​Аяархан Анаадаа нютагжаад...

Зүблэлтэ засагай тогтоhонhоо хойшо мүнөө хүрэтэр арад зоной ажабайдалда хэды олон һайншье, муушье хубилалтанууд болоо гээшэб? Үнгэрhэн энэ үйлэ хэрэгүүдые мүнөө, хамаг түүхэеэ байhан соонь хэлсэхэ болоhон үедэ, хүн бүхэн hайн мэдэхэ болонхой. 1930-аад онуудаар болоhон иимэ нэгэ ушар тушаа хөөрэхэ гэжэ шиидэбэбди.

Харата муухай сохилто

Заха холын Захааминай бар тайгын залгаа олон жалгануудай нэгэн соохи Сагаан-Морин гэжэ бишыхан тосхондо хамтын ажахынуудые эмхидхэлгэ эгээл түлэгтөө. Тэрэ үедэ колхозой түрүүлэгшээр энэ нютагай Даша Цыбенович Нагмитов хүдэлдэг байhан. Даша Цыбенович 4-5 жэлэй туршада колхозой түрүүлэгшээр ажаллаад, удаань нютагтаа алаабхиин байгуулагдахада, тэндэ наймаалагшаар ажаллажа эхилhэн байгаа. Энэ эдэбхитэй хүн тухай мүнөө манай мэдэхэ юумэ энэл тэдыхэн. 1937 оной декабрь hарада тушаагдажа, нютагhаан абаашагдаад, бусажа ерээгүй.

Даша Цыбенович Нагмитовай 36-тай шиираг хаhадаа нютаг нугаhаа ябуулагдахада, найматайхан, мүн үшөө мансытай - хоёр басагадтаяа үлэһэн наhанайнь нүхэр Сэбэг Дылгыровна Нагмитова нүхэрэйнгөө юунэй түлөө, ямар болзороор ошоhые мэдэхэгүй үлэhэн байгаа...

Сэбэг Нагмитова Сагаан-Моринhоо 20 модо дээшээ оршодог Бэлшэр нютагта 1902 ондо түрэhэн юм. 1938 он болотор Сагаан-Мориндоо ажаhуугаа. Бүлэдөө дүрбэн хүбүүд, хоёр басагад hэн. Түрэлхид тухайгаа балай юумэ хөөрэдэггүй байгаа, үхибүүд соогоо эгээл одхониинь байhан. Аханарынь ангуушад байһан, тиимэһээ хэрмэнэй мяхаар хоолложо үндыhэнөө hанадаг. Хубисхалай үедэ үшөөл бага байгаа. Улаантанhаашье, сагаантанhаашье малаа нюужа, ой соогуур ябадаг байгаабди гэжэ хөөрэдэг hэн. Эдэ улаантан, сагаантан гээшэдынь хүршэ Түнхэнhөө наашаа орожо ерэдэг байhан. Бүхы аханарынь Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай газарта хосорhон юм, тиигэбэшье олон тоото түрэлэйхидынь Захааминда ажаhуудаг.

Сэбээнэй Хабтагайн Даша ехэл тэниглэн сэдьхэлтэй томоотой хүн юм hэн гэдэг. Багадаа дасанда хубарагаар байжа, үзэг бэшэг мэдэхэ, оёхо, уран дарха хэхэ, бэрхэ барилгашан байгаа, 1930-аад онуудаар тэрэ алаабхиин наймаалагша байhанhаа хорюултай аралжаа ябуулна, юрэдөөл нюдарган (хулааг) гэжэ гэмнэгдээд, мүн баһа дасанда хубараг байhыень hанажа, сүлэлгэдэ ябуулаа ха юм. Красноярскын хизаарта гэжэ дуулдаhан аад, hүүлдэнь Магадан руу эльгээгдэжэ, тиишээ хосорhон тухайнь хожомоо мэдэгдээ һэн. Тэрэ үедөө бүхэриг бэетэй, hонор, хуушан монголоор уншажа, бэшэжэ hураhан, латааршье ойлгохо болоод байhан, байн сагаан толгойн кирилл болошоходо, тэрэниие шудалжа байха забгүй байгаа: гэр ажахынь, бүлэ, хүүгэдынь… 5 хүүгэдтэй байhан юм, тэдээн сооhоонь эгээ ехэ бага хоёр басагадынь лэ амиды мэндэ үндыhэн...

