​85 жэлэй туршада агаарай долгиндо

Буряадай радиогой 85 жэлэй ойн баяртай дашарамдуулан, радиогой буряад дамжуулгануудай ахамад редактор Ольга Намдаковатай уулзажа хөөрэлдэһэн байнаб.

Описание: Ольга Намдакова Баатар Цыбенов хоёр

- Ольга Доржиевна! Буряадаймнай радио баян түүхэтэй ха юм даа. Түүхын зарим худаһанууд тухай хөөрэжэ үгыт.

- Үнэхөөрөө, манай Буряадаймнай радио аргагүй ехэ түүхэтэй. 1931 оной декабрь һараһаа Буряадта радио агаарай долгиндо дамжуулагдажа эхилһэн. Тэрэ сагта иимэ томо, хэдэн дабхар, һаруул байшан соо бэшэ, харин хоёр дабхар модон гэр соо байрладаг һэн. 60-аад онуудта энэ мүнөө манай ажаллажа байһан байшан барюулагдаһан ааб даа. Манай радиоһоо Буряадаймнай бүхы мэдээжэ уран шүлэгшэд, зохёолшод, хүгжэмшэд, дуушад зохёохы ажалай үргэн харгыда гараһан юм. Жэшээнь, Буряадаймнай элитэ уран зохёолшо Гунга Чимитовэй наһанайнь ехэхэн лэ хуби буряад радиотой холбоотой. Элитэ уран зохёолшо Доржо Эрдынеев баһал олон жэлдэ Буряад радио хүтэлбэрилһэн. Энээнһээ урдашье, һүүлэй үедэшье олон мэдээжэ, бэлигтэй зон ажаллаа. Уран найрагшад, хүгжэмшэд, дуушад радиодо ерэжэ, шэнэ бүтээлнүүдтэеэ хүн зоноо танилсуулжа, олондо мэдээжэ болодог һэн. Тэрэ үе сагта газетэ радио хоёрой үүргэ ехэ байгаа. Телевидени, сүлжээ холбоон болон бусад олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй үгы байхада, дары түргэн мэдээсэл манай радиогой хүсөөр тараагдадаг һааб даа. Гэхэ зуура, энэ удха шанараа мүнөөшье алдаагүй, үглөөгүүр эртэ хүн зон радиогой мэдээсэлнүүдые шагнаад лэ, һүүлэй һонинуудые дары түргэн мэдэжэ байдаг.

- Буряадаймнай бэлигтэй зоной хүдэлһэн, соёлой сахюусан мэтэ болоһон газарта ажаллаха гээшэ мүнөө үедэ хүдэлжэ байһан сурбалжалагшадай харюусалга бүри дээшэлүүлнэ ёһотой...

- Тиимэ даа, хүн зон радиогоор дары түргэн мэдээсэлнүүдые хүлеэн абадаг байгаа. Тэрэ үе сагта “дайн дүүрээ”, “Илалта туйлагдаа” гэжэ дары түргэн мэдээсэл арад зон соо радиогой хүсөөр лэ дамжуулагдажа тараагдаа ха юм. Аха үеын зон тон ехээр радиогой үгэдэ этигэдэг, мандаа хонходожо, энэ тэрэ дуу табихыемнай гуйдаг, тиигэжэ бидэниие баясуулжа байдаг. Юуб гэхэдэ, үгэ гээшэ аргагүй ехэ хүсэтэй, хүнэй һанаа сэдьхэлдэ элдэб мэдэрэл түрүүлхэ аргатай зүйл гээшэ. Һайн үгөөр хүниие далижуулха, сэдьхэлдэнь сэсэг бадаруулха аргатай. Шэрүүхэн, муу үгэ хэлээ һаа, сэдьхэл гомдохоохо аргатай. Тиимэһээ бидэ үгын хүсэндэ тон ехээр этигэжэ, хэдэн үе зон энэ радиогой хүсөөр хүмүүжүүлэгдэһэн гэжэ мэдэржэ, харюусалгатайгаар ажаллахые оролдонобди. Буряадаймнай мэдээжэ бэлигтэйшүүлэй эхин харгы эндэһээл хадань бидэ энэ баялигыень, үлөөһэн хэшэгыень үдэр бүри мэдэржэ, сэдьхэлдээ шэнгээжэ, тэдэнэй туйлаһан үндэр зэргыень доошонь дарангүй, улам дээшэнь үргэхэ гэжэ оролдонобди.

