будда бурхануудай арюун орон ошоно. Тэндэ Бадма Лёнхобо сэсэг соо бэе оложо мүндэлөөд, гурбан сагта, бүхы дүрбэн зүгтэ аша туһа үзүүлнэ».

Хүрдэ эрьюулжэ олохо аша тухай Майдари бурхан мүн лэ иигэжэ үгүүлһэн. Мүнөө наян тохой Майдари Тушита гэхэ гү, али Баярай сэсэрлиг соо байна. Ерээдүй сагай Будда бурхан Майдари хадаа нүгэлтэ юртэмсэдэ хүрэжэ ерэхэдээ, эхэ зургаан зүйл хамаг амитаниие абарха юм. “Хүрдэ эрьюулһэн хүн халдабарита үбшэнгүүдһээ зайлаха”, - гэжэ Майдари бурханай номнолые хадуужа абаха хэрэгтэй. Майдари бурханай үгэнүүд дээрэ үндэһэлэн, IV Баншан богдо иигэжэ мэдүүлнэ: ”Хүрдэ бүтээжэ байһан хүн жаргалтай. Хүрдын аша тухай олондо ойлгуулан хөөрэжэ байһан хүн азатай. Имагтал һайн һони хүнүүдтэ дуулгадаг хүн мүн лэ золтой. Эдэ хүнүүднай арбан сая маани зуун мянга дахин уншаһантай адли буян хуряана.Тиимэ хүнүүдэй һүүдэршье ондоо амитад дээрэ унахадаа, тэдэниие муу заяанһаа сүлөөлэн абаха шадалтай.”

- Хүрдэ эрьюулхэдээ, эхэ зургаан зүйл хамаг амитанай амгалан байдалай түлөө заал һаа зальбарха шухала. Тиигэбэлтнай, эрьелдэһэн хүрдэ таанадта амаргүй ехэ аша туһа хүргэхэ юм, - гэжэ Самдан лама айладхана.

Буряад театрай дэргэдэхи хүрдэ - ниислэл хотын шэмэг

Буряад драмын театрай урдахи талмай дээрэ хүрдэ бариха тухай бодолоо гэбшэ лама Самдан Дашидондоков үнихэнэй бөөмэйлжэ ябаа. Һанаһан хэрэгынь мүнөө одоол бүтэбэ. Октябриин 16-да Улаан-Үдэ хотын шэмэг болоһон Буддын шажанай хүрдэ рамнайлагдахань. Энээнһээ урид гэбшэ лама түрэһэн тоонто нютаг Худанай Үртөөдөө хүрдэнүүдые бүтээгээ һэн. Мүнөө энэ нютагта ажаһуугшад урагша, хойшоо харгылһан улад унаагаа зогсоожо, хүрдэ эрьюулдэг болонхой. Тэрэниие бүтээхэ хэрэгтэ Хэжэнгэ аймагаархинтай суг бүхы буряад арад хандиб үргэжэ туһалһан байгаа.

- Хүрдэ хүн бүхэндэ туһалха шэдитэй гэжэ би ойлгоһон тула нютагаархиндаа хандахадамни, тэдэнэр улаагаараа орожо, ехэ туһа хүргөө. Хүрдэ гээшэ энэшье, хойтошье наһандамнай нилээн туһалха юм. Тэрэниие бүтээһэн хүндэ өөртэнь, дүтын зондонь, түрэлхидтэнь, нютагаархидтань, бүхы амитанда аша туһатай байдаг. Нютагаархидайнгаа үргэмжөөр, арад зонойнгоо дэмжэлгээр хүдөөдэ бидэ хүрдэнүүдые бүтээгээ һэмди, – гэжэ Самдан лама хөөрэнэ.

Хотымнай һайхан театрнуудай нэгэнэй үмэнэ хүрдэ бүтэжэ, хажуугаарнь ябаһан хүн тэрэниие эрьюулэнгүй гаража шадахагүй. Хүрдэ бариһан газарнай аргагүй һайн, тааруу гэжэ Самдан лама ехэл урматай байна.

- Буряад нютагтамнай хүрдэнүүдэй олон болохо бүри хүнэй нюдэдшье баясахал. Улаан-Үдэ хотомнай Буддын шажанай түб ха юм гэжэ Засагай газарайхидшье ойлгохо ёһотой. Хүрдэ бүтээгшэд Буряад орондо олон. Ивалгын дасанай лама, хальмаг яһанай Баатар Чемидов, Хэжэнгэһээ гарбалтай Тимур Ешеев, Хурамхаанһаа гарбалтай Эдуард Маланов гэгшэд ямаршье хүрдэ бүтээхэл. Хүрдэнүүдэй олон болохо бүри хүнэй нюдэдшье баясахал. Улаан, ногоон үнгэнүүд үбэлэй сагта дулаасуулха, зунай сагта баясуулха шэдитэй байхынгаа хажуугаар амгалан байдал хаа-хаанагүй түхөөхэ шадалтайл. Манай эхилһэн буянтай хэрэгыемнай засаг зургаанайхид дэмжэг лэ, - гэжэ гэбшэ лама хөөрэлдөөнэйнгөө түгэсхэлдэ хэлэбэ.

Гэбшэ лама Самдан Дашидондоковой үмсын абдарһаа гэрэл зураг абтаба.