Үбгыень тушааhанай хойто үдэр ревизор-шалгагша орожо ерээд, үри ехэтэй болоод байнат гэжэ дуулгаба. Энээхэн хардалгыень бэеэ шангаар барижа тогтоожо абаад лэ, яажашье hаань «бусаахаб» гэжэ шиидэбэ. Хүдөөгэй айл хадаа малтай байгаа, хэдэн толгой адуугаа гаргажа, мяхыень тушааха гэхэдэнь, бруцеллёз үбшэн дэлгэрэнги гээд абабагүй, тиихэдэнь эбэртэ бодо малаа гаргажа, Сэхирай сельподо абаашажа тушааба. Сэбэг хүгшэн ехэ хатуу, эрид шиидэнги зантай, сэбэр сэгсэ, бүхы юумэеэ яла сала байлгадаг гуримтай хүн байhан. Шалань сайбар шара болотороо элhээр шударжа угаалгаатай байха, атаархаhан зариман: «Энэш шаладаа тоhо түрхинэ» гэдэг юм hэн гэхэ.

Сагаан-Морин Монголой хилэдэ дүтэ, сүлэгдэжэ ошоhон хүнэй бүлэ эндэ байха еһогүй гэлсэбэ. Тиигээд 10 хоногой туршада нютагhаан гарагты гүүлэжэ, энэ бүлын гашуудал дээрэ хүлеэгдээгүй үшөө бүри ехэ зоболон буугаа. Баргажан, Ярууна, Хори – эдэ гурбан аймагай нэгыень шэлэхэ захиралта үгтэhэн байгаа. Гушаадхан наhандаа нютагhаан гаража үзөөгүй Сэбэгтэ Баргажан, Ярууна, Хори – алинииньшье өөрэгүй холоор hанагдаа, илангаяа мори тэргэһээ ондоо унаагүй тэрэ үедэ. Тиигэбэшье Хори гээшэ одоо буряад нютаг юм гэжэ дуулаhан энэ эхэнэр тиишэ ошохо гэжэ шиидэбэ.

Хоёр үнеэгээ андалдажа, хоёр морин болгоод, Захааминай аймагай тэрэ үеын түб байhан Сэхир тосхондо хоёр басагадаа абажа ерээд, ахадаа хүргүүлбэ. Энэнь 1938 оной октябрь hарын 18 бэлэй.

Захааминhаа Улаан-Үдэ орожо ябаhан ашаанай машинын жолоошондо 80 түхэриг түлэжэ hуугаад, Ивалга ерэжэ, тэндэхи зошод буудалда 3 хоноод, орооhо шэрэhэн хамбыда hуулсажа, Удинск хүрэбэ. Удинскhаа нэгэ полуторка дайралдажа, 40 түхэриг түлөөд, Хориин зүүн урдахи нэгэ хонхорто хүрэжэ бууба…

Тиигэжэ Хори хүрэжэ бууhан эхэнэр хожомоо, бурхандаа харитараа энээхэн үеынгөө үдэр бүхэниие тон элеэр hанажа ябаа.

Зай, тиигээд лэ, мансытай нэгыень тэбэреэд, найматай нүгөөдыень хүтэлөөд, Хориин зүүн хотогор соо ерэжэ бууба ха юм даа. Хори хүрэтэр замдаа олон тосхон hууринуудаар амарха гэжэ тогтодог байгаа, тиихэдэнь үри бэеэр ядалдаhан нютагай хүнүүд эдэ багануудаа (илангаяа мансытайень) үргэжэ абахыемнай үгыт гэжэ дурадхадаг байба. Гурбан хүүгэдээ алдаhаар үнишье болоогүй ябаhан шамбай шиираг эхэнэр таhа арсажа, үхибүүдээ заахашье ядалдангүй шэрэhэн зандаа энэ хүрэжэ ерээ ха юм. Теэд хайшаа ошохоб? Хайшаашье ошохоёо гайхашоод байhан хоёр бишыхан хүүгэдтэй Сэбэгэй хажууда Хори тосхоной зүүн урда байһан нэгэ айлай шэмээшэг эхэнэр ерэжэ, манайда ошожо хоногты гэжэ уриба.