- Буряад радиодо ажалладаг зоной үнэншэмэ үнэн һайхан хоолойнуудыень хүн зон холоһоо шагнажа таняад лэ, бодото байдалдаа танайнгаа нюурнуудыешье танихагүй байдаг. Хэд Буряад радиодо ажаллана гээшэб?

- Буряад дамжуулгануудые дүй дүршэлтэй, үнинэй эндэ хүдэлдэг зон найруулдаг. Буряад арадаймнай “Левитан”, Ородой Холбооной арадай артист, Буряад Уласай арадай артист Баатар Цыденович Цыбенов гэжэ ажалдаа үнэн сэхэ, харюусалгатай, шадамар бэрхэ хүн тухай нэн түрүүн хэлэлтэй. Баатар ахайе хүсэхэ хоолой мүнөө үе сагта үгы гэжэ һанамаар. Ажалдаа дуратай ахатамнай наһанайнгаа амаралтада гараһаншье һаа, һайхан хоолойгоороо арад зоноо баясуулһан зандаа. Даша-Дондог Намсараевич Амоголонов Баваасан Лубсанимаевич Гомбоев хоёрнай баһал олон жэлдэ мэдээсэлэй таһагта урагшатай ажалладаг. Буряадтаа мэдээжэ сурбалжалагша Эльвира Ёндоновна Дамбаева радиогойнгоо ажалда ехэ дуратай, тон харюусалгатай, үнэн сэхэ ажалладаг юм. “Баян талын аялга” дамжуулгые зохёон бүридхэдэг, соёлой, хүгжэмэй дамжуулгануудые даажа ябадаг Ешигма Цымжитовна Цыбеновае мэдэхэгүй хүн үргэн Буряадтамнай үгы ёһотой. Хүдөө ажахы, ёһо заншал, олониитын шэглэлээр буряад, ород хэлэн дээрэ һонирхолтой дамжуулгануудые бэлдэдэг, Буряад Улас болон Ородой Холбооной хэмжээндэ хэдэн харалгануудта амжалтатайгаар хабаададаг манай урдаа хараха сурбалжалагша Лариса Доржеева гээшэ. Аюна Бешенцева эдиршүүлдэ, хүүгэдтэ болон эрдэм ухаанай шэглэлээр дамжуулгануудаараа шагнагшадаа хужарлуулдаг. Эгээл залуу сурбалжалагша Дарья Цыдыпова мэдээсэлэй таһагта болон залуушуулда хабаатай дамжуулгануудые бэлдэдэг, ехэ һонор, бэрхэ хүн юм.

Манай радиогой ажалай эгээл хэндэшье мэдэгдэдэггүй аад, тон шухала ажалыень бүтээдэг хүнүүд бии юм. Тэдээнгүйгөөр ямаршье дамжуулга гаража шадахагүй. Абяа буулгадаг, сэбэрлэн табидаг операторнууд, найруулагшад гэхэдэ, Дарима Дамбаева, Цыпелма Дондокова, Тимур Содбоев гэгшэд уһан буряад хэлэтэй, шадамар бэрхэ зон юм. Иимэл зон ород хэлэн дээрэ дамжуулга бэлдэдэг сурбалжалагшадтаяа эбтэй эетэй ажал ябуулна гээшэбди. Бидэндэ ажалай талаар зохид эрхэ байдал түхеэржэ, тон һүүлшын оньһото түхеэрэлгэнүүдээр хангадаг манай радиогой захирал Мария Васильевна Урбаевае онсо тэмдэглэлтэй.

- Мүнөө сагта элдэб проектнүүдые зохёожо, ажалаа һонин, мүнөө үеын эрхэ байдалда зохимо болгохо эрилтэ табигдана...