«Тэрэмни Косыгинай эжы байгаа», – гэжэ Сэбэг хүгшэн нэгэтэ уулзахадаа уяран дурдаа бэлэй. Тиигэжэ аяар холын Захааминай тайгаhаа гараhан энэ эхэнэр хоёрдохи нютагаа олобо гээшэ. Ямаршье hонин бэ даа, хүнэй ажабайдал. Үдэр бүри ушаржа, хөөрэлдэжэ, бишыханааршье hаа, олоhон баяраа хубаалдажа ябаhаар байтараа, огто хүлеэгээгүй талаhаашни харата муухай сохилто хэхэ… Тииhээ тиитэрээ нэгэ бишыхан горхоной уhа эдижэ, бэе бэеынгээ нюдэн дээрэ суг үндыhэн нютаг зон аад…

Огто хүлеэгээгүй газарhаашни туhа ерэхэ…

Хориин захадахи хонхор соо хоёр бишыхан хүүгэдтэеэ ерэжэ буушоод, хайшаашье ошохоёо мэдээгүй энэ эхэнэртэ хэн эгээл түрүүлэн гараа hарбайгааб? Нютаг нугаяа урилжа үншэрhэн эдэ гурбанда шэмээшэг эхэнэр лэ хайра туhаяа дурадхаа…

Баяр жаргалаа, гашуудал зоболонгоо тэгшэ хубаалдажа, ямаршье яhанай зон Буряадаймнай дэбисхэр дээрэ мүнөө хүрэтэр ажаhуугаа; мүнөөшье нютагаймнай арадуудай хани барисаан, найрамдал бата бэхи зандаа, эндэ тэндэ нэгэ хоёр этэгээдүүдэй хэдышье оролдоо hаань, хүмэрихэгүй, найдамтай. Иимэл байха ёhотой ха юм даа.

Һайхан сэдьхэлтэй шэмээшэг эхэнэрэйдэ таба хоноод, Сэбэг Дылгыровна Хориин ойн ажахыда түлеэ тайраха ажалда оробо. Хойто жэлынь хабарай дулаан сагай ерэтэр түлеэ тайраад, тэрэ үеын “Заготскотдо” малшанаар ажалда орожо, тэндээ байратай болоо һэн. Тиигэжэ Сэбэг Дылгыровна хонгор баян Хориин дайдын олон түмэн айлнуудай нэгэн боложо түбхинөөд, эгээл үнэр баян бүлэнүүдэй тоодо орожо, 90 гаратараа ажаhуугаал даа.

Тэрэ үедэ Хориин аймагта ажалша гарнууд ехэл хэрэгтэй байhан. Хүдөөдэ хүдэр шамбай үндыhэн хүн хадаа ямаршье ажалда гарахаар бэлэн байгаа, тиин тэрэ Анаа дасанhаа холо бэшэ байражаhан модо үйлэдбэрилгэдэ эльгээгдээ һэн. Тэндэнь hүрөөтэй гоё дасан байhан аад, Сэбэг хүгшэнэй нюдэн дээрэ 1939 ондо hандаргаагдажа захалhан юм. Иимэ юумэ хаража ябаhан эхэнэр дотороо эбсэхэгүй байбашье, шэнэ хүсэнэй урдаhаа юу хэхэ, яахабши? Дасанай зөөриин хэдэн тээшээ тараагдажа байхада, гансаханшье юумэндэнь гар хүрэхэгүйб гэжэ өөртөө тангариглаhан юм. Тэндээ байхадань, Эсэгэ ороноо хамгаалгын ехэ дайн эхилээ.

Сэбэг хүгшэнэй хүдэлөөгүй газарынь, хээгүй ажалынь гэжэ үгы юм. Өөрөө хара багаhаа ажалша бүхэриг, хатуу журамда үндыhэн хүн ямарханшье ажалда ядамаггүй хүдэлжэ, хоёр басагадаа хүн болгожо табиhан. Эндэ ерэhээрнь 15 жэлэй үнгэрөөд байхада, 1953 ондо тэрэ тоонто нютагаа ошохо эрхэтэй болоо бэлэй. Түрүүн ошоходоо, бага Катя басагаяа абажа ошоо, хожомынь хоёр жэлдээ нэгэ удаа ошохо, ошоходоо зээнэрэйнгээ хэн нэгые заатагүй абаашажа, элинсэгэйнь нютаг үзүүлдэг заншалтай болоо бэлэй. Нютагаа хүрэхэдөө, бүхэли hара айлшалдаг байhан. Аха дүүнэртээ бэлэг сэлэг абажа ошохо, өөрөө, зээнэрынь бэлэг сэлэгтэйнүүд бусажа ерэхэ – заншал тиимэ байгаа. Анаа нютаг зээнэрэйнь тоонто болоо, аймагай түб Хори тосхондо байшан гэртэй болоодшье байхадаа, амаралта болоходо, хүүгэдынь тиишээл, Анаагаал ошохоёо тэгүүлжэ байха. Сэбэг хүгшэн тэндээ 34 жэл соо ажаhуугаад, бултанһаа эгээл hүүлдэ, 1973 ондо Хоридо нүүжэ ерэhэн байдаг. «Тэрэ гэhээр аяар 43 жэл ходорон ошоо гээшэл, тэндэhээ иишэ тиишээ нүүлгэн яhала болоhон, гэрнүүдшье задалагдажа зөөлгэгдэhэн, харин гансахан манай гэр лэ hуурияа урилбашье, мүнөө болотор тэндээ. Эрэ болоhон энээхэн гуламтамнай байhан зандаа гэжэ харахада, яаhаншье гоё гээшэб даа», – гэжэ хүгшэнэй олон тоото зээнэр айхабтар баяртай байдаг.

Найматайхандаа эжыгээ дахажа ерэhэн Ханда-Жаб мүнөө наhанайнгаа амаралтада гаранхай. Барадий Базарович Балбаров нүхэртэеэ Дэлгэр, Дэмбрэл, Дэлэг гэжэ гурбан хүбүүдтэй, Яна гэжэ басагатай. Тэдэнь бүхыдөө гэр бүлэнүүдээрээ 23 болонхой.

Мансытай ерэhэн Катя мүн лэ наhанайнгаа амаралтада. Доржо Дондокович нүхэртэеэ Наталья, Надежда, Зинаида, Туяна, Аюна басагадтай. Олон тоото хүрьгэд, зээнэртэеэ 16 хүн тоологдоно.

Тиигэжэ хоёрдохи нютагаа Хориин дайдада оложо, үнэр баян бүлын түрүү Сэбэг Дылгыровна хоёр хүрьгэдтэнэйнгөө харууһан доро, айл зонойнгоо буянгаар зээнэрээ энхэржэ, үндэр наhа эдлэжэ, жаргалай заха үзэжэ мордоол даа. Бурханай урда, нютаг зонойнгоо, нүхэдэйнгөө урда зэмэгүй хүн хэзээдэшье жаргалаа эдлэхэ хубитай байха. Дэлгэр hайхан сэдьхэлтэй Сэбэг хүгшэнэй эрмэлзэл, зориг, ябаhан ябадал, хэhэн ажал үри бэедэнь, зээнэртэнь, айл зондонь hайхан hургаал боложо мүнхэрөө.

Автор: Фото-зурагууд С. Д. Нагмитовагай басагадай, зээнэрэй гэр бүлын жасаhаа абтаба

Описание: Сэбэг Дылгыровна хоёр хүрьгэдтэнэйнгөө харууһан доро, айл зонойнгоо буянгаар зээнэрээ энхэржэ, үндэр наhа эдлэжэ, жаргалай заха үзөөл даа