- Буряад хэлэ хүгжөөхэ талаар Буряад Уласай Засагай газарта гүрэнэй программанууд баталагданхай. Энээхэн дэмжэлтын мүнгэн зөөри тиимэшье ехэ бэшэ һаа, һайн нүлөө үзүүлнэл ха юм даа. Жэл бүри манай зохёохы бүлэг элдэб проектнүүдтэ хабаададаг гээшэбди. Нёдондо Дарья Цыдыпова “Залуушуул” гэһэн проект шүүжэ, амжалтатай бэелүүлээ. Ешигма Цыбенова “Угаймнай удхатай дайда” гэһэн проект дээрэ мүнөө жэлдэ хүдэлнэ. Эндэ ганса Буряад ороной бэшэ, мүн Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай буряадуудай музейнүүд тухай хөөрэгдэнэ. Һаяшаг “Багшын бэлиг” гэһэн проект шүүгээбди. Буряад хэлэнэй багшанарай ажалда элдэб асуудалнууд гарадаг. Буряад хэлэ ямараар заахаб, үгымнай удха ямар гээшэб гэхэ мэтэ олон асуудалнууд бии. Эрдэм болбосоролой яаманай дэргэдэ хэдэн эблэлнүүд байгуулагданхай. Тэндэ хэгдэжэ байһан ажал тухай мэдээсэхэ зорилготойбди. Багшанар ганса хэшээл зааха бэшэ, харин шэнэ онол арганууд тухай хэлэгдэхэ. Ганса багшанар бэшэ, мүн үхибүүдшье хабаадуулагдана. Мүн хэдэн олон шэнэ дамжуулганууд бии болоо. Жэшээнь,“Аба эжынгээ һургаалда” гэһэн дамжуулгада шагнагшаднай ехэ дуратай. Урданай ёһо заншалнуудай зарим нэгыень хүнүүд мэдэхэгүй байдаг. Арад зондоо жэшээ боломоор гэр бүлэнэртэй хөөрэлдөөнүүдые эмхидхэнэбди.

- Бүгэдэндэ һайшаагдадаг “Баян талын аялга” дамжуулга һаяын сагта театрай тайзан дээрэһээ дахин зэдэлхэнь хаш...

- Тиимэ даа. Октябриин 18-да Ород драмын театр соо ээлжээтэ хэмжээн үнгэргэгдэхэнь. “Байгал” гэһэн дуу, хатарай театртай суг хамта бэелүүлэгдэдэг проект. Энэ дамжуулга он жэлэй ошохо бүри арад зоной анхарал улам ехээр татажал байдаг гээшэ. Ямаршье үдэр эмхидхэхэдэмнай, танхимаар дүүрэн харагшад суглардаг. Олоной дунда дэлгэрһэн, хүндэтэй, мэдээжэ дамжуулга гээшэл даа. Хүн зомнай буряадаар амаршалуулжа, үреэлэй һайхан үгэнүүдые дуулажа, хүгжэм шагнажа байхадаа, сэдьхэлээ ханадаг гээшэ. Манда нэгэшье фонограмма хэрэглэгдэдэггүй, түби дэлхэй дээрэ ори ганса буряад хүгжэмтэ оркестрэй хүгжэм доро буряад дуунууд зэдэлнэ. Үри хүүгэдэйнь аба эжынэрээ иимэ гоёор амаршалжа байхадань, ямар хүнүүдэй зүрхэн хайлахагүйб даа.

- Ольга Доржиевна! Би өөрөө олон жэлдэ радиогой сурбалжалагшаар хүдэлһэн хадаа радиогой арга боломжо аргагүй ехэ гэжэ мэдэрнэб. Орон дэлхэйдэмнай, нютаг дээрэмнай боложо байһан үйлэ хэрэгүүдые дары түргэн дамжуулхадаа, хүн зоной һанаа сэдьхэл зобооһон хүндүүлхэй асуудалнуудта харюу бэдэржэ, шагнагшадайнгаа анхарал татахаар байдаг...

- Манда “Үе сагай үлхөө бодолнууд” гэһэн дамжуулга бии. Хүнэй ухаанда туһатай мэдээсэл үгэхэ гэжэ оролдонобди. Долоон хоногой нэгэ удаа четвергын үдэр гарадаг. Мүнөө сагта тон хурсаар табигдаад байһан асуудал тухай абяагүй байха аргагүй хадаа заабол тэрээн тухай хэлсэжэ, зүрилдөөтэй байгаа һаань, хоёр талын һанамжа бэшэжэ, һонирхолтой болгохые оролдонобди. Ажалгүйшүүлэй байдал, экономикын асуудалнууд, үри шэриин олон боложо байһан ажаһуудал, салин хүлһэн гэхэ мэтэ хүнэй һанаа зобооһон асуудалнуудые зүбшэхэ, шагнагшадтаяа хамта харюу олохо гэжэ оролдодогбди.

- Буряадаар дуугардаг зон үсөөн байдаг. Һүүлэй үедэ хэлэ хүгжөөлгын талаар абтаһан хэдэн хэмжээнүүдэй ашаар буряадаар дуугардаг хүнүүдэй тоо олошорно гү?

- Сэхыень хэлэхэдэ, анхандаа хүн зон буряадаар дуугаржа үгэдэггүй һэн. “Үгы, би муугаар дуугардагби. Литературна хэлээр шадахагүйб, эшхэбтэр” гээд лэ, интервью үгэхэеэ арсадаг һэн. Мүнөө саг ондоо боложо, хүн зоной нютаг хэлэн дээрээ дуугаржа эхилһэниинь һайшаалтай. Уг изагууртанайнгаа сахижа ябаһан нютаг хэлэнһээ яагаад эшэжэ болохоб? Түрэһэн эжы абаһаа хүн эшэхэ аал? Үгы даа, тиимэһээл нютаг хэлэндээ эльгэлжэ, тэрээн дээрээ дуугаржа, хүгжөөжэ эхилһэниинь тон һайшаалтай. Анхандаа хүнүүд хашарһан мэтэ байдаг һэн. Мүнөө хүндэлжэ, шадаха аргаараа, ород үгэнүүдые холижо байжашье һаань, дуугардаг болоо. Түрэл хэлэн тухай олониитын һанамжа ондоо болоо, би буряад хадаа түрэлхи хэлэн дээрээ дуугаржа һураха ёһотойб гэжэ һанадаг болоһон шэнгеэр үзэгдэдэг болоо. Манай засагай дээдын зургаануудай ноёд сайдууд, депутадууд болон бусадай буряад хэлэн дээрэ хүдэлдэг сурбалжалагшадта анхаралаа табидаг болоһонииень тэмдэглэлтэй. Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Цырен Эрдынеевич һайхан буряад хэлэн дээрээ нэгэшье арсангүй хөөрэжэ үгэдэг. Сайд Даба-Жалсан Чирипов, Зандра Сангадиев болон эрдэм болбосоролой сайдай уялга дүүргэгшэ Баир Жалсанов гэгшэдэй жэнхэни буряад хэлэн дээрээ тон һайнаар үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилжа үгэхэдэнь, одоо сэдьхэл эльбэжэ байһандал үзэгдэдэг.

- Илангаяа “Буряад FM” радиогой байгуулагдаһаар, нютаг хэлэн дээрээ дуугардаг зон олошоржол байна ха юм даа. Гэхэ зуура, танай радиогой хажуугаар үшөө ондоо радиогой байгуулагдаһан ушар тухай ямар һанамжатайбта?

- “Буряад FM “радиогой бии болоходо, зарим зон тантай зүршэлдэхэ эмхи байгуулагдаба гэжэ байгаад хэлэдэг. Теэд бидэ буряад дамжуулгануудые гаргадаг үшөө нэгэ радиогой бии болоһондо тон ехээр баясанабди. Юуб гэхэдэ, буряад хэлэмнай хүгжэнэ, буряадаар дуугардаг зон олошорно. Бидэ хэдышье дуратай һаа, 24 сагай туршада буряад дамжуулгануудаа агаарай долгиндо гаргаха аргагүйбди. Тиимэһээ энэ тон ехэ баяр гээшэ. Гэхэ зуура, байгша оной февраль һараһаа манай радиодамжуулганууд 90- FM гэһэн долгиндо гарадаг болонхой. Тон дүтэхэн, 90,8 FM гэһэн долгиндо “Буряад FM”-радио гарана ха юм. Тиихэдээ хоёр радиогой дамжуулгануудые ээлжэлүүлэн шагнахада болоно. Манай дамжуулгануудые хүнүүд шагнахаяа болишоно бэшэ ха юм. Буряад хэлэ дэлгэрүүлхэ талаар Хамба лама Дамба Аюшеев ехэл ажал ябуулнал даа. Буряад хэлэнэй хүгжэлтын талаар удха шанартай үйлэ болоно.

- Һайнта даа! Буряадайнгаа радиогой 85 жэлэй болон Буряад телевидениин 55 жэлэй ойн баярта һайндэрөөрнь гуурһанай ханинар-нүхэдөө халуунаар амаршалаад, амжалта хүсэнэб.